प्राकृतिक स्रोत सीमित भएको देशले आर्थिक शक्ति बन्न के गर्नुपर्छ भन्ने उदाहरण खोज्दा इजरायलको नाम अगाडि आउँछ।

ठूलो भूभाग, प्रशस्त पानी, विशाल घरेलु बजार वा प्राकृतिक सम्पदाको भरमा होइन, अभावलाई समस्या मात्र नठानी त्यसको समाधान खोज्ने प्रवृत्तिले इजरायलको अर्थतन्त्रलाई फरक बाटोमा अघि बढायो।

पानीको कमी थियो, त्यसैले पानी व्यवस्थापनमा प्रविधि विकास भयो।

खेती गर्न कठिन भूगोल थियो, त्यसैले कम पानी र सीमित जमिनबाट बढी उत्पादन निकाल्ने कृषि प्रणाली विकास गरियो। घरेलु बजार सानो थियो, त्यसैले सुरुदेखि नै विश्व बजारलाई लक्ष्य बनाउने व्यवसायिक सोच विकास भयो।

सुरक्षा चुनौतीले अनुसन्धान र प्रविधिको माग बढायो, जसबाट विकसित ज्ञान र प्रविधिको ठूलो हिस्सा पछि नागरिक तथा व्यावसायिक क्षेत्रमा समेत प्रयोग हुन थाल्यो।

आज इजरायललाई उच्च प्रविधि, कृषि प्रविधि, पानी व्यवस्थापन, साइबर सुरक्षा, चिकित्सा प्रविधि, वित्तीय प्रविधि र नयाँ कम्पनी निर्माणको महत्वपूर्ण केन्द्रका रूपमा हेरिन्छ।

इजरायल इनोभेसन अथोरिटीका अनुसार सन् २०२५ मा त्यहाँको उच्च प्रविधि क्षेत्रको उत्पादन वास्तविक मूल्यमा ८.२ प्रतिशतले बढेर ३५२ अर्ब शेकेल पुगेको थियो, जुन देशको कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको १८.३ प्रतिशत बराबर हो।

यही क्षेत्रले त्यस वर्ष इजरायलको कुल आर्थिक वृद्धिमा करिब आधा योगदान गरेको थियो। उच्च प्रविधिबाट हुने निर्यात यसको उत्पादनको ठूलो हिस्सा बनेको छ।

यो उपलब्धि एकै दिनमा बनेको होइन। दशकौँसम्म विश्वविद्यालय, अनुसन्धान संस्था, सेना, निजी क्षेत्र, लगानीकर्ता र राज्यका नीतिहरूबीच बनेको सम्बन्धले एउटा यस्तो वातावरण तयार गर्‍यो, जहाँ नयाँ समस्या देखिँदा त्यसको समाधान खोज्ने अनुसन्धान मात्र भएन, समाधानलाई व्यवसायमा बदल्ने प्रयास पनि भयो।

अभावबाट सुरु भएको अर्थतन्त्र

इजरायलको आर्थिक यात्राको सुरुवाती अवस्था आजको प्रविधि अर्थतन्त्रसँग तुलना गर्न कठिन छ।

सीमित प्राकृतिक स्रोत, पानीको अभाव, कृषि उत्पादनका चुनौती र सानो घरेलु बजारका कारण सामान्य औद्योगिक मोडलबाट तीव्र आर्थिक विस्तार सहज थिएन। त्यसैले देशले उपलब्ध स्रोतलाई अधिकतम उपयोग गर्ने र नयाँ ज्ञान तथा प्रविधि विकास गर्ने दिशामा जोड दिन थाल्यो।

कृषि यसको प्रारम्भिक उदाहरण बन्यो। जमिन र पानीको सीमितताबीच उत्पादन बढाउन सिंचाइ, माटो व्यवस्थापन, बाली छनोट, हरितगृह र पानीको सटीक प्रयोगजस्ता क्षेत्रमा अनुसन्धान बढ्दै गयो। कृषि केवल परम्परागत उत्पादनको विषय रहेन, विज्ञान र प्रविधिसँग जोडिएको क्षेत्र बन्दै गयो।

