संसारको व्यापारिक इतिहासमा केही यस्ता कम्पनी छन्, जसको सफलता केवल कारोबार, नाफा वा बजार हिस्साको तथ्यांकमा सीमित हुँदैन।

उनीहरूको यात्रा एउटा समय, समाज र अर्थतन्त्रको परिवर्तनसँग जोडिएको हुन्छ। एउटा पुस्ताले सुरु गरेको व्यवसाय अर्को पुस्ताले सम्हाल्छ, त्यसलाई विस्तार गर्छ र फेरि नयाँ पुस्ताले समयअनुसार त्यसको स्वरूप परिवर्तन गर्छ।

यस्ता कम्पनीका लागि सय वर्षभन्दा लामो इतिहास आफैँमा एउटा सम्पत्ति बन्छ।

गोदरेज त्यही श्रेणीमा पर्ने नाम हो।

सन् १८९७ मा भारतमा एउटा सानो ताला व्यवसायबाट सुरु भएको गोदरेज आज उपभोक्ता वस्तु, घरायसी सामग्री, फर्निचर, रियल इस्टेट, रसायन, कृषि, वित्तीय सेवा, निर्माण, सुरक्षा प्रणाली, एरोस्पेस र रक्षा प्रविधिसम्म फैलिएको विशाल व्यवसायिक संरचनामा रूपान्तरण भएको छ।

कम्पनीको आधिकारिक विवरणअनुसार गोदरेजसँग जोडिएका व्यवसाय अहिले ८५ भन्दा बढी देशमा उपस्थित छन् र गोदरेज इन्डस्ट्रिज समूह मात्रै १ अर्ब ४० करोडभन्दा बढी उपभोक्तासम्म पुग्ने दाबी गर्छ।

यो यात्रा एउटा ठूलो कारखाना, विशाल लगानी वा स्थापित बजारबाट सुरु भएको थिएन। यसको सुरुवात एउटा व्यक्तिको असन्तुष्टि, अर्को बाटो खोज्ने साहस र देशमै केही बनाउन सकिन्छ भन्ने विश्वासबाट भएको थियो।

आज गोदरेजको नाम ताला र चाबीमा मात्र सीमित छैन। घरमा प्रयोग हुने साबुन, कपाल तथा व्यक्तिगत हेरचाहका सामग्रीदेखि फ्रिज, फर्निचर र घरायसी उपकरणसम्म यसको उपस्थिति छ।

सहरको बदलिँदो स्वरूपसँग जोडिएको रियल इस्टेट व्यवसायदेखि अन्तरिक्ष कार्यक्रमका लागि आवश्यक उच्च प्रविधिका उपकरणसम्म यसको व्यवसाय फैलिएको छ।

तर, यो विशाल संरचनाको सुरुवात कहाँबाट भयो भन्ने प्रश्नको उत्तर खोज्दा पुगिन्छ सन् १८९७ को भारतमा।

वकालत छाडेर उद्योगतर्फ

गोदरेजको प्रारम्भिक कथा अर्देशीर गोदरेजसँग जोडिन्छ। उनी सुरुमा वकिल बन्न चाहन्थे। कानुनी शिक्षा लिए, वकालत गर्ने बाटोमा अघि बढे, तर व्यवसायिक जीवनले उनलाई अर्कै दिशातर्फ मोड्यो।

वकालतको क्षेत्रमा काम गर्दा उनले आफूले चाहेको किसिमको व्यावसायिक जीवन नपाएको महसुस गरे। कानुनको क्षेत्रमा आफ्नो भविष्य देख्न नसकेपछि उनले त्यसलाई छाडे। त्यसपछि उनले विभिन्न व्यवसायमा हात हाले।

व्यवसायको सुरुवाती चरणमा सफलता सजिलै आएन। उनले सर्जिकल उपकरण बनाउने प्रयाससमेत गरे। तर त्यो व्यवसाय सफल हुन सकेन। एकपछि अर्को प्रयास असफल हुँदा पनि अर्देशीरले नयाँ अवसर खोज्न छाडेनन्।

यही खोजीले उनलाई तालाको व्यवसायसम्म पुर्‍यायो।

त्यतिबेला भारतमा बजारमा विदेशी उत्पादनको ठूलो प्रभाव थियो। सुरक्षा सामग्री र तालाको बजारमा पनि विदेशी उत्पादनको दबदबा थियो। अर्देशीरले भारतीय बजारमा प्रयोग भइरहेका तालाहरूको अध्ययन गरे। त्यहाँ उनले एउटा अवसर देखे।

