बैंककको व्यस्त सडक, फुकेटको समुद्री किनारा, चियाङमाईका पर्यटकीय क्षेत्र र ग्रामीण थाइल्यान्डका धानखेत। बाहिरबाट हेर्दा थाइल्यान्डको अर्थतन्त्रलाई पर्यटन र कृषिसँग जोडेर बुझ्न सजिलो हुन्छ।

वास्तवमा थाइल्यान्डको आर्थिक रूपान्तरण त्यसभन्दा धेरै गहिरो छ।

कुनै समय कृषि र प्राथमिक वस्तुको निर्यातमा निर्भर रहेको अर्थतन्त्रले विस्तारै खाद्य प्रशोधन, अटोमोबाइल, विद्युतीय उपकरण, इलेक्ट्रोनिक्स, पेट्रोकेमिकल्स, रबर, प्लास्टिक, कृषि व्यवसाय, पर्यटन र सेवा क्षेत्रलाई एउटै आर्थिक संरचनामा जोड्यो।

आज उत्पादन क्षेत्र मात्रै थाइल्यान्डको कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको करिब २५ प्रतिशत र रोजगारीको १६ प्रतिशत हिस्सा ओगट्छ। यस क्षेत्रमा ६२ लाखभन्दा बढी मानिस कार्यरत छन्।

थाइल्यान्डको विशेषता यही हो। उसले कृषि छाडेर उद्योग रोजेको होइन। कृषिलाई उद्योगसँग जोड्यो। पर्यटनलाई सेवा क्षेत्रसँग जोड्यो। उत्पादनलाई निर्यातसँग जोड्यो। विदेशी कम्पनीलाई स्थानीय आपूर्तिकर्तासँग जोड्यो।

त्यसपछि कृषि उत्पादन खेतबाट कारखानासम्म पुग्यो। कारखानाबाट बन्दरगाहसम्म पुग्यो। बन्दरगाहबाट विश्व बजारसम्म पुग्यो।

यसरी एउटा कृषि प्रधान अर्थतन्त्र क्रमशः क्षेत्रीय उत्पादन र आपूर्ति शृंखलाको केन्द्र बन्न पुग्यो। आजको थाइल्यान्ड बुझ्न यही रूपान्तरणको यात्रा बुझ्नुपर्छ।

कृषिबाट सुरु भएको आर्थिक आधार

थाइल्यान्डको पुरानो आर्थिक शक्ति कृषि हो। उर्वर समथर भूमि, पर्याप्त पानी र उष्णकटिबन्धीय मौसमले धान, रबर, उखु, कसावा, फलफूल, मकै, तेलपाम र अन्य कृषि उत्पादनका लागि अनुकूल आधार बनायो।

धान थाइल्यान्डको आर्थिक तथा सांस्कृतिक पहिचानसँगै जोडिएको छ। रबर, कसावा, उखु र उष्णकटिबन्धीय फलफूलले पनि निर्यात बजारमा स्थान बनाए।

थाइल्यान्डले कृषि उत्पादनलाई केवल कच्चा वस्तुको रूपमा बेच्ने बाटोमा सीमित राखेन। प्रशोधन उद्योगसँग जोड्दै कृषि व्यवसायको ठूलो संरचना विकास गर्‍यो।

विश्व बैंकको कृषि व्यवसायसम्बन्धी अध्ययनले थाइल्यान्डले प्रारम्भमा धान, रबर र कसावाजस्ता ठूलो परिमाणमा उत्पादन हुने वस्तुबाट निर्यात प्रतिस्पर्धा विकास गरेको र पछि कुखुरा, अनानास, फलफूल, तरकारी तथा प्रशोधित खाद्य पदार्थतर्फ मूल्य अभिवृद्धि गरेको उल्लेख गरेको छ।

यसको अर्थ किसानले उत्पादन गरेको धान वा फलफूल त्यही रूपमा बजारमा जाने होइन।

त्यसबाट चामल बन्छ। प्याकेजिङ हुन्छ। प्रशोधन हुन्छ। खाद्य पदार्थ बन्छ। निर्यात हुन्छ। कृषि उत्पादनसँगै खाद्य उद्योग, प्याकेजिङ, चिस्यान भण्डारण, ढुवानी, बैंकिङ र निर्यात व्यवसाय बढ्छ।

यही प्रक्रियाले कृषि र उद्योगबीचको दूरी घटायो। २०२६ को पहिलो त्रैमासिकमा पनि थाइल्यान्डको कृषि, वन तथा मत्स्य क्षेत्र १.२ प्रतिशतले विस्तार भएको राष्ट्रिय आर्थिक तथा सामाजिक विकास परिषद्को तथ्याङ्कले देखाउँछ।

