मध्य एसियाको विशाल भूभागमा फैलिएको कजाकिस्तान लामो समयदेखि तेल, ग्यास, युरेनियम र अन्य खनिज सम्पदाका कारण चिनिँदै आएको देश हो।
प्राकृतिक स्रोतले उसको अर्थतन्त्रलाई बलियो बनायो।
अब कजाकिस्तान कृत्रिम बुद्धिमत्ता अर्थात् एआईमार्फत आफ्नो आर्थिक भविष्यको अर्को आधार निर्माण गर्ने दिशामा अघि बढिरहेको छ।
राष्ट्रपति कासिम-जोमार्ट तोकायेभले सन् २०२६ लाई डिजिटल रूपान्तरण र कृत्रिम बुद्धिमत्ताको वर्ष घोषणा गरेपछि एआई देशको प्रविधि नीतिबाट बाहिर निस्केर राष्ट्रिय विकास रणनीतिको केन्द्रमा पुगेको छ।
सरकारले शिक्षा, स्वास्थ्य, सार्वजनिक सेवा, कर प्रशासन, ऊर्जा, उद्योग र कृषि जस्ता क्षेत्रमा एआई विस्तार गर्ने योजना अघि सारेको छ।
सन् २०२५ मा सरकारले छुट्टै कृत्रिम बुद्धिमत्ता तथा डिजिटल विकास मन्त्रालय स्थापना गरेको थियो।
कजाकिस्तानको महत्वाकांक्षा विदेशी एआई प्रणाली प्रयोग गर्नेमा मात्र सीमित छैन। उसले आफ्नै कम्प्युटिङ पूर्वाधार, आफ्नै भाषा बुझ्ने एआई प्रणाली, दक्ष जनशक्ति, प्रविधि कम्पनी र कानुनी संरचना विकास गर्न खोजिरहेको छ।
एआई निर्माणका लागि सफ्टवेयर मात्र पर्याप्त हुँदैन।
ठूलो परिमाणमा तथ्यांक प्रशोधन गर्न शक्तिशाली कम्प्युटर, अत्याधुनिक विद्युतीय उपकरण, स्थिर विद्युत्, सुरक्षित तथ्यांक र दक्ष जनशक्ति आवश्यक हुन्छ। कजाकिस्तानले यही आधार निर्माण गर्न थालेको छ।
देशले राष्ट्रिय एआई मञ्च, सार्वभौम कम्प्युटिङ पूर्वाधार र स्थानीय ठूला भाषा प्रणाली विकासलाई एउटै रणनीतिमा जोडेको छ। सरकारी एआई प्रतिवेदनअनुसार कजाकिस्तानमा अहिले १०० भन्दा बढी एआईसम्बन्धी नयाँ प्रविधि कम्पनी सक्रिय छन्।
सन् २०२३ मा एआई क्षेत्रमा करिब १ करोड ४० लाख अमेरिकी डलर बराबरको जोखिम लगानी भएकोमा सन् २०२५ सम्म त्यो रकम बढेर ७ करोड ३० लाख डलर पुगेको छ।
दुई वर्षमा पाँच गुणाभन्दा बढी वृद्धि कजाकिस्तानको प्रविधि क्षेत्रमा आएको परिवर्तनको महत्वपूर्ण संकेत हो।
सरकारी प्रतिवेदनले एआईको व्यापक प्रयोगले मध्यम अवधिमा कजाकिस्तानको वार्षिक कुल गार्हस्थ्य उत्पादनमा थप ०.५ देखि २ प्रतिशतसम्म योगदान पुर्याउन सक्ने अनुमान गरेको छ।
यस्तो प्रभाव रोजगारीको आधाभन्दा बढी हिस्सामा उत्पादकत्व वृद्धि हुन सक्ने सम्भावनासँग जोडिएको छ।
आफ्नै भाषाका लागि आफ्नै एआई
कजाकिस्तानको एआई यात्राको महत्वपूर्ण पक्ष आफ्नै भाषाका लागि आफ्नै एआई बनाउने प्रयास हो।