भारतमा ठूलो मात्रामा प्रयोग हुने तालाहरू अझै पनि परम्परागत तरिकाले उत्पादन भइरहेका थिए। उत्पादनको गुणस्तर, मजबुती र सुरक्षा सुधार गर्न सकिने ठाउँ थियो। अर्देशीरले यही समस्यालाई व्यवसायिक अवसरका रूपमा लिए।

सन् १८९७ मा उनले आफ्ना भाइ पिरोजशा गोदरेजसँग मिलेर ताला उत्पादनको व्यवसाय सुरु गरे। यही व्यवसायबाट पछि गोदरेजको विशाल कर्पोरेट यात्रा सुरु भयो। कम्पनी आफैँले सन् १८९७ लाई आफ्नो स्थापनाको वर्षका रूपमा उल्लेख गर्दै आफ्नो उदयलाई भारतको स्वतन्त्रता र स्वनिर्भर अर्थतन्त्रको यात्रासँग जोडेको छ।

सानो सुरुवात थियो, तर सोच ठूलो थियो।

अर्देशीरको लक्ष्य केवल अर्को एउटा ताला बजारमा बेच्नु थिएन। उनी भारतीय बजारका लागि गुणस्तरीय र भरपर्दो सुरक्षा सामग्री बनाउन चाहन्थे। यही सोचले गोदरेजलाई सुरुदेखि नै उत्पादनको गुणस्तर र प्रविधिसँग जोड्यो।

विदेशी सामानको बीचमा स्वदेशी तालाको चुनौती

आज भारत विश्वका ठूला उत्पादन बजारमध्ये एक हो। तर गोदरेज सुरु भएको समयमा अवस्था बिल्कुल फरक थियो।

ब्रिटिश शासनअन्तर्गत रहेको भारतमा धेरै औद्योगिक उत्पादन विदेशी कम्पनीबाट आउँथे। भारतीय उत्पादनको औद्योगिक क्षमता सीमित थियो। मेसिन, प्रविधि, पुँजी र दक्ष जनशक्तिको पहुँच सहज थिएन।

यस्तो अवस्थामा एउटा भारतीय परिवारले सुरक्षा सामग्री उत्पादन सुरु गर्नु सामान्य व्यापारिक निर्णय मात्र थिएन।

अर्देशीर र पिरोजशाले भारतीय बजारमा विदेशी उत्पादनसँग प्रतिस्पर्धा गर्नुपर्ने थियो। त्यसका लागि उनीहरूले उत्पादनको गुणस्तरमा जोड दिए। तालालाई केवल साधारण घरायसी सामग्रीका रूपमा नभई सुरक्षासँग जोडिएको उत्पादनका रूपमा स्थापित गर्न खोजे।

गोदरेजको प्रारम्भिक व्यवसायले यहीँबाट एउटा महत्वपूर्ण आधार बनायो। विश्वास।

ग्राहकले आफ्नो घर, कार्यालय वा सम्पत्तिको सुरक्षाका लागि प्रयोग गर्ने वस्तुमा ब्रान्डमाथि विश्वास गर्नुपर्छ।

एउटा ताला कमजोर भयो भने त्यसको असर उत्पादनमा मात्र पर्दैन, त्यसले सम्पत्तिको सुरक्षामाथि असर गर्छ। त्यसैले सुरक्षा सामग्रीको व्यवसायमा ब्रान्ड विश्वास निकै महत्वपूर्ण हुन्छ।

गोदरेजले यही विश्वासलाई विस्तारै आफ्नो सबैभन्दा ठूलो सम्पत्तिका रूपमा निर्माण गर्दै गयो।

तालाको व्यवसायबाट आएको अनुभवले कम्पनीलाई पछि सेफ, सुरक्षा प्रणाली र अन्य औद्योगिक उत्पादनतर्फ विस्तार गर्न आधार दियो।

व्यवसायसँग जोडिएको स्वदेशी भावना

गोदरेजको प्रारम्भिक इतिहासलाई भारतको स्वदेशी र स्वनिर्भरता अभियानबाट अलग गरेर हेर्न कठिन हुन्छ।

कम्पनीको आफ्नै इतिहासले गोदरेजको उदयलाई भारतको स्वतन्त्रता र त्यसपछि स्वनिर्भर बन्ने यात्रासँग जोडेको छ।

ब्रिटिश शासनको समयमा भारतमा स्वदेशी उत्पादन प्रयोग गर्ने भावना बढ्दै थियो। विदेशी वस्तुको विकल्पका रूपमा भारतीय उत्पादन निर्माण गर्ने प्रयासहरू भइरहेका थिए। गोदरेजले पनि यही वातावरणमा आफ्नो व्यवसाय विस्तार गर्‍यो।

