बिहानको चियासँग होस् वा साँझको खाजामा, नेपाली र भारतीय घरमा भुजिया तथा नमकिनको आफ्नै स्थान छ।

चाडपर्व, भोजभतेरदेखि सामान्य भेटघाटसम्म पुग्ने यो परिकार भारतको एउटा क्षेत्रीय स्वादबाट विस्तार हुँदै विश्व बजारको प्याकेज्ड स्न्याक्स उद्योगको हिस्सा बनेको छ।

त्यही यात्राको एउटा उल्लेखनीय नाम हो बिकाजी।

आज बिकाजीको प्याकेट भारतका ठूला सहरदेखि विदेशका सुपरमार्केटसम्म भेटिन्छ। बीकानेरी भुजिया यसको सबैभन्दा बलियो पहिचान हो। त्यससँगै नमकिन, मिठाई, पापड र अन्य परम्परागत खाद्य उत्पादनमार्फत कम्पनीले आफ्नो व्यवसाय विस्तार गरेको छ।

तर बिकाजीको आजको आकार सुरुदेखि नै तय भएको थिएन। यसको पछाडि पारिवारिक व्यवसायबाट अलग हुने जोखिम, स्थापित प्रतिस्पर्धीसँग बजारमा भिड्ने चुनौती, परम्परागत स्वादलाई औद्योगिक उत्पादनसँग जोड्ने प्रयास, प्याकेजिङमा गरिएको लगानी र ब्राण्ड निर्माणको लामो यात्रा छ।

यसको कथा राजस्थानको बीकानेरबाट सुरु हुन्छ।

हल्दीरामको छायाबाट आफ्नै ब्राण्डतर्फ

बीकानेर राजस्थानको मरुभूमि क्षेत्रको एउटा ऐतिहासिक सहर हो। लामो समयदेखि यो सहर भुजिया र नमकिनका लागि परिचित रहँदै आएको छ। यही परम्परागत खाद्य संस्कृतिबाट भारतको प्याकेज्ड स्न्याक्स उद्योगका धेरै ठूला ब्राण्ड जन्मिए।

बिकाजीको उद्यमशील पृष्ठभूमि पनि यही व्यवसायिक वातावरणसँग जोडिन्छ। कम्पनीका संस्थापक शिवरतन अग्रवाल पारिवारिक नमकिन व्यवसायसँग नजिकबाट परिचित थिए। उत्पादन, स्वाद, कच्चा पदार्थ र ग्राहकको रुचि बुझ्ने अवसर उनले पारिवारिक व्यवसायबाटै पाए।

परिवारमा स्थापित व्यवसाय थियो। बजारको अनुभव थियो। उत्पादनको ज्ञान थियो। तर आफ्नै पहिचान बनाउने चाहना पनि उत्तिकै बलियो थियो।

सन् १९८७ मा शिवरतन अग्रवालले पारिवारिक व्यवसायबाट अलग भएर नयाँ ब्राण्ड निर्माण गर्ने निर्णय लिए। यही निर्णयबाट बिकाजीको व्यावसायिक यात्रा सुरु भयो।

स्थापित व्यवसायको सुरक्षित संरचनाभित्र बसेर विस्तार गर्नु र शून्यबाट नयाँ ब्राण्ड बनाउनुबीच ठूलो अन्तर थियो। बिकाजीले दोस्रो बाटो रोज्यो।

ब्राण्डको नाम पनि बीकानेरसँग जोडियो। बीकानेरका संस्थापक राव बिकाजीको नामबाट ‘बिकाजी’ नाम लिइएको कम्पनीको व्यावसायिक इतिहासमा उल्लेख छ। यसले ब्राण्डलाई उत्पादनसँगै भौगोलिक र सांस्कृतिक पहिचान पनि दियो।

नयाँ ब्राण्डका लागि पहिलो चुनौती बजार थियो।

त्यतिबेला भारतको नमकिन बजार ठूलो मात्रामा असंगठित थियो। स्थानीय हलवाई, साना उत्पादक र खुला रूपमा बिक्री हुने नमकिन बजारमा बलियो थिए। उपभोक्ताले खुला भुजियालाई स्वाद, ताजगी र मूल्यका आधारमा रोज्थे।