नजरबायेभ विश्वविद्यालयको स्मार्ट प्रणाली तथा कृत्रिम बुद्धिमत्ता संस्थानका अनुसन्धानकर्ताले सन् २०१९ मा सामान्य समस्या पहिचान गरेका थिए।
त्यतिबेलाका लोकप्रिय आवाजमा आधारित डिजिटल सहायकले कजाक भाषा राम्रोसँग बुझ्दैनथे।
अनुसन्धानकर्ताले विदेशी प्रणालीको प्रतीक्षा नगरी आफ्नै भाषा प्रणाली निर्माण गर्ने निर्णय गरे।
कोरोना महामारीका बेला स्थानीय कजाकभाषी तथा परम्परागत रूपमा सार्वजनिक कार्यक्रममा मन्तव्य दिने व्यक्तिहरूलाई विभिन्न भावमा पाठ पढेर आवाज रेकर्ड गर्न लगाइयो। ती आवाज रेकर्डिङलाई स्थानीय भाषा प्रणालीको प्रशिक्षणमा प्रयोग गरियो।
सन् २०२४ को डिसेम्बरमा स्थानीय रूपमा विकास गरिएको ‘म्याग्निसोज’ सार्वजनिक भयो। त्यसपछि यसको विकसित रूप ‘ओयलान’ आयो, जसले पाठ र आवाजसँगै तस्बिरसँग पनि काम गर्न सक्छ।
प्रणालीले कजाक, रुसी र अंग्रेजी भाषामा काम गर्ने क्षमता विकास गरेको छ।
संस्थानका कार्यकारी निर्देशक येर्बोल अब्साल्यामोभका अनुसार स्थानीय एआई प्रणालीलाई आफ्नै सर्भरमा राख्नुको एउटा कारण तथ्यांक सुरक्षा हो।
उनका अनुसार कजाकिस्तानले आफ्नो कामका लागि एआई मानवहितमा र एआई कजाकिस्तानका लागि भन्ने दुई आधारभूत सिद्धान्त लिएको छ।
विदेशी एआईले कजाक भाषा बुझ्न थाले पनि स्थानीय ठूलो भाषा प्रणालीको आवश्यकता अझै रहेको उनको भनाइ छ। कारण केवल भाषा होइन। स्थानीय प्रणालीमा देशकै इतिहास, संस्कृति, परम्परा र सामाजिक पहिचानसँग सम्बन्धित तथ्यांक समावेश गर्न सकिन्छ।
कजाकिस्तानका मानिसको सोच, सामाजिक सन्दर्भ र सांस्कृतिक अनुभव युरोप वा उत्तर अमेरिकाभन्दा फरक हुन सक्ने भएकाले स्थानीय तथ्यांकमा आधारित एआईले स्थानीय समाजलाई फरक ढंगले बुझ्न सक्ने तर्क गरिएको छ।
बारिस्तादेखि एआई विकासकर्तासम्म
एआईको वास्तविक शक्ति कम्प्युटरमा मात्र हुँदैन। त्यसका पछाडि मानिस चाहिन्छ। कजाकिस्तानले त्यसैले विद्यालयका विद्यार्थीदेखि आफ्नो पेशा परिवर्तन गर्न चाहने वयस्कसम्मलाई प्रविधिको तालिम दिन थालेको छ।
अस्ताना हबलाई मध्य एसियाको प्रमुख नवप्रवर्तन केन्द्रका रूपमा विकास गरिएको छ। त्यहाँ विद्यालयका विद्यार्थीलाई प्रोग्रामिङ, उत्पादनशील एआई, त्रिआयामिक डिजाइन र डिजिटल सिर्जनाका सीप निःशुल्क सिकाइन्छ।
वयस्कका लागि सञ्चालन गरिएको ‘टुमोरो स्कुल’ मा १८ वर्षदेखि ५० वर्षभन्दा माथिका मानिससम्म नयाँ प्रविधि सिकेर आफ्नो पेशा परिवर्तन गर्न आएका छन्।