अर्देशीर गोदरेजका लागि उद्योग केवल पैसा कमाउने माध्यम थिएन। भारतमा उत्पादन क्षमता निर्माण गर्ने, रोजगारी सिर्जना गर्ने र भारतीय उपभोक्ताका लागि भारतीय उत्पादन उपलब्ध गराउने उद्देश्य पनि यससँग जोडिएको थियो।

यही कारण गोदरेजको ब्रान्ड पहिचान सुरुबाटै उत्पादनभन्दा केही फराकिलो बन्यो।

स्वदेशी उत्पादनको भावनासँग जोडिएको यो पहिचानले कम्पनीलाई भारतको औद्योगिक इतिहाससँग जोड्यो।

तर केवल राष्ट्रवादी भावनाले कम्पनीलाई सय वर्षभन्दा बढी टिकाउन सक्दैनथ्यो। बजारमा प्रतिस्पर्धा थियो। उत्पादनको गुणस्तर कायम राख्नुपर्ने थियो। ग्राहकको आवश्यकता बदलिन्थ्यो। प्रविधि बदलिन्थ्यो। कम्पनीले ती परिवर्तनसँगै आफूलाई पनि परिवर्तन गर्नुपर्ने थियो। गोदरेजले यही काम गर्‍यो।

तालाबाट साबुनसम्मको छलाङ

तालाको व्यवसाय सफल हुँदै गएपछि गोदरेजले आफ्नो व्यवसाय विस्तार गर्ने सम्भावना खोज्न थाल्यो।

यही क्रममा कम्पनी साबुन उत्पादनमा प्रवेश गर्‍यो। त्यतिबेला साबुन उत्पादनमा जनावरको बोसो प्रयोग हुने चलन थियो। भारतीय समाजको ठूलो हिस्साका लागि यस्तो सामग्री सांस्कृतिक र धार्मिक कारणले स्वीकार्य थिएन। अर्देशीरले यसलाई समस्या मात्र होइन, नयाँ उत्पादनको अवसरका रूपमा लिए।

वनस्पति तेल प्रयोग गरेर साबुन बनाउन उनले प्रयोग थाले। यो काम सजिलो थिएन। वनस्पति तेलबाट गुणस्तरीय साबुन बनाउनु प्राविधिक चुनौती थियो। तर निरन्तर अनुसन्धान र प्रयोगपछि गोदरेजले वनस्पति तेलमा आधारित साबुन बजारमा ल्यायो।

सन् १९१८ मा ‘गोदरेज नम्बर २’ साबुनको सुरुवात भएको गोदरेजको इतिहासमा उल्लेख छ। पछि ‘गोदरेज नम्बर १’ नामले चिनिएको साबुन भारतीय उपभोक्ता बजारमा बलियो ब्रान्डका रूपमा स्थापित भयो।

यहाँ गोदरेजको व्यवसायिक सोच फेरि देखिन्छ। कम्पनीले आफ्नो पुरानो उत्पादनसँग मात्र टाँसिएर बस्ने बाटो रोजेन। एउटा व्यवसायबाट प्राप्त उत्पादन, प्रविधि र वितरण क्षमतालाई अर्को उपभोक्ता बजारमा प्रयोग गर्‍यो।

तालाबाट साबुनसम्मको यात्रा यही कारण एउटा उत्पादन विस्तार मात्र थिएन। यो व्यवसायिक मोडल परिवर्तन गर्ने निर्णय थियो।

आजको भाषामा भन्नुपर्दा गोदरेजले सुरुमै आफ्नो व्यवसायलाई एउटै उत्पादनमा निर्भर हुन दिएन।

साबुनपछि घरघरमा गोदरेज

उत्पादन विविधीकरणसँगै गोदरेजको बजार पनि विस्तार हुँदै गयो।

साबुनपछि कम्पनीले उपभोक्ताको दैनिक जीवनसँग जोडिएका विभिन्न उत्पादनमा प्रवेश गर्‍यो। घरायसी उपकरण, फर्निचर, व्यक्तिगत हेरचाहका सामग्री, सुरक्षा सामग्री र अन्य उपभोक्ता उत्पादनले ब्रान्डलाई भारतीय घरपरिवारसँग थप नजिक पुर्‍याए।

यही क्रममा गोदरेजले उत्पादन मात्र होइन, वितरण र बजार बुझ्ने क्षमता पनि विकास गर्‍यो। कुनै कम्पनी ठूलो बन्न उत्पादन धेरै भएर मात्र पुग्दैन। उत्पादन ग्राहकसम्म पुग्नुपर्छ। ग्राहकले त्यसलाई चिन्नुपर्छ। गुणस्तरमा विश्वास गर्नुपर्छ र फेरि किन्नुपर्छ।