प्रमुख बालीतर्फ तेलपाम, फलफूल, उखु, रबर र मकैको उत्पादन बढेको थियो। अर्थात् औद्योगिक अर्थतन्त्रमा प्रवेश गरेपछि पनि कृषि थाइल्यान्डको आर्थिक संरचनाबाट हराएको छैन।

बरु कृषि अहिले कृषि व्यवसाय र खाद्य उद्योगको कच्चा आधार बनेको छ।

पर्यटनले खोलिदिएको सेवा अर्थतन्त्र

कृषिसँगै थाइल्यान्डले पर्यटनलाई आर्थिक विकासको अर्को प्रमुख आधार बनायो। बैंकक, पटाया, फुकेट, क्राबी, चियाङमाई र कोह सामुईजस्ता गन्तव्यले थाइल्यान्डलाई विश्व पर्यटन बजारमा स्थापित गरे।

समुद्र, संस्कृति, खाना, धार्मिक सम्पदा, स्वास्थ्य सेवा, मनोरञ्जन र तुलनात्मक रूपमा प्रतिस्पर्धी मूल्यले पर्यटक आकर्षित गर्ने आधार विस्तार गर्‍यो।

पर्यटनले होटल र रेस्टुरेन्ट मात्रै बनाएन। हवाई यातायात बढ्यो। ट्याक्सी, बस र पर्यटन यातायात बढ्यो। खुद्रा व्यापार बढ्यो। स्थानीय खाद्य उत्पादनको बजार विस्तार भयो। हस्तकला र मनोरञ्जन उद्योग बढे। बैंकिङ र डिजिटल भुक्तानी सेवाको माग बढ्यो।

यसरी एउटा पर्यटक विमानस्थलमा ओर्लिएपछि त्यसको खर्च अर्थतन्त्रका धेरै तहमा पुग्ने संरचना बन्यो।

२०२५ मा पर्यटन पुनरुत्थान थाइल्यान्डको आर्थिक वृद्धिको प्रमुख आधारमध्ये एक थियो।

विश्व बैंकले २०२५ मा अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटक आगमन महामारीअघिको स्तरमा फर्किने अपेक्षा गरेको थियो। तर पछिल्लो चरणमा पर्यटन पुनरुत्थानको गति केही सुस्त भएको र २०२६ मा अन्तर्राष्ट्रिय आगमन क्रमशः बढ्ने अनुमान गरिएको छ।

थाइल्यान्डको अनुभवले पर्यटनलाई केवल विदेशी मुद्रा आर्जन गर्ने क्षेत्रका रूपमा होइन, सेवा, रोजगारी, पूर्वाधार र स्थानीय उत्पादनलाई जोड्ने आर्थिक सञ्जालका रूपमा विकास गर्न सकिने देखाउँछ।

कृषिबाट खाद्य उद्योगसम्म

थाइल्यान्डले कृषिलाई उद्योगसँग जोडेको सबैभन्दा स्पष्ट उदाहरण खाद्य क्षेत्र हो। धान, रबर, फलफूल, उखु, कसावा र मत्स्य उत्पादनबाट ठूलो खाद्य तथा कृषि प्रशोधन उद्योग विकसित भयो।

कच्चा कृषि उत्पादनलाई प्रशोधन गरेर उच्च मूल्यको वस्तु बनाउने रणनीतिले थाइल्यान्डलाई विश्व खाद्य बजारमा स्थापित गर्‍यो।

फलफूलको उदाहरण लिने हो भने थाइल्यान्डको डुरियन, म्याङ्गोस्टिन, अनानास तथा अन्य उष्णकटिबन्धीय फलफूलको अन्तर्राष्ट्रिय माग ठूलो छ।

२०२६ को पहिलो त्रैमासिकमा डुरियन उत्पादन १३९ प्रतिशत र म्याङ्गोस्टिन उत्पादन ३५८.१ प्रतिशतले बढेको थाइल्यान्डको राष्ट्रिय आर्थिक तथा सामाजिक विकास परिषद्को तथ्याङ्कमा उल्लेख छ।

यी उत्पादनले किसानको आम्दानीसँगै प्रशोधन, प्याकेजिङ र निर्यात उद्योगलाई पनि चलाउँछन्।

थाइल्यान्डको बैंककस्थित केन्द्रीय बैंकको तथ्याङ्कले पनि निर्यात संरचनामा कृषि तथा कृषि प्रशोधित वस्तुको महत्वपूर्ण हिस्सा देखाउँछ।

२०२६ को अगस्टमा कृषि वस्तुको निर्यात करिब १.८६ अर्ब अमेरिकी डलर र कृषि प्रशोधित वस्तुको निर्यात करिब ३.५५ अर्ब अमेरिकी डलर थियो।