यही सोचले पछि कृषि प्रविधिको ठूलो उद्योग विकास गर्न आधार तयार गर्‍यो।

खेतमा कति पानी आवश्यक छ, कुन समयमा पानी दिनुपर्छ, माटोमा कति चिस्यान छ, कुन बालीलाई कुन वातावरण चाहिन्छ भन्ने कुरा अनुमानमा होइन, तथ्य र प्रविधिका आधारमा व्यवस्थापन गर्ने प्रणाली विकास हुँदै गयो।

इजरायलको अनुभवमा कृषि र अनुसन्धानबीचको सम्बन्ध महत्वपूर्ण रह्यो। किसानको समस्या अनुसन्धानकर्तासम्म पुग्यो, अनुसन्धानबाट बनेको समाधान फेरि खेतमा परीक्षण भयो र सफल प्रविधि व्यवसायिक उत्पादनमा परिणत हुँदै गयो। यही चक्रले कृषि क्षेत्रलाई प्रविधि उद्योगसँग जोड्यो।

समुद्रबाट पानी निकाल्ने अर्थतन्त्र

पानीको समस्या इजरायलका लागि लामो समयदेखि ठूलो चुनौती थियो। पानीको सीमित उपलब्धताका कारण आर्थिक विकास र जनजीवनका लागि पानी व्यवस्थापनलाई रणनीतिक प्राथमिकता बनाइयो। समयसँगै समुद्री पानीलाई प्रशोधन गरेर प्रयोगयोग्य बनाउने प्रविधिमा ठूलो लगानी भयो।

इजरायलमा सञ्चालनमा रहेका ठूला समुद्री पानी प्रशोधन केन्द्रहरूले ठूलो परिमाणमा पानी उत्पादन गर्छन्। सरकारी विवरणअनुसार अश्केलोन, हदेरा, अश्दोद, पाल्माचिम र सोरेकजस्ता केन्द्रहरूबाट वार्षिक करोडौँ घनमिटर पानी उत्पादन गर्ने क्षमता विकास गरिएको छ।

यसको महत्व केवल पानीको समस्या समाधानमा सीमित रहेन। पानी प्रशोधन प्रविधि आफैंमा व्यवसायिक क्षेत्र बन्यो। पानीको अभावबाट जन्मिएको आवश्यकता प्रविधिमा बदलियो र प्रविधि फेरि देशबाहिर बेच्न सकिने उत्पादन तथा सेवामा परिणत भयो।

पानी पुनःप्रयोगमा पनि इजरायलले ठूलो ध्यान दिएको छ। शहरी तथा औद्योगिक क्षेत्रमा प्रयोग भएको पानीलाई प्रशोधन गरेर कृषि तथा अन्य प्रयोजनमा प्रयोग गर्ने प्रणाली विकास गरिएको छ। यसले नयाँ पानीको माग घटाउनुका साथै उपलब्ध स्रोतको अधिकतम उपयोग गर्ने वातावरण बनाएको छ।

व्यवसायिक दृष्टिले हेर्दा यो मोडलको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष समस्या र बजारबीचको सम्बन्ध हो। जहाँ समस्या ठूलो हुन्छ, त्यहाँ समाधानको माग पनि ठूलो हुन्छ। इजरायलले पानीको संकटलाई यही दृष्टिले हेर्दै प्रविधि निर्माणको आधार बनायो।

खेतमा प्रविधिको प्रवेश

इजरायलको कृषि क्षेत्रमा विकास भएको सूक्ष्म सिंचाइ प्रविधि यसको विश्वव्यापी पहिचानको एउटा प्रमुख आधार हो। पानी सीधै बोटको जरासम्म पुर्‍याउने प्रणालीले पानीको खपत घटाउँदै उत्पादनमा सुधार ल्याउने उद्देश्य राख्यो। पछि यही प्रविधि विभिन्न देशका कृषि क्षेत्रमा प्रयोग हुन थाल्यो।

कृषि प्रविधि केवल सिंचाइमा रोकिएन। हरितगृह, मौसमसम्बन्धी सूचना, माटोको अवस्था मापन, बालीको स्वास्थ्य पहिचान, स्वचालित सिंचाइ र उत्पादन व्यवस्थापनमा प्रविधिको प्रयोग बढ्दै गयो।

यसले एउटा फरक व्यवसायिक संस्कृति पनि विकास गर्‍यो। किसानले उत्पादन गर्ने र प्रविधि कम्पनीले प्रविधि बेच्ने सम्बन्धभन्दा माथि उठेर किसानकै उत्पादन प्रणालीलाई अनुसन्धानको हिस्सा बनाउने अभ्यास बढ्यो।