गोदरेजले दशकौँ लगाएर यही संरचना बनायो। सन् १९५८ मा गोदरेजले रेफ्रिजरेटर उत्पादन सुरु गरेको इतिहास कम्पनीसँग जोडिएको छ। घरायसी उपकरण बजारमा प्रवेशसँगै कम्पनीको उपभोक्ता व्यवसाय थप फराकिलो भयो।

यो त्यस्तो समय थियो, जब भारतमा मध्यमवर्गीय परिवारको जीवनशैली बिस्तारै परिवर्तन हुँदै थियो। घरेलु उपकरणहरू आधुनिक जीवनका हिस्सा बन्दै थिए। गोदरेजले यही परिवर्तनलाई बजारको अवसरका रूपमा प्रयोग गर्‍यो।

ताला बनाउने कम्पनी अब घरको भान्सासम्म पुगेको थियो।

लोकतन्त्रको पहिलो चुनावमा गोदरेज

गोदरेजको इतिहासमा एउटा अर्को रोचक अध्याय भारतको लोकतान्त्रिक यात्रासँग जोडिन्छ।

सन् १९५१–५२ मा भारतमा पहिलो आमनिर्वाचन भयो। नयाँ लोकतान्त्रिक राष्ट्रका लागि यो विशाल व्यवस्थापकीय चुनौती थियो। निर्वाचन सामग्रीको ठूलो आवश्यकता थियो।

गोदरेजले निर्वाचनका लागि मतपेटिका उत्पादनमा भूमिका खेलेको इतिहास छ। यसले कम्पनीलाई एउटा फरक राष्ट्रिय कामसँग जोड्यो।

उद्योगले केवल बजारका लागि उत्पादन गर्ने होइन, आवश्यक पर्दा राज्य र समाजका ठूला परियोजनामा पनि योगदान गर्न सक्छ भन्ने उदाहरण यसले प्रस्तुत गर्‍यो। यसरी गोदरेजको यात्रा व्यापार र राष्ट्रिय निर्माणका विभिन्न चरणसँग जोडिँदै गयो।

तालादेखि साबुन, साबुनदेखि रेफ्रिजरेटर र त्यसपछि फर्निचर, औद्योगिक उत्पादन र अन्य व्यवसायसम्म पुग्दा कम्पनीको आकार पनि विस्तार हुँदै गयो।

विक्रोलीमा उद्योगसँगै एउटा सहर

गोदरेजको विस्तारमा मुम्बईको विक्रोली क्षेत्र विशेष महत्व राख्छ। पिरोजशा गोदरेजको नेतृत्वमा विक्रोलीको ठूलो भूभाग विकास गरियो। औद्योगिक उत्पादनसँगै कर्मचारीका लागि आवास, स्वास्थ्य, शिक्षा र हरियालीको व्यवस्था गर्ने सोच अघि सारियो।

यसले गोदरेजको कर्पोरेट सोचलाई उत्पादन कारखानाभन्दा फराकिलो बनायो। कम्पनीका लागि कर्मचारी केवल उत्पादन प्रक्रियाको हिस्सा होइनन्, उनीहरूको जीवनसँग पनि कम्पनीको जिम्मेवारी जोडिन्छ भन्ने धारणा विकास भयो।

विक्रोलीमा उद्योग र प्रकृतिबीच सन्तुलन कायम गर्ने प्रयास पनि यही सोचको हिस्सा बन्यो।

आज वातावरण, हरित क्षेत्र र दिगो विकासबारे विश्वभर चर्चा हुन्छ। गोदरेजको विक्रोली यात्राले भने धेरै अघिदेखि उद्योगसँगै हरियालीको संरक्षण गर्ने अभ्यास विकास गरेको दाबी कम्पनीले गर्दै आएको छ।

यसले व्यवसायको अर्को पक्ष देखाउँछ। कारखाना बनाउनु एउटा कुरा हो। उद्योगलाई समाजसँग जोड्नु अर्को कुरा। गोदरेजले दोस्रो बाटो पनि रोज्यो।

परिवारको व्यवसायबाट संस्थागत समूहसम्म

गोदरेजको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष पारिवारिक व्यवसायको पुस्तान्तरण हो। पहिलो पुस्ताले व्यवसाय सुरु गर्‍यो। दोस्रो पुस्ताले विस्तार गर्‍यो। त्यसपछि परिवारका विभिन्न पुस्ताले कम्पनीलाई बदलिँदो अर्थतन्त्रसँग मिलाउँदै लगे।

तर सय वर्षभन्दा लामो व्यवसायमा परिवारको संरचना आफैँ पनि परिवर्तन हुन्छ। व्यवसाय ठूलो हुँदै गएपछि एउटै व्यवस्थापन संरचनाभित्र सबै गतिविधि राख्न कठिन हुन्छ।