यो अन्तरले एउटा कुरा देखाउँछ। कृषि वस्तु निर्यात गर्नु एउटा कुरा हो। त्यही वस्तुलाई प्रशोधन गरेर अर्को बजारमा उच्च मूल्यमा बेच्नु अर्को कुरा हो। थाइल्यान्डले दोस्रो बाटो विस्तार गर्‍यो।

अटोमोबाइलले बदलेको औद्योगिक संरचना

थाइल्यान्डको औद्योगिक रूपान्तरण बुझ्न अटोमोबाइल उद्योग हेर्नुपर्छ। दशकौँदेखि जापानी, युरोपेली र अन्य अन्तर्राष्ट्रिय कम्पनीले थाइल्यान्डमा कार तथा पार्टपुर्जा उत्पादन गर्दै आएका छन्।

यसले केवल कारखाना बनाएन। त्यससँगै स्थानीय पार्टपुर्जा उत्पादक, धातु उद्योग, प्लास्टिक उद्योग, इलेक्ट्रोनिक्स, टायर, तार, ब्याट्री, मेसिनरी, लजिस्टिक्स र प्राविधिक जनशक्तिको ठूलो सञ्जाल विकास भयो।

अर्थात् एउटा कारखाना आएपछि एउटा उद्योग मात्र बनेन। त्यस वरिपरि आपूर्तिकर्ताको औद्योगिक पारिस्थितिकी निर्माण भयो।

विश्व बैंकका अनुसार अटोमोबाइल क्षेत्र थाइल्यान्डको कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको करिब ३.१ प्रतिशत र ५ लाख ७० हजारभन्दा बढी रोजगारीसँग सम्बन्धित छ।

यही पुरानो औद्योगिक आधारलाई थाइल्यान्ड अहिले विद्युतीय सवारीसाधनतर्फ लैजान खोजिरहेको छ।

थाइल्यान्डको लगानी बोर्डका अनुसार २०२५ सम्म विद्युतीय सवारीसाधन आपूर्ति शृंखलामा १९८ परियोजनाबाट ४.१ अर्ब अमेरिकी डलरभन्दा बढी लगानी प्रतिबद्धता आएको थियो।

यसमा ब्याट्री विद्युतीय सवारी, हाइब्रिड प्रणाली, ब्याट्री, महत्वपूर्ण पार्टपुर्जा र चार्जिङ पूर्वाधार समेटिएका छन्। यसलाई केवल नयाँ कारखाना निर्माणको रूपमा बुझ्न मिल्दैन।

थाइल्यान्ड पुरानो अटोमोबाइल आपूर्ति शृंखलालाई नयाँ प्रविधिको उद्योगमा रूपान्तरण गर्न खोजिरहेको छ।

स्थानीय कम्पनीलाई विश्व आपूर्ति शृंखलामा जोड्ने प्रयास

विदेशी लगानी भित्र्याएर मात्र औद्योगिक अर्थतन्त्र बलियो हुँदैन। विदेशी कम्पनीले उत्पादन गर्‍यो र आवश्यक सबै पार्टपुर्जा बाहिरबाट आयो भने स्थानीय अर्थतन्त्रमा सिर्जना हुने मूल्य सीमित हुन सक्छ।

थाइल्यान्डले यो चुनौती बुझेर स्थानीय सामग्रीको प्रयोग बढाउने नीति अघि बढाएको छ।

विद्युतीय सवारीसाधन र विद्युतीय उपकरण क्षेत्रमा स्थानीय रूपमा बनेका पार्टपुर्जाको प्रयोग बढाउन लगानी प्रोत्साहनका कार्यक्रम ल्याइएको छ।

थाइल्यान्डको लगानी बोर्डले ब्याट्री विद्युतीय सवारीका लागि कम्तीमा ४० प्रतिशत, प्लग इन हाइब्रिड सवारीका लागि ४५ प्रतिशत र विद्युतीय सवारीका पार्टपुर्जाका लागि १५ प्रतिशत स्थानीय सामग्रीको मूल्य हिस्सा पुर्‍याउने योजनासँग सम्बन्धित प्रोत्साहन व्यवस्था अघि सारेको छ।

यसको उद्देश्य एउटै छ। बहुराष्ट्रिय कम्पनीले थाइल्यान्डमा कार बनाउँदा थाइल्यान्डका कम्पनीले पनि त्यसको पार्टपुर्जा बनाऊन्।

ठूला कम्पनी र स्थानीय साना तथा मझौला उद्योगबीच सम्बन्ध निर्माण होस्। प्रविधि हस्तान्तरण होस्। स्थानीय श्रमिकको सीप बढोस्।