अस्ताना हबकी व्यवस्थापकीय निर्देशक भालेरिया तियोका अनुसार कार्यक्रममा २५ हजार आवेदन परेकोमा २ प्रतिशतभन्दा कमलाई मात्र छनोट गरिएको थियो। करिब १८ महिनामा कार्यक्रमले ५०० जनालाई तालिम दिइसकेको थियो।
अस्ताना हबकै क्याफेटेरियामा बारिस्ताका रूपमा काम गर्ने एक युवतीले एक वर्ष अध्ययन गरेपछि विकासकर्ताको जागिर पाएको उदाहरण पनि यसै अभियानसँग जोडिएको छ।
यसले कजाकिस्तानको एआई अभियानको सामाजिक पक्ष देखाउँछ। एआईलाई उच्च प्रविधि विशेषज्ञको क्षेत्र बनाउनेमा मात्र सीमित नराखी सामान्य मानिसलाई नयाँ रोजगारीमा प्रवेश गराउने माध्यम बनाउने प्रयास पनि भइरहेको छ।
सयभन्दा बढी कम्पनी, लगानीको लहर
कजाकिस्तानको एआई क्षेत्र सरकारी परियोजनामा मात्र सीमित छैन।
देशमा १०० भन्दा बढी एआईसम्बन्धी नयाँ प्रविधि कम्पनी रहेको पहिलो राष्ट्रिय एआई प्रतिवेदनले जनाएको छ। तीमध्ये अधिकांशले उद्योग, व्यवसाय स्वचालन, बजार व्यवस्थापन, शिक्षा र स्वास्थ्य क्षेत्रमा प्रयोग गर्न सकिने एआई प्रणाली निर्माण गरिरहेका छन्।
सरकारी प्रतिवेदनअनुसार सन् २०२३ देखि २०२५ बीच एआई क्षेत्रमा जोखिम लगानी १ करोड ४० लाख डलरबाट बढेर ७ करोड ३० लाख डलर पुगेको हो।
यससँगै कजाकिस्तानमा भएको कुल जोखिम लगानीको आधाभन्दा बढी हिस्सा एआईसँग सम्बन्धित परियोजनाले ओगट्न थालेको छ।
सरकारी प्रतिवेदनका अनुसार सन् २०२५ सम्म करिब १० लाख मानिसलाई एआईसम्बन्धी सीपमा प्रशिक्षण दिइसकिएको छ। सन् २०३० सम्म ५० लाख नागरिकलाई आधारभूतदेखि उन्नत एआई सीप प्रदान गर्ने लक्ष्य राखिएको छ।
पाँच अर्ब डलरको एआई कम्पनी
कजाकिस्तानको एआई यात्राको चर्चित नाम हिग्सफिल्ड एआई हो।
कजाकिस्तानसँग गहिरो सम्बन्ध भएको यो कम्पनीले एआई प्रयोग गरेर भिडियो निर्माण गर्ने प्रविधि विकास गरेको छ। सन् २०२६ को अगस्टमा कम्पनीले ४० करोड अमेरिकी डलरको लगानी उठाएपछि यसको मूल्यांकन ५ अर्ब ४० करोड डलर पुगेको थियो।
कम्पनीका विश्वभर ३ करोड २० लाखभन्दा बढी प्रयोगकर्ता रहेको र करिब १० लाख भुक्तानी गर्ने ग्राहक रहेको सेप्टेम्बर २०२६ मा प्रकाशित विवरणमा उल्लेख छ।
कम्पनीले वार्षिक आम्दानीको दर १ अर्ब डलरभन्दा माथि पुग्न सक्ने अनुमान पनि सार्वजनिक गरेको छ।
हिग्सफिल्डका सहसंस्थापक अलेक्स मश्राबोभ र येर्जात दुलात हुन्। कम्पनीको ठूलो इन्जिनियरिङ केन्द्र कजाकिस्तानको अल्माटीमा छ, जबकि यसको विश्वव्यापी व्यवसाय मुख्यतः अमेरिकी बजारसँग जोडिएको छ।