गोदरेजले अन्ततः आफ्नो व्यवसायलाई पुनर्संरचना गर्ने निर्णय गर्‍यो।

जुलाई २०२४ देखि गोदरेजका व्यवसाय दुई छुट्टाछुट्टै समूहका रूपमा सञ्चालनमा आएका छन्। एउटा हो गोदरेज इन्टरप्राइजेज ग्रुप, जसअन्तर्गत गोदरेज एन्ड बोइस र यसका विभिन्न सहायक व्यवसाय छन्। अर्को हो गोदरेज इन्डस्ट्रिज ग्रुप, जसमा गोदरेज इन्डस्ट्रिज, गोदरेज कन्ज्युमर प्रोडक्ट्स, गोदरेज प्रोपर्टिज, गोदरेज एग्रोभेट र एस्टेक लाइफसाइन्सेसलगायतका व्यवसाय छन्।

यो विभाजन केवल नाम परिवर्तन होइन। दुई समूहले आफ्नो व्यवसायिक प्राथमिकता, व्यवस्थापन र पूँजी परिचालनलाई अलग संरचनाबाट अघि बढाउने बाटो रोजेका छन्।

गोदरेज इन्टरप्राइजेज ग्रुपको व्यवसाय एरोस्पेस, रक्षा, ऊर्जा, सुरक्षा प्रणाली, निर्माण, भारी इन्जिनियरिङ, उपभोक्ता टिकाउ वस्तु, फर्निचर र प्रविधिसम्म फैलिएको छ।

गोदरेज इन्डस्ट्रिज ग्रुपको व्यवसाय भने उपभोक्ता वस्तु, रियल इस्टेट, कृषि, रसायन, पशु आहार, वित्तीय सेवा, तेल पाम, डेरी, कुखुरापालन र प्रशोधित खाद्य पदार्थसम्म पुगेको छ।

अर्थात्, १८९७ मा एउटै तालाबाट सुरु भएको व्यवसाय आज विभिन्न क्षेत्रमा विशेषज्ञता हासिल गरेका छुट्टाछुट्टै व्यवसायिक समूहमा विभाजित भएको छ।

तालाको चाबीबाट अन्तरिक्षसम्म

गोदरेजको सफलताको सबैभन्दा रोचक पक्ष यही हो। कम्पनीको सुरुवात तालाबाट भयो। तर आज यसको एउटा महत्वपूर्ण व्यवसाय एरोस्पेस र उच्च प्रविधिमा छ।

गोदरेज इन्टरप्राइजेज ग्रुपअन्तर्गतको एरोस्पेस व्यवसायले भारतको अन्तरिक्ष र रक्षा क्षेत्रमा आवश्यक उच्च प्रविधिका उपकरण तथा इन्जिनियरिङ उत्पादनमा काम गर्दै आएको छ। कम्पनीको वर्तमान व्यवसायिक संरचनामा एरोस्पेस, उड्डयन, रक्षा, इन्जिन तथा मोटरलगायतका क्षेत्र स्पष्ट रूपमा समेटिएका छन्।

यसले गोदरेजको व्यवसायिक रूपान्तरणको चरम उदाहरण देखाउँछ।

सुरुमा प्रश्न थियो, कसरी बलियो ताला बनाउने? पछि प्रश्न भयो, कसरी सुरक्षित सेफ बनाउने?

त्यसपछि प्रश्न भयो, कसरी घरायसी उपकरण बनाउने? अनि प्रश्न पुग्यो, कसरी अत्याधुनिक औद्योगिक प्रणाली र उच्च प्रविधिका उपकरण निर्माण गर्ने?

व्यवसाय बढ्दै जाँदा प्रश्नको स्तर बदलिँदै गयो। गोदरेजले पनि आफ्नो प्रविधि, जनशक्ति र लगानीको स्तर बदल्दै गयो।

घरदेखि सहरसम्म

गोदरेजको अर्को ठूलो व्यवसायिक विस्तार रियल इस्टेट हो। भारतमा तीव्र सहरीकरणसँगै आवास, कार्यालय, व्यावसायिक भवन र मिश्रित सहरी विकासको माग बढ्दै गएपछि गोदरेज प्रोपर्टिजले रियल इस्टेट क्षेत्रमा आफ्नो स्थान बनाएको छ।

यसले गोदरेजलाई केवल उत्पादन बेच्ने कम्पनीबाट जग्गा, भवन र सहर विकाससँग जोडिएको व्यवसायिक समूहमा विस्तार गर्‍यो।