र अन्ततः देशभित्र सिर्जना हुने मूल्य बढोस्। यही प्रक्रिया औद्योगिक आपूर्ति शृंखला गहिरो बनाउने आधार हो।

इलेक्ट्रोनिक्स र डिजिटल उद्योगतर्फ नयाँ मोड

थाइल्यान्डको पुरानो औद्योगिक शक्ति अटोमोबाइलमा थियो। नयाँ प्रतिस्पर्धा इलेक्ट्रोनिक्स, डिजिटल पूर्वाधार, डेटा सेन्टर, सेमिकन्डक्टर र कृत्रिम बुद्धिमत्तासँग सम्बन्धित उद्योगमा देखिन थालेको छ।

२०२६ को पहिलो त्रैमासिकमा थाइल्यान्डको लगानी बोर्डमा ६२४ परियोजनाबाट १.०१७ ट्रिलियन भाट बराबरको लगानी आवेदन परेको थियो। यो अघिल्लो वर्षको सोही अवधिको तुलनामा करिब २.४ गुणा बढी थियो।

डिजिटल तथा इलेक्ट्रोनिक्स क्षेत्र अग्रस्थानमा रहे भने स्वच्छ ऊर्जा, कृषि तथा खाद्य प्रशोधन, लजिस्टिक्स र अटोमोबाइल क्षेत्र पनि महत्वपूर्ण थिए।

यो तथ्याङ्कले थाइल्यान्डको औद्योगिक रूपान्तरण अर्को चरणमा प्रवेश गरिरहेको संकेत गर्छ। पहिले विदेशी कम्पनी यहाँ उत्पादन गर्न आउँथे।

अब उच्च प्रविधि, डेटा, विद्युतीय सवारी, ब्याट्री र इलेक्ट्रोनिक्समा लगानी आकर्षित गर्ने प्रतिस्पर्धा बढेको छ।

विश्व बैंकका अनुसार २०२५ को पहिलो नौ महिनामा थाइल्यान्डमा प्रत्यक्ष वैदेशिक लगानीका आवेदन झण्डै दोब्बर भएका थिए। डिजिटल पूर्वाधार, ब्याट्री, इलेक्ट्रोनिक्स र विद्युतीय सवारीसँग सम्बन्धित परियोजनामा उल्लेखनीय रुचि देखिएको थियो।

यसले थाइल्यान्डको अर्थतन्त्र अब सस्तो श्रम र परम्परागत उत्पादनमा मात्र टिक्न नसक्ने अवस्थातर्फ गएको देखाउँछ। अब प्रतिस्पर्धाको आधार प्रविधि, उत्पादकत्व, सीप र उच्च मूल्यका उत्पादन बन्न थालेका छन्।

निर्यात नै अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड

थाइल्यान्डको औद्योगिक विकास निर्यातसँग गहिरोसँग जोडिएको छ। कृषि उत्पादन होस् वा अटोमोबाइल, इलेक्ट्रोनिक्स होस् वा खाद्य प्रशोधन, घरेलु बजारसँगै अन्तर्राष्ट्रिय बजारलाई लक्ष्य गरेर उद्योग विस्तार गरिएको छ।

यसको अर्थ थाइल्यान्डले आफ्नो अर्थतन्त्रलाई विश्व व्यापारबाट अलग राखेन।

विश्व बैंकका अनुसार थाइल्यान्डको व्यापार र कुल गार्हस्थ्य उत्पादनबीचको अनुपात करिब १४० प्रतिशतको आसपास छ। यसले उसको अर्थतन्त्र विश्व व्यापार र आपूर्ति शृंखलासँग कति गहिरोसँग जोडिएको छ भन्ने देखाउँछ।

थाइल्यान्डको बैंककस्थित केन्द्रीय बैंकको तथ्याङ्कमा २०२६ को अगस्टमा उत्पादनमूलक वस्तुको निर्यात करिब २९.९ अर्ब अमेरिकी डलर पुगेको देखिन्छ।

कृषि वस्तु थप १.८६ अर्ब डलर र कृषि प्रशोधित वस्तु करिब ३.५५ अर्ब डलर बराबर थिए।

धानखेत र मन्दिरसँगै देखिएको थाइल्यान्डको ग्रामीण कृषि भूगोल। फोटो स्रोत: थाइल्यान्ड पर्यटन प्राधिकरण।

उत्पादन क्षेत्रको ठूलो हिस्सा अटोमोबाइल, इलेक्ट्रोनिक्स, विद्युतीय उपकरण, रसायन, पेट्रोकेमिकल्स, प्लास्टिक तथा अन्य औद्योगिक वस्तुले ओगट्छ।