खेत अनुसन्धानको प्रयोगशाला बन्यो र किसान प्रयोगकर्ता मात्र नभई प्रविधिको विकास प्रक्रियाको एउटा हिस्सा बने।

यही कारण इजरायलबाट विकसित धेरै कृषि प्रविधि अन्य देशमा पनि बजार खोज्न सफल भए। देशको सानो भूभागमा परीक्षण भएको समाधान विश्वका पानी अभाव भएका क्षेत्रका लागि पनि उपयोगी हुन थाल्यो।

नेपालका लागि यो पक्ष विशेष अर्थपूर्ण हुन सक्छ। नेपालमा कृषि अझै ठूलो रोजगारी र जीविकोपार्जनको आधार भए पनि उत्पादन, भण्डारण, प्रशोधन र बजार व्यवस्थापनमा प्रविधिको प्रयोग पर्याप्त विस्तार हुन सकेको छैन।

पानीको उपलब्धता र अभाव दुवै अवस्थामा उपयुक्त सिंचाइ, वर्षाको पानी संकलन, माटो परीक्षण, बालीअनुसार पानी व्यवस्थापन र उत्पादनपछिको प्रविधिमा लगानी बढाउन सके कृषि क्षेत्रलाई परम्परागत उत्पादनबाट उच्च मूल्य सिर्जना गर्ने व्यवसायमा रूपान्तरण गर्न सकिन्छ।

विश्वविद्यालयबाट उद्योगसम्म

इजरायलको प्रविधि अर्थतन्त्रको अर्को आधार अनुसन्धान संस्था र निजी क्षेत्रबीचको सम्बन्ध हो। विश्वविद्यालय र अनुसन्धान केन्द्रमा बनेको ज्ञानलाई प्रयोगशालामै सीमित नराखी व्यवसायमा रूपान्तरण गर्ने संरचना विस्तार हुँदै गयो।

इजरायलमा उच्च प्रविधि क्षेत्रको विकासमा अनुसन्धान र विकासको भूमिका लामो समयदेखि महत्वपूर्ण रहँदै आएको छ। पछिल्ला वर्षहरूमा उच्च प्रविधिमा चार लाखभन्दा बढी मानिस काम गर्ने गरेका छन् र यो क्षेत्र रोजगारीको तुलनामा अर्थतन्त्रमा असाधारण रूपमा ठूलो योगदान गर्ने क्षेत्र बनेको छ।

गहिरो प्रविधिका क्षेत्रमा पनि इजरायलले ठूलो आधार बनाएको छ। इजरायल इनोभेसन अथोरिटीका अनुसार त्यहाँ १ हजार ५०० भन्दा बढी गहिरो प्रविधिसम्बन्धी कम्पनी छन् र सन् २०१९ देखि २०२५ सम्म यस क्षेत्रमा २८ अर्ब अमेरिकी डलरभन्दा बढी रकम उठाइएको छ।

यसको अर्थ अनुसन्धानबाट नयाँ ज्ञान उत्पादन हुनु मात्र होइन, त्यो ज्ञानले नयाँ कम्पनी जन्माउने, रोजगारी सिर्जना गर्ने र अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा उत्पादन तथा सेवा पुर्‍याउने संरचना विकास भएको हो।

विश्वविद्यालयले अनुसन्धान गर्छ, अनुसन्धानकर्ताले नयाँ प्रविधि विकास गर्छन्, लगानीकर्ताले जोखिम लिन्छन्, नयाँ कम्पनीले उत्पादन बनाउँछ र विश्व बजारले त्यसलाई विस्तार गर्छ। यही चक्रले इजरायलको उच्च प्रविधि अर्थतन्त्रलाई गति दिएको छ।

सुरक्षाबाट नागरिक बजारसम्म

इजरायलको प्रविधि विकासमा सुरक्षा आवश्यकताले पनि भूमिका खेलेको छ। देशको सुरक्षा वातावरणका कारण सञ्चार, निगरानी, साइबर सुरक्षा, सूचना प्रशोधन र अन्य प्रविधिमा अनुसन्धानको आवश्यकता बढ्यो।