यसको अर्थ गोदरेजले उपभोक्ताको घरभित्र मात्र प्रवेश गरेन। उसले उपभोक्ता बस्ने सहर निर्माण गर्ने व्यवसायमा पनि आफ्नो उपस्थिति बनायो।

गोदरेज इन्डस्ट्रिज समूहअन्तर्गत रियल इस्टेटसँगै उपभोक्ता वस्तु, कृषि रसायन, पशु आहार, वित्तीय सेवा तथा अन्य व्यवसाय सञ्चालनमा छन्।

एक अर्बभन्दा बढी उपभोक्ताको बजार

आजको गोदरेजको आकार बुझ्न उत्पादनको संख्या मात्र हेरेर पुग्दैन। यसले सेवा दिने बजारको आकार हेर्नुपर्छ।

गोदरेज इन्डस्ट्रिज समूहका अनुसार ३१ मार्च २०२६ सम्म समूहसँग ८५ भन्दा बढी देशमा व्यवसायिक उपस्थिति र १ अर्ब ४० करोडभन्दा बढी उपभोक्ता रहेको छ।

गोदरेज कन्ज्युमर प्रोडक्ट्सको व्यवसाय मात्र हेर्दा पनि ८५ भन्दा बढी देशमा उपस्थिति र करिब १ अर्ब ४० करोड उपभोक्तासम्म पहुँच रहेको कम्पनीले जनाएको छ। यसको व्यवसाय घरायसी सरसफाइ, व्यक्तिगत हेरचाह, पाल्तु जनावरको हेरचाह र कार हेरचाहसम्म फैलिएको छ।

यसले गोदरेजको विस्तार कति फराकिलो छ भन्ने देखाउँछ। एउटा तालाको ब्रान्डले कसरी संसारका विभिन्न बजारमा फरक फरक आवश्यकता भएका उपभोक्तासम्म पुग्न सक्यो भन्ने प्रश्नको उत्तर यसको विविधीकरणमा छ।

कम्पनीले एउटै उत्पादनलाई संसारभर बेच्ने रणनीतिमा मात्र निर्भर रहेन। स्थानीय बजार, उपभोक्ताको आवश्यकता र औद्योगिक अवसरअनुसार नयाँ व्यवसायमा प्रवेश गर्दै गयो।

कारोबारको आकार र व्यवसायको फैलावट

गोदरेज इन्डस्ट्रिज लिमिटेडको आर्थिक आकार पनि पछिल्ला वर्षमा उल्लेखनीय छ।

आर्थिक वर्ष २०२४/२५ को समेकित वित्तीय विवरणअनुसार गोदरेज इन्डस्ट्रिज लिमिटेडको सञ्चालनबाट भएको आम्दानी १९ हजार ६५७ करोड ४१ लाख भारतीय रुपैयाँ थियो। सोही वर्ष समूहको कुल आम्दानी २१ हजार ९२४ करोड ९ लाख भारतीय रुपैयाँ र करपछिको नाफा १ हजार ८५८ करोड २४ लाख भारतीय रुपैयाँ रहेको वार्षिक प्रतिवेदनमा उल्लेख छ।

यस्तो वित्तीय आकार एउटै उत्पादनबाट सम्भव हुँदैन। यसको पछाडि धेरै व्यवसाय छन्। धेरै बजार छन्। फरक फरक उत्पादन र सेवाका उपभोक्ता छन्। विभिन्न देशमा फैलिएको वितरण र उत्पादन संरचना छ। र सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा, दशकौँदेखि निर्माण भएको ब्रान्ड विश्वास छ।

गोदरेज इन्डस्ट्रिज समूहले ३१ मार्च २०२६ सम्म ८५ भन्दा बढी देशमा उपस्थिति जनाएको छ।

त्यसैले आज गोदरेजको कथा एउटा उत्पादनको कथा होइन। यो व्यवसाय विविधीकरण, ब्रान्ड निर्माण र पुस्तौँसम्म संस्थालाई निरन्तरता दिने व्यवस्थापनको कथा हो।

रसायनदेखि कृषिसम्म

गोदरेजको नाम उपभोक्ता उत्पादनमा धेरै सुनिए पनि यसको व्यवसायिक संरचना त्यसभन्दा धेरै फराकिलो छ।

गोदरेज केमिकल्सको व्यवसाय ओलियोकेमिकल्स र सर्फ्याक्टेन्टमा केन्द्रित छ। कम्पनीका अनुसार यसको ७० भन्दा बढी देशमा उपस्थिति, ३०० भन्दा बढी उत्पादन र आर्थिक वर्ष २०२५/२६ मा ४ हजार १३५ करोड भारतीय रुपैयाँको आम्दानी रहेको छ।