कम्पनीले तस्बिर, भिडियो, आवाज र विभिन्न एआई प्रणालीलाई एउटै मञ्चमा जोड्ने दिशामा काम गरिरहेको छ।
यसको तीव्र वृद्धिले विश्व बजारका लागि एआई कम्पनी निर्माण गर्न सिलिकन भ्यालीमै जन्मिनुपर्ने अवस्था नरहेको सम्भावना देखाएको छ।
प्रतिभा, पूँजी, पूर्वाधार र विश्व बजारमा पहुँच जोड्न सकियो भने मध्य एसियाबाट पनि विश्वव्यापी प्रविधि कम्पनी निर्माण गर्न सकिन्छ।
सरकारको निर्णय प्रक्रियामा एआई
कजाकिस्तानले एआईलाई निजी क्षेत्रमै सीमित राखेको छैन।
देशको सार्वभौम सम्पत्ति कोष साम्रुक–काजिनाको सञ्चालक समितिमा ‘साम्रुक–काजिना एआई’ नामको एआई कार्यक्रमलाई मतदान अधिकारसहित प्रयोग गरिएको छ।
अलजजिराका अनुसार यो सार्वजनिक तथा संस्थागत निर्णय प्रक्रियामा पारदर्शिता र शासन प्रणाली सुधार गर्ने प्रयासको हिस्सा हो।
एआईलाई औपचारिक निर्णय प्रक्रियामा ल्याउनु विश्वका धेरै देशका लागि अझै प्रयोगात्मक विषय हो। कजाकिस्तानले भने यसलाई व्यवहारमै परीक्षण गर्न थालेको छ।
डिजिटल सरकारमाथि एआईको अर्को तह
कजाकिस्तानको एआई अभियान अचानक सुरु भएको होइन।
देशले वर्षौंदेखि डिजिटल सरकारी सेवा विस्तार गरिरहेको छ। यही डिजिटल पूर्वाधार अहिले एआई विस्तार गर्ने आधार बनेको छ।
सरकारले स्वास्थ्य सेवा, कर प्रणाली, सार्वजनिक प्रशासन र ऊर्जा क्षेत्रमा एआई प्रयोग विस्तार गर्ने योजना अघि सारेको छ।
सन् २०२६ देखि २०२९ सम्मको कार्ययोजनामा विद्यालय तथा विश्वविद्यालयमा एआई साक्षरता बढाउनेदेखि सार्वजनिक सेवाको थप डिजिटल रूपान्तरणसम्मका कार्यक्रम समेटिएका छन्।
एआईलाई अलग प्रविधि बनाउनेभन्दा पहिले नै डिजिटल भइसकेका सरकारी प्रणालीमाथि बुद्धिमान तह थप्ने रणनीति कजाकिस्तानले अघि सारेको छ।
विद्यालयदेखि एआईसम्म
कजाकिस्तानले एआईको भविष्य विद्यालयबाट सुरु गर्न खोजेको छ।
सरकारले सन् २०२६ देखि २०२९ सम्म विद्यालय तथा विश्वविद्यालयमा एआई शिक्षालाई विस्तार गर्ने योजना बनाएको छ। यसमा शिक्षक तालिम, व्यक्तिगत सिकाइ, डिजिटल पूर्वाधार र विद्यार्थीको तथ्यांक सुरक्षालाई समेटिएको छ।
शिक्षामा एआईको प्रयोगको अर्को उद्देश्य शहर र ग्रामीण क्षेत्रबीचको शैक्षिक अन्तर घटाउनु पनि हो।
एआईका कारण भविष्यमा रोजगारीको स्वरूप बदलिने सम्भावनालाई ध्यानमा राख्दै अहिलेबाटै नयाँ पुस्तालाई त्यसका लागि तयार पार्ने सरकारी सोच छ।
