काठमाडौं । दशैं नजिकिँदै गर्दा सामान्यतः कपडा पसलमा ग्राहकको भीड बढ्नुपर्ने हो। व्यापारीले नयाँ माल झिकेर पसल सजाउने, ग्राहकले परिवारका सदस्यका लागि नयाँ कपडा छान्ने र सिलाइ व्यवसायीले अर्डर धान्न नसक्ने अवस्था देखिनुपर्ने समय हो।

यसपटक भने बजारको तस्वीर त्यस्तो छैन। पसल खुलेका छन्, सामान पर्याप्त छन्, आपूर्ति प्रणाली पनि विस्तारै वैकल्पिक बाटोबाट चलिरहेको छ, तर ग्राहकको चहलपहल र खरिदको उत्साह अपेक्षाअनुसार देखिएको छैन।

व्यवसायीका अनुसार यस वर्षको दशैं बजारमा समस्या सामानको अभावभन्दा बढी सामान किन्न सक्ने क्षमतामा आएको दबाब हो। बाढीपहिरोबाट प्रत्यक्ष प्रभावित परिवारले घर, खाद्यान्न, लत्ताकपडा, आवास र दैनिक आवश्यकतामा खर्च गर्नुपरेको छ।

अप्रत्यक्ष रूपमा प्रभावित परिवारले पनि अनिश्चित आम्दानी, बढ्दो खर्च र आगामी दिनको जोखिमलाई हेरेर गैरआवश्यक वस्तुको खरिद घटाएका छन्। कपडा त्यही सूचीमा परेको छ।

नेपाल कपडा तथा सिलाइ व्यवसायी संघ काठमाडौंका अध्यक्ष उद्धवबहादुर थापा मगरले अघिल्ला वर्षमा दशैं–तिहारमा कपडा किन्ने र सिलाउनेको भीड लाग्ने गरे पनि यसपटक मागमा उल्लेख्य कमी आएको बताएका छन्।

विशेषगरी चाडपर्व र औपचारिक कार्यक्रमका लागि प्रयोग हुने सर्टिङ तथा सुटिङका कपडाको माग कमजोर रहेको उनको भनाइ छ। बजारमा सामानको अभाव नभए पनि ग्राहक नआउँदा व्यवसायीको चिन्ता बढेको छ।

यसले यस वर्षको दशैं बजारको एउटा फरक तस्वीर देखाएको छ। आपूर्ति प्रणालीमा आएको धक्का र उपभोक्ताको कमजोर खर्च क्षमताले बजारलाई एकैपटक दुईतर्फबाट दबाब दिएको छ।

बाढीले घटायो उपभोक्ताको खर्च

यस वर्षको बजारमा बाढीपहिरोको असर सडक र व्यापारिक नाकासम्म मात्र सीमित छैन। यसको आर्थिक असर घरपरिवारको खर्च संरचनासम्म पुगेको छ।

अगस्टमा भोटेकोशी क्षेत्रमा आएको विनाशकारी बाढीले रसुवागढी व्यापारिक नाका, सडक, गोदाम र आयातित सामानमा ठूलो क्षति पुर्‍यायो। विपद्को मानवीय क्षतिसँगै ठूलो परिमाणमा दशैं–तिहारका लागि ल्याइएका सामान पनि प्रभावित भए।

व्यापारीहरूले चीनबाट ल्याइएका कपडा, जुत्ता, विद्युतीय सामग्री, सजावटका सामान, फलफूललगायत वस्तु बोकेका सयौं कन्टेनर तथा मालसामान क्षतिग्रस्त भएको बताएका छन्। केही प्रारम्भिक व्यापारिक अनुमानले क्षति अर्बौं रुपैयाँमा पुगेको देखाएका छन्।

तर व्यापारमा परेको प्रभावलाई केवल बाटो बन्द भएको घटनाबाट बुझ्न सकिँदैन। विपद्को प्रत्यक्ष मारमा परेका परिवारले आफ्नो नियमित उपभोग घटाएका छन्।

घर पुनर्निर्माण, बसोबास, खाद्यान्न, स्वास्थ्य, यात्रा र दैनिक आवश्यकतामा खर्च बढ्दा कपडा, जुत्ता, मनोरञ्जन र अन्य वैकल्पिक वस्तुमा खर्च गर्ने क्षमता स्वाभाविक रूपमा घटेको छ।