यसले थाइल्यान्डको अर्थतन्त्रमा एउटा महत्वपूर्ण परिवर्तन ल्याएको छ। पहिले कृषि उत्पादनको मूल्य खेतमा तय हुन्थ्यो।

अब उत्पादनको मूल्य खेत, कारखाना, अनुसन्धान प्रयोगशाला, बन्दरगाह र विश्व बजारको सम्बन्धबाट सिर्जना हुन्छ।

पूर्वाधारले जोडेको औद्योगिक भूगोल

उद्योग विकासका लागि कारखाना मात्र पर्याप्त हुँदैन। सडक चाहिन्छ। रेल चाहिन्छ। बन्दरगाह चाहिन्छ। विद्युत् चाहिन्छ। औद्योगिक क्षेत्र चाहिन्छ। दक्ष श्रम चाहिन्छ। बैंकिङ र वित्तीय सेवा चाहिन्छ।

थाइल्यान्डले औद्योगिक क्षेत्रलाई पूर्वाधारसँग जोड्ने प्रयास गर्‍यो। बैंकक र वरपरको औद्योगिक क्षेत्रसँगै पूर्वी आर्थिक करिडोरलाई उत्पादन र लगानीको प्रमुख क्षेत्रका रूपमा विकास गरियो।

यसले समुद्री बन्दरगाह, औद्योगिक क्षेत्र, विमानस्थल, सडक र रेल पूर्वाधारलाई एउटै आर्थिक भूगोलमा जोड्ने लक्ष्य राख्यो।

यस्तो संरचनाले विदेशी कम्पनीका लागि उत्पादन लागत घटाउँछ। कच्चा पदार्थ भित्रिन्छ। पार्टपुर्जा आउँछन्।

स्थानीय कम्पनीले केही सामग्री बनाउँछन्। असेम्बली हुन्छ। तयार वस्तु बन्दरगाह पुग्छ। त्यहाँबाट विश्व बजारमा जान्छ।

आपूर्ति शृंखला यही हो। थाइल्यान्डले यही प्रणालीलाई विस्तार गर्दै आएको छ।

कृषि, उद्योग र पर्यटनबीचको सम्बन्ध

थाइल्यान्डको आर्थिक मोडलको रोचक पक्ष यी तीन क्षेत्र अलग-अलग छैनन्।

पर्यटनमा थाइ खाना चाहिन्छ। थाइ खानाका लागि कृषि उत्पादन चाहिन्छ। कृषि उत्पादनका लागि बीउ, मल, सिँचाइ र प्रविधि चाहिन्छ। कृषि उत्पादनलाई होटल र रेस्टुरेन्टसम्म पुर्‍याउन ढुवानी चाहिन्छ।

पर्यटकलाई सेवा दिन होटल, विमानस्थल र यातायात चाहिन्छ। होटल र रेस्टुरेन्टमा प्रयोग हुने खाद्य सामग्रीको मागले कृषि र खाद्य उद्योगलाई बजार दिन्छ।

यही सम्बन्धले पर्यटनलाई पनि औद्योगिक र कृषि अर्थतन्त्रसँग जोड्छ।

विश्व बैंकले अहिले थाइल्यान्डका भविष्यका सम्भावनामा उन्नत उत्पादन, दिगो तथा स्वास्थ्य पर्यटन, डिजिटल सेवा, कृषि खाद्य र सिर्जनात्मक उद्योगलाई प्रमुख पाँच क्षेत्रका रूपमा पहिचान गरेको छ।

यो सूचीले थाइल्यान्डको आर्थिक यात्राको अर्को चरण स्पष्ट गर्छ। देशले पुरानो कृषि र पर्यटनलाई छाडेर नयाँ उद्योग बनाउने होइन।

पुरानो आधारलाई नयाँ प्रविधिसँग जोडेर उच्च मूल्य सिर्जना गर्ने हो।

पुरानो औद्योगिक मोडलको चुनौती

थाइल्यान्डको आर्थिक रूपान्तरण सफल भए पनि अहिले नयाँ चुनौती देखिएका छन्।

विश्व बैंकका अनुसार उत्पादन क्षेत्रको कुल गार्हस्थ्य उत्पादनमा हिस्सा २०१० मा करिब ३१ प्रतिशतको उच्च बिन्दुमा पुगेको थियो। त्यसपछि घटेर २०२४ मा करिब २५ प्रतिशत भएको छ।

समस्या उत्पादन घटेको मात्र होइन। विश्वव्यापी मूल्य शृंखलामा थाइल्यान्डको सहभागिता धेरै ठाउँमा अझै अन्तिम चरणको उत्पादन र असेम्बलीमा केन्द्रित रहेको र घरेलु मूल्य अभिवृद्धि सीमित रहेको विश्व बैंकले उल्लेख गरेको छ।