त्यसैले एआईलाई विश्वविद्यालयको प्रयोगशालाबाट मात्र होइन, विद्यालयको कक्षाकोठाबाट पनि विस्तार गर्ने योजना अघि सारिएको छ।
एआईको पछाडि ऊर्जा
एआईको विस्तार अवसरसँगै पूर्वाधारको चुनौती पनि हो। ठूला एआई तथ्यांक केन्द्र सञ्चालन गर्न ठूलो मात्रामा विद्युत् र स्थिर ऊर्जा आपूर्ति आवश्यक हुन्छ। त्यससँगै शीतलीकरणका लागि पनि पूर्वाधार चाहिन्छ।
कजाकिस्तानमा ठूला तथ्यांक केन्द्र निर्माण गर्ने योजनाले ऊर्जा पूर्वाधारको क्षमतासँग सम्बन्धित चुनौती अगाडि ल्याएको छ।
स्थानीय अनुसन्धान संस्था क्याप्स अनलकका कार्यक्रम संयोजक त्लेगेन कुआन्डिकोभका अनुसार कजाकिस्तानले उच्च मागका समयमा विद्युत् आयात गर्ने गरेको छ र देशका धेरै विद्युत् संयन्त्र तथा प्रसारण संरचना पुराना छन्।
ठूला तथ्यांक केन्द्र थपिँदा ऊर्जा प्रणालीमाथि दबाब बढ्न सक्ने उनको चिन्ता छ।
उनका अनुसार सरकारले तथ्यांक केन्द्रको शीतलीकरणका लागि पानीको सट्टा डुबाएर शीतलीकरण गर्ने प्रविधि प्रयोग गर्ने बताएको भए पनि त्यसको वातावरणीय प्रभावबारे सार्वजनिक मूल्यांकन अझै पर्याप्त रूपमा देखाइएको छैन।
एआई विस्तारसँगै कम्प्युटिङ पूर्वाधारलाई आवश्यक ऊर्जा आपूर्तिको दीर्घकालीन व्यवस्थापन पनि महत्वपूर्ण हुने देखिन्छ।
तथ्यांकको सुरक्षा र नागरिक अधिकार
एआई विस्तारसँगै तथ्यांकको नियन्त्रण महत्वपूर्ण विषय बनेको छ।
कजाकिस्तानले स्थानीय भाषा मोडललाई आफ्नै सर्भरमा राख्नुको एउटा कारण तथ्यांक सुरक्षा पनि हो। सरकारी तथा निजी क्षेत्रमा एआईको प्रयोग बढ्दै जाँदा नागरिकको व्यक्तिगत तथ्यांक कसरी प्रयोग हुन्छ भन्ने विषय पनि महत्वपूर्ण हुँदै गएको छ।
क्याप्स अनलकका कुआन्डिकोभले एआईसम्बन्धी नयाँ कानुनमा नागरिक अधिकारको संरक्षण गर्ने प्रावधान भए पनि त्यसको कार्यान्वयन र स्वतन्त्र सार्वजनिक निगरानी कति प्रभावकारी हुन्छ भन्ने अझ स्पष्ट नभएको बताएका छन्।
जैविक पहिचान तथा अनुहार पहिचान प्रविधिको विस्तारले गोपनीयताको विषय पनि उठाएको उनको भनाइ छ।
एआईमा नेतृत्वको आधार कम्प्युटर र लगानीसँगै सुरक्षित तथ्यांक, नागरिक अधिकार र सार्वजनिक विश्वाससँग पनि जोडिन्छ।
सिलिकन भ्याली होइन, आफ्नै बाटो
इनड्राइभका प्रमुख प्रविधि अधिकारी युरी मिस्निकले कजाकिस्तान अझै सिलिकन भ्याली बन्नबाट टाढा रहेको बताएका छन्। उनका अनुसार देश क्षेत्रीय एआई केन्द्र बन्ने दिशामा अघि बढिरहेको छ।