यसले गोदरेजको व्यवसायिक विविधीकरणको अर्को पक्ष देखाउँछ। उपभोक्ताले पसलमा देख्ने साबुन वा अन्य उत्पादन एउटा अन्तिम उत्पादन मात्र हो। त्यसको पछाडि कच्चा पदार्थ, रसायन, उत्पादन प्रविधि, आपूर्ति प्रणाली र अनुसन्धानको ठूलो संरचना हुन्छ।

गोदरेजले यही संरचनाका विभिन्न तहमा आफ्नो व्यवसाय विस्तार गरेको छ।

कृषि क्षेत्रमा पनि गोदरेज एग्रोभेटमार्फत पशु आहार, बाली संरक्षण, तेल पाम, डेरी र अन्य क्षेत्रमा व्यवसाय सञ्चालन गरिएको छ। वित्तीय सेवामा पनि समूहको उपस्थिति छ।

यसरी हेर्दा गोदरेजको व्यापार मोडल एउटा साधारण उपभोक्ता ब्रान्डबाट धेरै टाढा पुगिसकेको छ।

अबको गोदरेज कस्तो बन्दैछ

डेढ शताब्दीभन्दा लामो इतिहास बोकेको कुनै पनि कम्पनीका लागि सबैभन्दा ठूलो चुनौती विगत जोगाउनु मात्र होइन, भविष्य निर्माण गर्नु हो। गोदरेजका लागि पनि यही चुनौती छ।

विश्व अर्थतन्त्र बदलिँदैछ। उपभोक्ताको रुचि बदलिँदैछ। कृत्रिम बुद्धिमत्ता, स्वचालन र डिजिटल प्रविधिले उत्पादन तथा सेवा क्षेत्रमा ठूलो परिवर्तन ल्याइरहेका छन्। जलवायु परिवर्तन र वातावरणीय दिगोपन अब केवल सामाजिक उत्तरदायित्वको विषय रहेन। यो व्यवसायिक प्रतिस्पर्धाको हिस्सा बनिसकेको छ।

गोदरेजले पनि आफ्ना व्यवसायमा प्रविधि, दिगोपन र डिजिटल रूपान्तरणलाई अघि बढाइरहेको छ।

गोदरेज इन्डस्ट्रिजले सन् २०२६ मा नयाँ उद्देश्य र ब्रान्ड पहिचान घोषणा गर्दै २०३१ सम्म ५ लाख करोड भारतीय रुपैयाँको व्यवसायिक महत्वाकांक्षा सार्वजनिक गरेको छ। कम्पनीले कृत्रिम बुद्धिमत्ता र नयाँ प्रविधिलाई पनि आफ्नो भविष्यको व्यवसायिक संरचनासँग जोडिरहेको जनाएको छ।

यसले देखाउँछ कि डेढ शताब्दी पुरानो कम्पनी पनि आफ्नो पुरानो पहिचानमा मात्र निर्भर रहन चाहँदैन।

हरियालीसँग जोडिएको व्यवसाय

गोदरेजको भविष्यको अर्को महत्वपूर्ण विषय दिगो विकास हो।

विक्रोलीमा उद्योगसँगै हरियाली संरक्षण गर्ने परम्पराबाट सुरु भएको वातावरणीय सोच अहिले कम्पनीका विभिन्न व्यवसायमा फरक स्वरूपमा देखिन्छ।

रसायन उद्योगमा ऊर्जा, पानी र कार्बन उत्सर्जनको विषय महत्वपूर्ण छ। रियल इस्टेटमा हरित भवन र ऊर्जा दक्षता महत्वपूर्ण हुन्छ। उपभोक्ता वस्तुमा प्याकेजिङ र पुनर्चक्रणको विषय आउँछ। कृषि व्यवसायमा माटो, पानी र जैविक विविधताको प्रश्न जोडिन्छ।

त्यसैले गोदरेजका लागि वातावरणीय नीति कुनै एउटा व्यवसायको विषय मात्र होइन। यो समूहका धेरै व्यवसायसँग प्रत्यक्ष जोडिएको विषय हो।

गोदरेज केमिकल्सले पनि वातावरणीय प्रदर्शनसँग सम्बन्धित विभिन्न मूल्यांकन र प्रमाणपत्र हासिल गरेको आफ्नो विवरणमा उल्लेख गरेको छ।

परिवारको नामबाट संस्थाको नामसम्म

गोदरेजको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि यसको व्यवसायको आकार मात्र होइन।

अर्देशीर गोदरेजले सुरु गरेको व्यवसाय उनको व्यक्तिगत जीवनसँग जोडिएको थियो। तर आज गोदरेज उनको व्यक्तिगत पहिचानभन्दा धेरै ठूलो संस्थागत नाम बनेको छ।