यसको अर्थ अब अर्को चुनौती सुरु भएको छ।

थाइल्यान्डले विश्वका कम्पनीका लागि उत्पादन गर्‍यो। अब विश्वका कम्पनीले विकास गर्ने प्रविधि, डिजाइन, उच्चस्तरीय पार्टपुर्जा र अनुसन्धानमा पनि थाइल्यान्डको हिस्सा बढाउनुपर्ने आवश्यकता छ।

सस्तो श्रममा आधारित उत्पादनबाट उच्च उत्पादकत्वमा जानुपर्ने दबाब छ। त्यसका लागि दक्ष जनशक्ति, अनुसन्धान, नवप्रवर्तन र स्थानीय कम्पनीको क्षमता बढाउनुपर्छ।

विद्युतीय सवारीले दिएको नयाँ अवसर

अटोमोबाइल उद्योगमा आएको विद्युतीय परिवर्तन थाइल्यान्डका लागि चुनौतीसँगै नयाँ अवसर पनि हो। पुराना पेट्रोल र डिजेल सवारीमा प्रयोग हुने केही पार्टपुर्जा विद्युतीय सवारीमा आवश्यक हुँदैनन्।

त्यसैले पुरानो आपूर्ति शृंखला परिवर्तन हुन सक्छ।

तर थाइल्यान्डसँग लामो समयदेखि विकसित अटोमोबाइल उद्योग, पार्टपुर्जा उत्पादन र दक्ष श्रमको आधार भएकाले नयाँ प्रविधितर्फ संक्रमणको आधार भने बलियो छ।

विश्व बैंकका अनुसार थाइल्यान्डमा विद्युतीय सवारीसँग सम्बन्धित मूल्य शृंखला कुल निर्यातको करिब ४.३ प्रतिशतसम्म पुगेको छ।

अटोमोबाइल पार्टपुर्जाको ८० प्रतिशतभन्दा बढी उत्पादनलाई तुलनात्मक रूपमा सीमित परिमार्जनबाट विद्युतीय सवारीका लागि अनुकूल बनाउन सकिने सम्भावना रहेको अध्ययनले देखाएको छ।

यसको अर्थ पुरानो उद्योग पूर्ण रूपमा विस्थापित गर्नुपर्ने अवस्था छैन। पुरानो क्षमता नयाँ बजारअनुसार रूपान्तरण गर्न सकिन्छ।

थाइल्यान्डले अहिले यही रणनीति अपनाइरहेको छ।

हरित उद्योगतर्फ अर्को कदम

अब विश्व बजारमा केवल सस्तो उत्पादन पर्याप्त छैन। कार्बन उत्सर्जन घटाउनुपर्ने दबाब छ। ऊर्जा दक्षता बढाउनुपर्नेछ। वातावरणीय मापदण्ड पूरा गर्नुपर्नेछ।

थाइल्यान्डले त्यसैले हरित उत्पादनलाई भविष्यको औद्योगिक रणनीतिसँग जोड्न थालेको छ।

विश्व बैंकका अनुसार हरित वस्तुले थाइल्यान्डको कुल निर्यातको करिब १० प्रतिशत हिस्सा ओगट्न थालेका छन्। विद्युतीय सवारी, सौर्य उपकरण र ऊर्जा दक्ष विद्युतीय उपकरणमा विस्तारको सम्भावना देखिएको छ।

विश्व बैंकको विश्लेषणअनुसार विद्युतीय सवारी तथा पार्टपुर्जा, सौर्य फोटोभोल्टिक उपकरण र ऊर्जा दक्ष शीतलीकरण प्रविधिको विस्तारले सन् २०३५ सम्म थाइल्यान्डको कुल गार्हस्थ्य उत्पादनमा थप २.९ प्रतिशतसम्म योगदान गर्न सक्ने सम्भावना देखाइएको छ।

यसले थाइल्यान्डको आर्थिक यात्रामा नयाँ अध्याय खोल्न सक्छ।

कृषिबाट उद्योग। उद्योगबाट निर्यात। निर्यातबाट विश्व आपूर्ति शृंखला। अब आपूर्ति शृंखलाबाट हरित तथा उच्च प्रविधिको उत्पादन।

यही दिशामा थाइल्यान्ड अघि बढिरहेको छ।

पर्यटनमा पनि परिवर्तनको आवश्यकता

पर्यटन थाइल्यान्डको ठूलो शक्ति हो। तर यही क्षेत्रमा जोखिम पनि छ। पर्यटक आगमनमा भूराजनीतिक तनाव, विश्व अर्थतन्त्र, हवाई सम्पर्क, स्वास्थ्य संकट र क्षेत्रीय प्रतिस्पर्धाको प्रभाव पर्छ।