सुरक्षा क्षेत्रमा प्रयोग हुने केही प्रविधि र सीप पछि नागरिक तथा व्यावसायिक क्षेत्रमा पनि प्रवेश गरे। साइबर सुरक्षा यसको एउटा उदाहरण हो। डिजिटल कारोबार, बैंकिङ, सरकारी सेवा र ठूला कम्पनीका प्रणालीमा साइबर जोखिम बढ्दै जाँदा साइबर सुरक्षाको बजार विश्वभर विस्तार भयो।

इजरायलले यही क्षेत्रमा आफ्नो अनुसन्धान र मानव संसाधनको लाभ उठायो। साइबर सुरक्षा, तथ्यांक सुरक्षा र डिजिटल जोखिम व्यवस्थापनसँग सम्बन्धित नयाँ कम्पनीहरू विकास हुँदै गए।

यसलाई केवल सुरक्षा क्षेत्रको प्रभावका रूपमा बुझ्नु अपूरो हुन्छ। कुनै देशले आफ्नो समस्या समाधान गर्न विकास गरेको ज्ञानलाई नागरिक बजारमा रूपान्तरण गर्न सक्ने क्षमता पनि आर्थिक शक्तिको एउटा आधार बन्न सक्छ। इजरायलको प्रविधि अर्थतन्त्रमा यो रूपान्तरण महत्वपूर्ण देखिन्छ।

सानो बजार, ठूलो विश्व

इजरायलको घरेलु बजार ठूलो छैन। त्यसैले नयाँ कम्पनीका लागि देशभित्र मात्र ग्राहक खोजेर ठूलो व्यवसाय निर्माण गर्न कठिन थियो। यही कारण नयाँ कम्पनीहरूले सुरुदेखि नै अन्तर्राष्ट्रिय बजारलाई ध्यानमा राख्ने प्रवृत्ति विकास गरे।

सानो बजारलाई कमजोरीका रूपमा मात्र नहेरी विश्व बजारमा जाने कारणका रूपमा प्रयोग गरियो। नयाँ प्रविधि विकास गर्ने कम्पनीले इजरायलमा परीक्षण गरे पनि यसको बजार अमेरिका, युरोप, एसिया र अन्य क्षेत्रमा खोज्न थाले।

यसले कम्पनी निर्माणको सोचलाई पनि परिवर्तन गर्‍यो। उत्पादन बनाउनेभन्दा समस्या समाधान गर्ने र समाधानलाई विश्वका विभिन्न बजारमा बेच्ने सोच बलियो हुँदै गयो।

मरुभूमिदेखि प्रविधि शक्तिसम्मको इजरायली रूपान्तरण। फोटो स्रोत: Wikimedia Commons / Creative Commons.

इजरायलको उच्च प्रविधि निर्यात यसको परिणाम हो। सन् २०२४ मा उच्च प्रविधि निर्यात करिब ७८ अर्ब अमेरिकी डलर पुगेको र सन् २०२५ को पहिलो भागमा उच्च प्रविधिको हिस्सा कुल निर्यातमा करिब ५७ प्रतिशत रहेको इजरायल इनोभेसन अथोरिटीले जनाएको छ।

यसले अर्थतन्त्रमा एउटा महत्वपूर्ण परिवर्तन ल्यायो। प्राकृतिक स्रोत निर्यात गरेर आम्दानी गर्ने मोडलभन्दा ज्ञान, सफ्टवेयर, प्रविधि र उच्च मूल्यका सेवाबाट विदेशी मुद्रा आर्जन गर्ने मोडल बलियो हुँदै गयो।

जोखिम लिन थालेका लगानीकर्ता

नयाँ प्रविधिको व्यवसायमा लगानी गर्नु सामान्य उद्योगमा लगानी गरेजस्तो हुँदैन। नयाँ कम्पनी सफल हुन्छ भन्ने निश्चित हुँदैन। धेरै कम्पनी असफल हुन्छन्, केही मात्र ठूलो व्यवसायमा रूपान्तरण हुन्छन्। त्यसैले जोखिम लिन तयार लगानी प्रणाली आवश्यक हुन्छ।

इजरायलमा समयसँगै यस्तो लगानी संस्कृति विकास भयो। राज्यको नीति, विदेशी लगानी, निजी लगानीकर्ता र नयाँ कम्पनीबीचको सम्बन्धले जोखिमपूर्ण प्रविधिमा पूँजी प्रवेश गर्ने वातावरण तयार गर्‍यो।