भोटेकोशी विपद्को असर यसअघि नै तीज बजारमा देखिएको थियो। व्यवसायीहरूले कपडा, चुरा, पोते तथा शृंगारका सामग्रीको कारोबार विगतको तुलनामा कमजोर भएको बताएका थिए।

केही व्यवसायीले तीज लक्षित व्यापार ३० देखि ५० प्रतिशतको सीमामा रहेको बताएका थिए। त्यसको असर दशैंसम्म पनि तानिएको देखिन्छ।

अर्थतन्त्रमा उपभोक्ताको खर्च व्यवहार तत्काल बदलिन सक्छ, तर व्यापारिक चक्र त्यति छिटो बदलिँदैन। व्यापारीले केही महिनाअघि नै दशैंका लागि मालसामान खरिद गरिसकेका हुन्छन्।

अहिले ग्राहक घट्दा त्यसको सीधा असर गोदाममा थन्किएको सामान, कार्यशील पुँजी, बैंकको ऋण र नगद प्रवाहमा पर्छ।

महँगीभन्दा ठूलो समस्या माग

नेपाल राष्ट्र बैंकका तथ्यांकले अर्थतन्त्रमा पैसा र विप्रेषणको प्रवाह कमजोर भएको देखाउँदैन। आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा विप्रेषण आप्रवाह २३ खर्ब ६३ अर्ब रुपैयाँ पुगेको थियो, जुन अघिल्लो वर्षको तुलनामा ३७.१ प्रतिशतले बढी हो।

विदेशी मुद्रा सञ्चिति पनि उच्च स्तरमा पुगेको छ। तर यी तथ्यांकले मात्र घरपरिवारको तत्काल कपडा खरिद गर्ने क्षमता बढेको प्रमाणित गर्दैन।

नेपाल राष्ट्र बैंकका अनुसार आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा वार्षिक औसत उपभोक्ता मुद्रास्फीति ३.०८ प्रतिशत थियो। गैरखाद्य तथा सेवा क्षेत्रको वार्षिक औसत मुद्रास्फीति ४.२१ प्रतिशत थियो।

वार्षिक आधारमा मुद्रास्फीति नियन्त्रणमा देखिए पनि उपभोक्ताको वास्तविक खर्चमा खाद्यान्न, शिक्षा, स्वास्थ्य, यातायात, आवास र अन्य अनिवार्य शीर्षकको दबाब रहन्छ।

यस वर्ष अर्को महत्वपूर्ण पक्ष थोक मूल्यमा आएको वृद्धि पनि हो।

असार मध्यसम्म थोक मूल्य मुद्रास्फीति ८.४७ प्रतिशत पुगेको थियो। ऊर्जा मूल्यमा ४८.१४ प्रतिशत वृद्धि हुँदा उत्पादन लागत बढेको र उत्पादित वस्तुको थोक मूल्यमा पनि दबाब परेको तथ्यांकले देखाएको थियो।

कपडा बजारमा यसको अर्थ एउटै हो।

व्यापारीले लागत बढेको भन्दै मूल्य घटाउन सक्दैनन्, उपभोक्ताले भने आफ्नो बजेटअनुसार खरिद घटाउन सक्छ। त्यसैले बिक्री घट्दा छुट, मूल्य समायोजन, पुरानो मौज्दात व्यवस्थापन र नगद प्रवाहको दबाब व्यापारीतर्फ सर्छ।

नेपाल राष्ट्र बैंककै तथ्यांकअनुसार आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा निजी क्षेत्रतर्फको कर्जा वृद्धि ६.६ प्रतिशत थियो। चालु आर्थिक वर्षको सुरुवाती अवधिमा बैंक तथा वित्तीय संस्थाको कुल कर्जा ६० खर्ब रुपैयाँभन्दा माथि पुगेको छ।

यसको अर्थ वित्तीय प्रणालीमा कर्जा विस्तार भइरहेको भए पनि खुद्रा बजारको प्रत्येक क्षेत्रमा त्यही अनुपातमा माग सिर्जना भएको छ भन्ने हुँदैन।