२०२६ मा पनि थाइल्यान्डको पर्यटन क्षेत्र क्रमशः सुधार हुँदै जाने अपेक्षा भए पनि विश्व बैंकले महामारीअघिको स्तरमा पूर्ण रूपमा फर्किन थप समय लाग्ने अनुमान गरेको छ।

यसले पर्यटनको भविष्य संख्या बढाउने मात्र नभई पर्यटकले खर्च गर्ने रकम बढाउनेतर्फ जानुपर्ने संकेत गर्छ।

स्वास्थ्य पर्यटन, कल्याण पर्यटन, सांस्कृतिक पर्यटन, वातावरणमैत्री पर्यटन र उच्च मूल्यका पर्यटक लक्षित सेवाले प्रति पर्यटक आर्थिक योगदान बढाउन सक्छन्।

यसरी थाइल्यान्डले पर्यटनलाई ठूलो संख्याको पर्यटक ल्याउने उद्योगबाट उच्च मूल्य सिर्जना गर्ने उद्योगमा रूपान्तरण गर्न खोजिरहेको छ।

नेपालको लागि थाइल्यान्डको पाठ

नेपालका लागि थाइल्यान्डको अनुभव धेरै कोणबाट महत्वपूर्ण छ।

नेपालसँग कृषि छ। पर्यटन छ। जलस्रोत छ। प्राकृतिक स्रोत छ। युवा श्रमशक्ति छ। तर यी स्रोतबीच पर्याप्त आर्थिक सम्बन्ध निर्माण हुन सकेको छैन।

थाइल्यान्डको पहिलो पाठ यही हो। कृषिलाई उद्योगसँग जोड्नुपर्छ। नेपालमा धान, मकै, तरकारी, फलफूल, चिया, कफी, अदुवा, अलैँची, दुग्ध उत्पादन र मासु उत्पादन हुन्छ। तर धेरै वस्तु कच्चा वा अर्धप्रशोधित अवस्थामै बजारमा जान्छन्।

प्रशोधन उद्योग विस्तार गर्न सके किसानको उत्पादनको मूल्य बढाउन सकिन्छ।

दोस्रो पाठ हो, पर्यटनलाई स्थानीय उत्पादनसँग जोड्ने।

नेपाल आउने पर्यटकले होटलमा खाना खान्छ। त्यो खाना सकेसम्म नेपाली किसानको उत्पादन हुन सक्छ। स्थानीय हस्तकला, फलफूल, जडीबुटी, चिया, कफी र खाद्य वस्तु पर्यटनसँग जोड्न सकिन्छ।

तेस्रो पाठ हो, विदेशी लगानीलाई स्थानीय आपूर्ति शृंखलासँग जोड्ने।

नेपालमा विदेशी कम्पनी आएर उत्पादन गर्दा आवश्यक अधिकांश सामग्री विदेशबाटै आयो भने घरेलु अर्थतन्त्रमा त्यसको प्रभाव सीमित हुन सक्छ।

स्थानीय कम्पनीलाई आपूर्तिकर्ता बनाउने नीति आवश्यक हुन्छ। चौथो पाठ हो, औद्योगिक क्षेत्र र पूर्वाधारलाई एउटै योजनामा विकास गर्ने।

उद्योगलाई सडक चाहिन्छ। विद्युत् चाहिन्छ। भन्सार सुविधा चाहिन्छ। गोदाम चाहिन्छ। बजार चाहिन्छ। बन्दरगाहसम्म पहुँच चाहिन्छ।

यीमध्ये एउटा कमजोर हुँदा सम्पूर्ण आपूर्ति शृंखला महँगो हुन्छ। पाँचौँ पाठ हो, कृषि र उद्योगमा प्रविधि भित्र्याउने। थाइल्यान्डले कृषिलाई पुरानो पेसाका रूपमा मात्र राखेन। कृषि व्यवसाय बनायो।

नेपालले पनि कृषि उत्पादनमा प्रविधि, सिँचाइ, भण्डारण, प्रशोधन र बजार सूचना प्रणाली विस्तार गर्न सक्छ।

छैटौँ पाठ हो, उच्च मूल्यका उत्पादनमा केन्द्रित हुने। ठूलो उत्पादन गर्ने देशसँग मूल्यमा प्रतिस्पर्धा गर्न कठिन हुन्छ। तर विशेष उत्पादन, गुणस्तर, ब्रान्ड र प्रशोधनमा प्रतिस्पर्धा गर्न सकिन्छ।