नयाँ कम्पनीले सुरुवाती लगानी पाउँछ, प्रविधि विकास गर्छ, बजार परीक्षण गर्छ र सफल भए थप पूँजी प्राप्त गर्छ। कम्पनीले विश्व बजारमा विस्तार गर्न थालेपछि लगानीकर्ताको प्रतिफलको सम्भावना बढ्छ। यसरी नयाँ कम्पनीको जोखिम र सम्भावनाबीच पूँजीको चक्र निर्माण हुन्छ।

पछिल्ला वर्षहरूमा उच्च प्रविधिमा लगानीको आकार अझै ठूलो भएको छ। इजरायल इनोभेसन अथोरिटीका अनुसार सन् २०२५ मा उच्च प्रविधि क्षेत्रमा लगानी उठाउने गतिविधिमा उल्लेख्य वृद्धि भएको थियो र नयाँ कम्पनी तथा निकास कारोबारको मूल्य पनि उच्च तहमा पुगेको थियो।

नयाँ कम्पनीबाट अर्बौंको कारोबार

इजरायलबाट विश्व बजारमा पुगेका धेरै प्रविधि कम्पनीले देशको सानो आकार र विश्व बजारबीचको दूरी घटाएका छन्। साइबर सुरक्षा, डिजिटल सेवा, वित्तीय प्रविधि, यातायात प्रविधि, विज्ञापन प्रविधि र स्वास्थ्य प्रविधिमा नयाँ कम्पनीहरू जन्मिए।

यी कम्पनीहरूको मूल्य केवल उनीहरूले बेच्ने उत्पादनमा छैन। उनीहरूले विकास गरेको ज्ञान, पेटेन्ट, अनुसन्धान क्षमता र दक्ष जनशक्ति पनि व्यवसायिक सम्पत्तिमा बदलिन्छ।

यही कारण एउटा सानो देशमा जन्मिएको कम्पनी विश्वका ठूला प्रविधि कम्पनीले किन्न सक्ने अवस्थामा पुग्छ। केही कम्पनी स्वतन्त्र रूपमा विस्तार हुन्छन्, केही ठूला अन्तर्राष्ट्रिय कम्पनीमा समाहित हुन्छन् र केहीले नयाँ कम्पनी निर्माणका लागि पूँजी तथा जनशक्ति उत्पादन गर्छन्।

सन् २०२५ मा इजरायलको उच्च प्रविधि क्षेत्रमा करिब ७७५ नयाँ कम्पनी स्थापना भएको र उच्च प्रविधि कम्पनीको निकास कारोबारको मूल्य ८४ अर्ब अमेरिकी डलर पुगेको इजरायल इनोभेसन अथोरिटीले जनाएको छ।

यसले नयाँ कम्पनीको अर्थ केवल रोजगारी सिर्जना गर्ने सानो व्यवसाय नभई देशको निर्यात, विदेशी लगानी र प्रविधि हस्तान्तरणको माध्यम बन्न सक्ने देखाउँछ।

कृत्रिम बौद्धिकतातर्फ नयाँ दौड

विश्व अर्थतन्त्र अहिले कृत्रिम बौद्धिकताको नयाँ चरणमा प्रवेश गरिरहेको छ। इजरायलको प्रविधि क्षेत्र पनि यस परिवर्तनबाट अलग छैन। परम्परागत उच्च प्रविधि, साइबर सुरक्षा र कृषि प्रविधिको आधारमा निर्माण भएको अनुसन्धान क्षमता अहिले कृत्रिम बौद्धिकता, अर्धचालक, स्वास्थ्य प्रविधि, स्वचालन र गहिरो प्रविधितर्फ विस्तार भइरहेको छ।

कृत्रिम बौद्धिकताको विकासले कम्प्युटिङ क्षमता, तथ्यांक, चिप, ऊर्जा र अनुसन्धान पूर्वाधारको माग बढाएको छ। इजरायलका लागि यो नयाँ अवसरसँगै नयाँ चुनौती पनि हो, किनभने विश्वका ठूला प्रविधि कम्पनी र लगानीकर्ताबीच प्रतिस्पर्धा तीव्र हुँदै गएको छ।