कपडा बजार अहिले यही अन्तरको उदाहरण बनेको छ। बैंकिङ प्रणालीमा पैसा छ, विप्रेषण बढेको छ, आयात चलिरहेको छ, तर ग्राहकको प्राथमिकतामा कपडा पछाडि परेको छ।

चीनको बाटो बन्द हुँदा लागत बढ्यो

कपडा बजारको अर्को पाटो आपूर्ति हो।

नेपालमा बिक्री हुने तयारी कपडाको ठूलो हिस्सा चीनबाट आउँछ। गत वर्ष प्रकाशित व्यापारसम्बन्धी तथ्यांकमा नेपालका तयारी कपडाको मागमा चीनको हिस्सा करिब ८० प्रतिशत रहेको व्यवसायीहरूको भनाइ उद्धृत गरिएको थियो।

काठमाडौं उपत्यकामा पनि चीनबाट आउने तयारी कपडाको हिस्सा करिब ८० प्रतिशत रहेको बताइएको थियो।

यस वर्ष भने चीनतर्फका प्रमुख स्थलमार्गमा प्राकृतिक विपद्ले ठूलो धक्का दिएको छ। रसुवागढी नाका भोटेकोशी बाढीबाट प्रभावित भयो भने तातोपानी नाका पहिरोको जोखिमका कारण लामो समयदेखि अवरुद्ध रह्यो।

दशैं–तिहारको मुखमा चीनबाट नेपाल आउने ठूलो परिमाणको सामानका लागि यी दुवै नाका महत्वपूर्ण हुन्।

यसको असर कपडामा मात्र परेको छैन। जुत्ता, सजावटका सामग्री, विद्युतीय सामान, खेलौना, फलफूललगायत चाडपर्वमा बढी खपत हुने वस्तुको आपूर्तिमा पनि दबाब परेको छ।

व्यापारीहरूले यसको विकल्प खोज्न थालेका छन्। चीनबाट आउने केही सामानलाई भारततर्फको वीरगन्ज नाका हुँदै ल्याउने क्रम बढेको छ।

नेपाल-चीनका उत्तरी नाका प्रभावित भएपछि वीरगन्ज हुँदै चिनियाँ सामान भित्र्याउने क्रम बढेको र वीरगन्ज भन्सार कार्यालयले दैनिक आयातमा उल्लेख्य वृद्धि भएको जनाएको छ।

कपडा, जुत्ता, सजावटका सामान, सुख्खा फलफूल र चकलेटजस्ता चाडपर्वमा बढी माग हुने वस्तु यस मार्गबाट आउन थालेका छन्।

वैकल्पिक मार्गले आपूर्ति पूर्ण रूपमा रोकिएको छैन। तर दूरी, ढुवानी, भन्सार प्रक्रिया र समय बढ्दा लागत बढ्ने जोखिम रहन्छ।

व्यापारिक लागत बढेपछि त्यसको केही हिस्सा अन्तिम उपभोक्ताको मूल्यमा जाने सम्भावना हुन्छ। त्यसमाथि माग कमजोर हुँदा व्यापारीले मूल्य बढाएर बिक्री गर्न पनि सक्दैनन्।

यसले कपडा व्यवसायमा दोहोरो दबाब सिर्जना गरेको छ। सामान ल्याउन महँगो र कठिन छ, बेच्न ग्राहक कम छन्।

थान कपडामा भारतको भर

तयारी पोसाकको तुलनामा थान कपडाको आपूर्ति संरचना केही फरक छ। व्यवसायीका अनुसार नेपालमा प्रयोग हुने थान कपडाको करिब ९० प्रतिशत भारतबाट आयात हुने गरेको छ।

सर्टिङ, सुटिङ तथा औपचारिक पोसाकका कपडामा भारतीय बजारको निर्भरता अझ बढी छ।

यसले उत्तरी नाका अवरुद्ध हुँदा सबै कपडा बजार एकै किसिमले प्रभावित भएको छैन भन्ने देखाउँछ। भारततर्फका प्रमुख व्यापारिक नाका सञ्चालनमा रहेकाले थान कपडाको आपूर्ति अपेक्षाकृत सहज छ।

उपत्यका जोड्ने सडकमार्ग सञ्चालनमा आएपछि भारतबाट हुने आयात पनि सहज बनेको व्यवसायीहरूको भनाइ छ।