यही नै कुनै पनि पारिवारिक व्यवसायको वास्तविक परीक्षा हो।

संस्थापकको व्यक्तित्वमा टिकेको व्यवसायलाई संस्थागत प्रणालीमा लैजान सक्नुपर्छ। परिवारको स्वामित्वलाई व्यवस्थापनको व्यावसायिकतासँग जोड्नुपर्छ। नयाँ पुस्तालाई नेतृत्व हस्तान्तरण गर्नुपर्छ। बजार बदलिँदा उत्पादन बदल्नुपर्छ। प्रविधि बदलिँदा लगानी बदल्नुपर्छ।

गोदरेजले यही प्रक्रियाबाट आफ्नो यात्रा अगाडि बढाएको छ।

२०२४ को पुनर्संरचनाले पनि यही परिवर्तनको नयाँ अध्याय खोलेको छ। दुई छुट्टाछुट्टै व्यवसायिक समूह बनाएर गोदरेजले आ–आफ्ना व्यवसायको प्राथमिकता र व्यवस्थापनलाई अझ केन्द्रित गर्ने संरचना बनाएको छ।

एउटा तालाबाट सुरु भएको कथा

गोदरेजको कथा अन्ततः ताला र चाबीको कथा मात्र होइन। यो एउटा विचारको कथा हो।

एउटा व्यक्तिले बजारमा समस्या देख्यो। त्यसको समाधान खोज्यो। असफल भयो। फेरि अर्को प्रयास गर्‍यो। एउटा उत्पादन बनायो। त्यसलाई विश्वासिलो बनायो। बजार विस्तार गर्‍यो। नयाँ उत्पादनमा प्रवेश गर्‍यो। नयाँ पुस्तालाई नेतृत्व दियो। उद्योगलाई नयाँ क्षेत्रमा पुर्‍यायो। र अन्ततः एउटै ब्रान्डअन्तर्गत विभिन्न क्षेत्रमा फैलिएको व्यवसायिक समूह निर्माण भयो।

सन् १८९७ मा सुरु भएको गोदरेजको यात्रा आज १२९ वर्षको नजिक पुगेको छ। यसबीच भारतको अर्थतन्त्र बदलियो, राजनीतिक व्यवस्था बदलियो, प्रविधि बदलियो, उपभोक्ताको जीवनशैली बदलियो र विश्व बजारको संरचना बदलियो।

गोदरेज पनि बदलियो।

तर परिवर्तनसँगै एउटा कुरा निरन्तर रह्यो। उत्पादनमा विश्वास निर्माण गर्ने प्रयास।

आज गोदरेजका व्यवसाय ८५ भन्दा बढी देशमा पुगेका छन्। १ अर्ब ४० करोडभन्दा बढी उपभोक्तासम्म पहुँच पुगेको समूहको दाबी छ। व्यवसाय तालादेखि साबुन, घरायसी उपकरणदेखि रियल इस्टेट, रसायनदेखि कृषि र वित्तीय सेवासम्म फैलिएको छ। एरोस्पेस र रक्षा प्रविधिजस्ता जटिल क्षेत्रमा पनि समूहको उपस्थिति छ।

यसैले गोदरेजको यात्रा एउटा सामान्य सफलताको कथा होइन।

एउटा सानो ताला कारखानाबाट सुरु भएको व्यवसाय आज संसारका विभिन्न बजारमा पुगेको छ। एउटा परिवारको नाम ब्रान्ड बनेको छ। ब्रान्ड व्यवसायिक समूहमा बदलिएको छ। र व्यवसायिक समूह फेरि नयाँ प्रविधि, नयाँ बजार र नयाँ पुस्ताका उपभोक्तासँग जोडिँदै गएको छ।

अर्देशीर गोदरेजले सुरुमा एउटा बलियो ताला बनाउन खोजेका थिए। त्यो ताला कति बलियो थियो भन्ने कुरा इतिहासले प्रमाणित गरिसकेको छ।

तर त्योभन्दा पनि बलियो बनेको अर्को कुरा थियो-व्यवसायलाई समयसँगै बदलिरहने क्षमता। त्यही क्षमताले गोदरेजलाई ताला बनाउने एउटा सानो कुटीबाट निकालेर उपभोक्ताको घर, उद्योग, सहर र अन्ततः अन्तरिक्ष प्रविधिसम्म पुर्‍याएको छ।

गोदरेजको डेढ शताब्दीभन्दा लामो यात्रा यही एउटा पाठमा अडिएको छ-व्यवसायको सुरुवात सानो हुन सक्छ, तर सोच सानो हुनु हुँदैन।