इजरायल इनोभेसन अथोरिटीका पछिल्ला प्रतिवेदनहरूले उच्च प्रविधि क्षेत्रमा उत्पादन बढे पनि रोजगारी र अनुसन्धानसम्बन्धी केही सूचकमा दबाब देखिएको उल्लेख गरेका छन्। विशेषगरी अनुसन्धान तथा विकासमा संलग्न रोजगारीमा गिरावट आएको तथ्यले प्रविधि क्षेत्रमा केवल पूँजी र कम्पनीको संख्या बढाउनु पर्याप्त नहुने देखाउँछ।

त्यसैले इजरायलको अर्को चुनौती भनेको नयाँ प्रविधिको दौडमा अनुसन्धान क्षमता, दक्ष जनशक्ति र अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिस्पर्धालाई निरन्तर कायम राख्नु हो।

संकटबीच टिक्ने क्षमता

प्रविधि अर्थतन्त्र बलियो भए पनि इजरायलका कम्पनीहरू जोखिममुक्त छैनन्। क्षेत्रीय अस्थिरता, लगानी वातावरणमा आउने परिवर्तन, दक्ष जनशक्तिको आवश्यकता र विश्व प्रविधि बजारमा बढ्दो प्रतिस्पर्धाले व्यवसायमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्न सक्छ।

यस्ता परिस्थितिले प्रविधि कम्पनीका लागि एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न खडा गर्छ, संकटका बेला अनुसन्धान र नयाँ उत्पादनमा लगानीलाई कसरी निरन्तरता दिने। इजरायलको अनुभवमा प्रविधि क्षेत्रमा लामो समयदेखि निर्माण भएको अनुसन्धान पूर्वाधार, दक्ष जनशक्ति र लगानी प्रणालीले यस्तो चुनौती सामना गर्ने आधार प्रदान गरेको देखिन्छ।

संकटको समयमा पनि प्रविधि क्षेत्रलाई अर्थतन्त्रको दीर्घकालीन आधारका रूपमा कायम राख्ने प्रयास गरिएको छ। यसले छोटो अवधिको व्यापारिक लाभभन्दा अनुसन्धान र ज्ञानमा निरन्तर लगानीको महत्व देखाउँछ।

अभावलाई अवसर बनाउने मोडल

इजरायलको आर्थिक यात्रालाई एउटा वाक्यमा बुझ्ने हो भने यसको आधार अभावबाट सुरु भएको समाधान खोज्ने संस्कृति हो।

पानीको अभाव थियो, त्यसैले पानी व्यवस्थापनको प्रविधि बन्यो। कृषि चुनौतीपूर्ण थियो, त्यसैले कृषि प्रविधि विकास भयो। घरेलु बजार सानो थियो, त्यसैले विश्व बजारलाई लक्ष्य बनाइयो। सुरक्षा चुनौती थियो, त्यसैले अनुसन्धान र प्रविधिको माग बढ्यो।

यी सबै क्षेत्रमा बनेका समाधान पछि व्यवसायमा परिणत भए। यही कारण इजरायलको प्रविधि अर्थतन्त्र केवल नयाँ कम्पनीहरूको संख्या वा लगानीको आकारको कथा होइन, समस्या पहिचान गर्ने, अनुसन्धान गर्ने, समाधान विकास गर्ने र त्यसलाई विश्व बजारमा बेच्ने एउटा दीर्घकालीन आर्थिक प्रणालीको कथा हो।

देशको आकार सानो भए पनि विश्व बजारको आवश्यकता ठूलो हुन्छ भन्ने सोचले नयाँ कम्पनीलाई सीमित घरेलु बजारबाट बाहिर निकाल्यो। प्राकृतिक स्रोत कम भए पनि ज्ञान र प्रविधिको उत्पादन सीमित हुँदैन भन्ने अवधारणाले अर्थतन्त्रको आधार परिवर्तन गर्‍यो।

नेपालले के सिक्न सक्छ ?