तर आपूर्ति सहज हुनु मात्र बिक्री बढ्ने आधार होइन। दशैंमा नयाँ कपडा किन्ने परिवारको संख्या घटेपछि बजारमा उपलब्ध सामानको मौज्दात बढ्छ। व्यापारीले नयाँ माल ल्याउने गति घटाउँछन्।

थोक व्यापारीले खुद्रा व्यापारीलाई उधारोमा माल पठाउन हिचकिचाउँछन्। खुद्रा व्यापारीले नगद खर्च गरेर नयाँ सामान थप्नुभन्दा पुरानो मौज्दात बेच्ने प्रयास गर्छन्।

यसको असर अन्ततः उत्पादनसम्म पुग्छ।

नेपाल तयारी पोसाक उद्योग संघका अध्यक्ष पशुपतिदेव पाण्डेका अनुसार चाडपर्वलाई लक्षित गरी पोसाक तथा कपडाको आपूर्ति व्यवस्थापनमा ठूलो समस्या छैन।

बाढीपहिरोबाट केही कच्चा पदार्थ तथा तयारी सामानमा क्षति भए पनि वैकल्पिक उपायबाट आपूर्ति व्यवस्थापन भइरहेको व्यवसायीको भनाइ छ।

चीनमा उत्पादन लागत बढ्दै गएपछि केही व्यवसायीले कच्चा पदार्थ आयात गरेर नेपालमै उत्पादन गर्ने अभ्यास पनि बढाएका छन्।

यसले आयातमा मात्र निर्भर रहनुपर्ने अवस्था केही हदसम्म कम गर्न सक्छ। तर स्वदेशी उत्पादनको विस्तारका लागि पनि बजारमा माग चाहिन्छ। माग कमजोर हुँदा उत्पादन क्षमता बढाउनु आफैंमा पर्याप्त हुँदैन।

व्यापारीको पैसा गोदाममा

कपडा व्यापारमा सबैभन्दा ठूलो जोखिम अहिले बिक्री घट्नु मात्र होइन, बिक्री नहुँदा पैसा मालसामानमै अड्किनु हो।

दशैंलाई लक्षित गरेर व्यापारीले केही महिनाअघि नै सामान खरिद गर्छन्। डिजाइन, रङ, आकार र मौसमअनुसारका कपडा बजारमा ल्याइन्छन्।

ग्राहकले त्यही समयमा खरिद नगरे पुरानो मौज्दात अर्को मौसमसम्म राख्नुपर्ने हुन्छ। कपडाको फेसन परिवर्तन हुँदा त्यसको मूल्य घटाउनुपर्ने अवस्था आउन सक्छ।

यही कारण दशैं बजार कमजोर हुनु खुद्रा पसलको मात्र समस्या होइन। यसको प्रभाव आयातकर्ता, थोक व्यापारी, ढुवानी व्यवसायी, सिलाइ व्यवसाय, कपडा उद्योग र बैंकिङ क्षेत्रसम्म पुग्छ।

नेपाल राष्ट्र बैंकको पछिल्लो तथ्यांकअनुसार बैंक तथा वित्तीय संस्थाको कुल कर्जा ६० खर्ब रुपैयाँभन्दा माथि छ। निजी क्षेत्रतर्फको कर्जा विस्तार पनि भइरहेको छ। आयातमा प्रयोग हुने कर्जासमेत अघिल्लो वर्षको तुलनामा बढेको थियो।

यसको अर्थ कपडा व्यवसायीले बैंकिङ प्रणालीबाट पैसा लिएर मालसामान ल्याएका छैनन् भन्ने होइन। तर बिक्रीको गति सुस्त हुँदा त्यही कार्यशील पुँजी घुम्न समय लाग्छ। बैंकको किस्ता, ब्याज, पसल भाडा, कर्मचारी खर्च र अन्य सञ्चालन लागत भने रोकिँदैन।

यस वर्ष बाढीपहिरोले प्रभावित गरेको क्षेत्रका परिवारमा यो दबाब अझ ठूलो छ। घर र सम्पत्तिमा क्षति पुगेका परिवारले दशैंका लागि कपडा किन्न छुट्याएको पैसा पुनर्निर्माण र दैनिक जीवनमा लगाउनुपर्ने अवस्था आएको छ।