कजाकिस्तानको भौगोलिक अवस्थाले पनि उसलाई अवसर दिएको छ।
चीनसँगको निकटता, युरोप र पश्चिमी प्रविधि बजारसँगको सम्बन्ध तथा मध्य एसियाको केन्द्रमा रहेको अवस्थालाई देशले प्रविधिको पुलका रूपमा प्रयोग गर्न खोजिरहेको छ।
मिस्निकका अनुसार चीनसँगको निकटताका कारण कजाकिस्तानले पूर्व र पश्चिम दुवैबाट प्रविधि तथा अनुभव लिन सक्ने अवस्था छ।
डिजिटल रूपान्तरणमा जस्तै एआईले पनि व्यवसाय, प्रक्रिया र व्यवसाय सञ्चालन गर्ने तरिका बदल्न सक्ने उनको भनाइ छ।
तेलपछि तथ्यांक
कजाकिस्तानको एआई कथा तेल छाडेर एआईमा गएको कथा होइन। यो प्राकृतिक स्रोतमा आधारित अर्थतन्त्रको माथि डिजिटल अर्थतन्त्रको अर्को तह थप्ने प्रयास हो।
सरकारले पूर्वाधार बनाइरहेको छ। विश्वविद्यालयले अनुसन्धान गरिरहेका छन्। अस्ताना हबले नयाँ प्रतिभा र कम्पनी तयार गरिरहेको छ। निजी लगानीकर्ता एआईमा पूँजी लगाइरहेका छन्।
हिग्सफिल्डजस्ता कम्पनी विश्व बजारमा फैलिरहेका छन्। विद्यालयदेखि सार्वजनिक प्रशासनसम्म एआई विस्तार भइरहेको छ।
सरकारी एआई प्रतिवेदनले सन् २०२३ देखि २०२५ बीच एआईमा जोखिम लगानी पाँच गुणाभन्दा बढी बढेको देखाएको छ। १०० भन्दा बढी एआई कम्पनी निर्माण भइसकेका छन् र करिब १० लाख मानिसलाई एआईसम्बन्धी सीपमा तालिम दिइएको छ।
अगाडिको यात्रा भने चुनौतीरहित छैन।
उच्च गुणस्तरको क्षेत्रगत तथ्यांकको अभाव, क्षेत्रअनुसार पूर्वाधार र दक्षताको असमानता, अनुसन्धान तथा विकासमा सीमित लगानी, अनुभवी विशेषज्ञको कमी र ठूलो चरणको जोखिम लगानीमा सीमित पहुँचलाई सरकारी प्रतिवेदनले संरचनात्मक चुनौतीका रूपमा औँल्याएको छ।
कजाकिस्तानको एआई यात्रा त्यसैले पूर्ण निष्कर्षमा पुगेको कथा होइन। यो प्राकृतिक स्रोतबाट आएको सम्पत्तिलाई प्रविधि, प्रतिभा र तथ्यांकमा रूपान्तरण गर्ने राष्ट्रिय प्रयोग हो।
तेलले कजाकिस्तानलाई धनी बनायो। अब तथ्यांक र कृत्रिम बुद्धिमत्ताले अर्थतन्त्रलाई अर्को चरणमा पुर्याउने आधार निर्माण गर्छ कि गर्दैन भन्ने आगामी वर्षमा देखिनेछ।
कजाकिस्तान एआई प्रयोग गर्न मात्र खोजिरहेको छैन। ऊ एआईको आफ्नै पारिस्थितिक प्रणाली निर्माण गरिरहेको छ।
तेल, ग्यास र युरेनियमले बनाएको पुरानो आर्थिक पहिचानमाथि अब अर्को शब्द थपिँदैछ, एआई।
मध्य एसियाको यो देश प्राकृतिक स्रोतको शक्तिबाट तथ्यांक र कृत्रिम बुद्धिमत्ताको शक्तितर्फ आफ्नो अर्को आर्थिक अध्याय निर्माण गर्ने दिशामा अघि बढिरहेको छ।