नेपाल र इजरायलको भूगोल, अर्थतन्त्र र सामाजिक संरचना समान छैनन्। त्यसैले इजरायलको मोडल जस्ताको तस्तै नेपालमा लागू गर्न सकिँदैन।

नेपालसँग आफ्नै प्राकृतिक स्रोत, कृषि सम्भावना, जलविद्युत्, पर्यटन, जैविक विविधता र ठूलो युवा जनशक्ति छ। चुनौती ती स्रोतलाई उच्च मूल्यका उत्पादन र सेवामा बदल्ने संरचना निर्माण गर्नु हो।

नेपालले पहिलो पाठ पानी व्यवस्थापनबाट लिन सक्छ। वर्षायाममा पानीको समस्या नदेखिए पनि सुख्खा मौसममा धेरै क्षेत्रले पानी अभाव भोग्छन्।

वर्षाको पानी संकलन, सिँचाइ पूर्वाधार, पानी पुनःप्रयोग, चुहावट नियन्त्रण र प्रविधिमा आधारित जल व्यवस्थापनलाई व्यवसाय तथा सार्वजनिक नीतिसँग जोड्न सकिन्छ।

दोस्रो पाठ कृषिमा लागू हुन सक्छ। नेपालमा कृषि उत्पादन बढाउने बहस लामो समयदेखि हुँदै आएको छ, तर अब उत्पादनको मात्रा मात्र होइन, कम पानी, कम श्रम र सीमित जमिनबाट उच्च मूल्य सिर्जना गर्ने प्रविधितर्फ ध्यान दिनुपर्ने आवश्यकता छ।

माटो परीक्षण, आधुनिक सिंचाइ, हरितगृह, कृषि सूचना प्रणाली, भण्डारण, प्रशोधन र बजारसँग जोडिएको प्रविधिले नेपाली कृषिलाई नयाँ व्यवसायिक आधार दिन सक्छ।

तेस्रो पाठ घरेलु बजारको आकारसँग सम्बन्धित छ। नेपालको बजार इजरायलको भन्दा ठूलो भए पनि विश्व बजारको तुलनामा सानो छ। त्यसैले नेपाली कम्पनीले उत्पादन बनाउँदा नेपालभित्रका ग्राहकलाई मात्र होइन, दक्षिण एसिया र विश्व बजारको मागलाई पनि सुरुदेखि ध्यान दिन सक्छन्।

सूचना प्रविधि, पर्यटन सेवा, जलविद्युत्, कृषि प्रशोधन, जडीबुटी, स्वास्थ्य सेवा र वित्तीय प्रविधिमा यस्तो सम्भावना देखिन्छ।

चौथो पाठ अनुसन्धान र उद्योगबीचको सम्बन्ध हो। नेपालका विश्वविद्यालयमा अनुसन्धान हुन्छ, निजी क्षेत्रले व्यवसाय गर्छ, राज्यले नीति बनाउँछ, तर यी तीन पक्षबीचको सम्बन्ध अझै पर्याप्त बलियो छैन।

अनुसन्धानले उद्योगको समस्या समाधान गर्नुपर्छ, उद्योगले अनुसन्धानमा लगानी गर्नुपर्छ र राज्यले नयाँ प्रविधि परीक्षण तथा व्यवसायीकरणका लागि अनुकूल वातावरण बनाउनुपर्छ।

सबैभन्दा ठूलो पाठ भनेको अभावलाई केवल कमजोरीका रूपमा नहेर्नु हो। इजरायलले पानीको संकटलाई पानी प्रविधिको आधार बनायो, कठिन कृषिलाई कृषि अनुसन्धानको प्रयोगशाला बनायो र सानो घरेलु बजारलाई विश्व बजारतर्फ जाने कारण बनायो।

नेपालले पनि आफ्ना समस्या पहिचान गरेर अनुसन्धान, विश्वविद्यालय, निजी क्षेत्र र राज्यको लगानीलाई एउटै दिशामा जोड्न सके आफ्नै चुनौतीबाट नयाँ व्यवसाय र प्रविधि जन्माउन सक्छ।

प्राकृतिक स्रोत हुनु मात्रै पर्याप्त हुँदैन, त्यसलाई ज्ञान, प्रविधि, पूँजी र उद्यमशीलतासँग जोडेर आर्थिक मूल्यमा बदल्ने क्षमता नै दीर्घकालीन समृद्धिको आधार बन्न सक्छ।

इजरायलको मरुभूमिदेखि प्रविधि शक्तिसम्मको यात्रा यही परिवर्तनको कथा हो, जहाँ अभाव अन्त्यको संकेत बनेन, नयाँ समाधान खोज्ने सुरुवात बन्यो।