नेपालको कफी, चिया, अलैँची, हिमाली जडीबुटी, मौसमी फलफूल, हस्तकला र पर्यटन सेवामा यही सम्भावना छ।

थाइल्यान्डको अर्को आर्थिक चरण

थाइल्यान्ड अब पुरानो सफलतामै टिकेर बस्न सक्ने अवस्थामा छैन। उत्पादन क्षेत्रमा विश्वव्यापी प्रतिस्पर्धा बढेको छ। चीन, भियतनाम, इन्डोनेसिया, मलेसिया र भारतलगायतका अर्थतन्त्रले पनि लगानी र उत्पादन आकर्षित गरिरहेका छन्।

विश्व व्यापारको संरचना परिवर्तन भइरहेको छ। प्रविधिले उत्पादन प्रणाली बदलिरहेको छ।

कृत्रिम बुद्धिमत्ता, स्वचालन, विद्युतीय सवारी, ब्याट्री, सेमिकन्डक्टर र हरित ऊर्जाले औद्योगिक प्रतिस्पर्धाको नयाँ आधार तयार गरिरहेका छन्।

त्यसैले थाइल्यान्डले अब सस्तो उत्पादनको केन्द्रबाट उच्च मूल्यको उत्पादन केन्द्रतर्फ जानुपर्ने दबाब सामना गरिरहेको छ।

विश्व बैंकले पनि थाइल्यान्डको आगामी आर्थिक वृद्धिका लागि प्रविधि अपनाउने क्षमता, नवप्रवर्तन, सीप विकास, घरेलु मूल्य अभिवृद्धि र लगानीको प्रभाव बढाउनुपर्ने आवश्यकता औँल्याएको छ।

यही कारण थाइल्यान्डको आगामी आर्थिक यात्रा पुरानो उद्योग जोगाउने मात्र होइन, नयाँ उद्योग निर्माण गर्ने यात्रासमेत हो।

खेतदेखि कारखानासम्म बनेको अर्थतन्त्र

थाइल्यान्डको आर्थिक कथा कुनै एउटा क्षेत्रको सफलता होइन। धानखेतबाट सुरु भएको उत्पादन प्रणाली खाद्य उद्योगसम्म पुग्यो।

पर्यटनले सेवा क्षेत्र विस्तार गर्‍यो। विदेशी लगानीले उत्पादन उद्योग ल्यायो। अटोमोबाइलले स्थानीय पार्टपुर्जाको उद्योग बनायो। इलेक्ट्रोनिक्सले नयाँ औद्योगिक क्षमता थप्यो।

बन्दरगाह र पूर्वाधारले उत्पादनलाई विश्व बजारसँग जोड्यो।

अहिले विद्युतीय सवारी, ब्याट्री, डिजिटल उद्योग र हरित उत्पादनले अर्को चरणको ढोका खोलिरहेका छन्।

थाइल्यान्डले कृषि छाडेर उद्योग रोजेको होइन। उसले कृषिलाई उद्योगसँग, उद्योगलाई निर्यातसँग, निर्यातलाई विश्व आपूर्ति शृंखलासँग र पर्यटनलाई स्थानीय अर्थतन्त्रसँग जोडेको हो।

यही सम्बन्ध उसको आर्थिक शक्तिको आधार बनेको छ। २०२६ मा थाइल्यान्डको आर्थिक वृद्धिदर १.६ प्रतिशतमा सीमित हुने विश्व बैंकको प्रक्षेपण छ।

यसले विगतको मोडल आफैँ पर्याप्त छैन भन्ने चुनौती पनि देखाउँछ। तर त्यही संस्थाले उन्नत उत्पादन, दिगो पर्यटन, डिजिटल सेवा, कृषि खाद्य र सिर्जनात्मक उद्योगलाई भविष्यका सम्भावित वृद्धिका प्रमुख क्षेत्र मानेको छ।

थाइल्यान्डको अर्को यात्रा त्यसैले अझ महत्वपूर्ण छ। पहिलो चरणमा उसले खेतबाट बजार बनायो। दोस्रो चरणमा उद्योगबाट निर्यात बनायो।

अब तेस्रो चरणमा ज्ञान, प्रविधि र उच्च मूल्यको उत्पादनबाट विश्व आपूर्ति शृंखलामा आफ्नो स्थान अझ माथि लैजाने प्रयास गरिरहेको छ।

यही यात्राले थाइल्यान्डलाई कृषि र पर्यटनमा परिचित देशबाट दक्षिणपूर्वी एसियाको महत्वपूर्ण औद्योगिक तथा व्यापारिक केन्द्रमा रूपान्तरण गरेको हो।