विपद्बाट प्रत्यक्ष प्रभावित नभएका परिवारले पनि भविष्यमा आउन सक्ने जोखिमलाई हेरेर खर्च कटौती गर्ने सम्भावना हुन्छ।

त्यसैले यस वर्ष कपडा बजारमा देखिएको सुस्तीलाई केवल चाडपर्वको खरिद व्यवहारमा आएको परिवर्तन भनेर मात्र बुझ्नु अपूरो हुन्छ। यो विपद्, आम्दानी, उपभोग, आयात र व्यापारिक नगद प्रवाह एकै ठाउँमा जोडिएको परिणाम हो।

दशैंको अन्तिम आशा बाँकी

यद्यपि व्यवसायीले दशैंसम्म बजार पूर्ण रूपमा निराश हुने निष्कर्ष निकालिसकेका छैनन्। दशैंको मुख्य खरिद अवधि अझै बाँकी छ। तलब, बोनस, विप्रेषण तथा घर फर्किने क्रम बढेसँगै बजारमा अन्तिम समयमा खरिद बढ्ने नेपाली बजारको पुरानो प्रवृत्ति छ।

यस वर्ष दशैं केही ढिलो परेकाले व्यवसायीलाई तयारी र आपूर्ति व्यवस्थापनका लागि केही अतिरिक्त समयसमेत मिलेको छ। उत्तरी नाका प्रभावित भए पनि वैकल्पिक नाका प्रयोग गरेर सामान ल्याउने क्रम बढेको छ। यसले बजारमा तत्काल ठूलो अभाव सिर्जना हुन नदिएको छ।

तर बजारमा सामान हुनु र बजारमा सामान बिक्री हुनु फरक कुरा हो। अहिले कपडा बजारको मूल चुनौती यही हो। व्यापारीसँग माल छ, ग्राहकसँग आवश्यकता पनि छ, तर आवश्यकता र खरिदबीचको दूरी बढेको छ।

नेपालको अर्थतन्त्रमा विप्रेषण बढिरहेको, विदेशी मुद्रा सञ्चिति बलियो रहेको र बैंकिङ प्रणालीमा पर्याप्त तरलता रहेको तथ्यांक छ।

त्यसका बाबजुद उपभोक्ताको खर्च निर्णयमा विपद्, आम्दानीको अनिश्चितता, मूल्य र भविष्यप्रतिको सावधानीले प्रभाव पार्न सक्छ। त्यसैले समग्र अर्थतन्त्रका सकारात्मक सूचकांकलाई मात्र हेरेर चाडपर्वको खुद्रा बजार पनि स्वतः बलियो हुन्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन।

कपडा बजारको यस वर्षको दशैंले अर्को महत्वपूर्ण संकेत पनि दिएको छ। नेपालको उपभोग बजारमा आपूर्ति बढाएर मात्र व्यापार बढ्दैन, उपभोक्ताको खर्च गर्ने क्षमता बलियो हुनुपर्छ।

बाढीपहिरोले सडक भत्कायो, व्यापारिक नाका रोक्यो र सामान बगायो। त्यसको दोस्रो चरणको असर अहिले पसलभित्र देखिन थालेको छ। ग्राहकले खर्च कटाएपछि गोदाममा सामान थुप्रिन्छ।

सामान थुप्रिएपछि व्यापारीको पैसा अड्किन्छ। पैसा अड्किएपछि नयाँ मालको खरिद घट्छ। नयाँ खरिद घटेपछि आयात, उत्पादन र ढुवानीको चक्र सुस्त हुन्छ।

यसरी प्राकृतिक विपद्को पहिलो असर भौतिक संरचनामा देखिए पनि दोस्रो असर बजारको मागमा र तेस्रो असर व्यापारिक नगद प्रवाहमा देखिन सक्छ।

दशैंको अन्तिम दुई सातामा ग्राहकको चहलपहल बढ्छ कि बढ्दैन भन्ने कुराले अहिले कपडा व्यवसायीको वर्षभरको कारोबारमा ठूलो अर्थ राख्नेछ। तर अहिलेसम्मको संकेत भने स्पष्ट छ।

यसपालि बजारमा कपडा कम भएको होइन, कपडा किन्न सक्ने ग्राहकको संख्या र खर्च गर्ने उत्साह कम भएको छ।