यस्तो बजारमा प्याकेटमा आउने नयाँ ब्राण्ड स्थापित गर्नु सजिलो थिएन।

शिवरतनले उत्पादनसँगै बजार निर्माणमा पनि समय दिए। खुद्रा व्यापारीसम्म पुग्ने, उत्पादन चखाउने र गुणस्तरबारे बुझाउने काममा कम्पनीले ध्यान दियो।

नयाँ ब्राण्डका लागि यो केवल बिक्रीको काम थिएन। ग्राहकको बानी परिवर्तन गर्ने प्रयास पनि थियो।

परम्परागत स्वादलाई कारखानाको उत्पादनसँग जोड्ने चुनौती

बिकाजीको सबैभन्दा ठूलो व्यवसायिक चुनौती परम्परागत बीकानेरी स्वादलाई ठूलो मात्रामा उत्पादन गर्नु थियो।

भुजियाको स्वाद केवल सामग्रीको सूचीबाट तय हुँदैन। दाल वा बेसनको गुणस्तर, मसला, तेल, तापक्रम, मिश्रणको अनुपात र उत्पादनको समयले अन्तिम स्वाद निर्धारण गर्छ।

घर वा सानो उत्पादन केन्द्रमा हातले बनाइने उत्पादनलाई हजारौँ किलोको औद्योगिक उत्पादनमा लैजाँदा स्वादमा एकरूपता कायम गर्नु जटिल हुन्छ।

बिकाजीले यही चुनौतीलाई प्रविधिमार्फत सम्बोधन गर्ने रणनीति लियो। कम्पनीले उत्पादन प्रक्रियालाई क्रमशः यान्त्रीकरण गर्दै लग्यो। पीठो तयार पार्ने, भुजिया उत्पादन गर्ने, प्रशोधन गर्ने र प्याकिङ गर्ने प्रक्रियामा आधुनिक उपकरणको प्रयोग बढाइयो।

यसले उत्पादन क्षमता बढायो। त्यसभन्दा महत्वपूर्ण कुरा हरेक प्याकेटमा समान गुणस्तर कायम गर्ने आधार तयार भयो।

परम्परागत खाद्य उत्पादनको औद्योगिकीकरणमा यही सबैभन्दा ठूलो चुनौती हुन्छ। उत्पादन बढ्दै जाँदा स्वाद बिग्रनु हुँदैन। उत्पादनको मात्रा बढ्दा गुणस्तर घट्नु हुँदैन।

बिकाजीले बीकानेरी भुजियाको परम्परागत पहिचानलाई औद्योगिक उत्पादनसँग जोड्ने प्रयास गर्‍यो।

यसको व्यवसायिक लाभ दुई तहमा देखियो। पहिलो, बढ्दो बजार माग पूरा गर्न उत्पादन क्षमता बढ्यो। दोस्रो, एउटै ब्राण्डको उत्पादन विभिन्न बजारमा एउटै स्वाद र गुणस्तरमा उपलब्ध गराउन सम्भव भयो।

यही एकरूपता पछि ब्राण्ड विस्तारको महत्वपूर्ण आधार बन्यो।

भारतको एउटा सहरमा लोकप्रिय उत्पादन अर्को सहरमा पुर्‍याउन केवल वितरण सञ्जाल पर्याप्त हुँदैन। ग्राहकले नयाँ बजारमा पनि उही स्वाद पाउनुपर्छ।

बिकाजीले यही विश्वास निर्माण गर्‍यो।

प्याकेटभित्र बन्द भयो बीकानेरी स्वाद

बिकाजीको अर्को ठूलो व्यवसायिक परिवर्तन प्याकेजिङसँग जोडिएको थियो।

परम्परागत रूपमा भुजिया तथा नमकिन खुला रूपमा बिक्री हुने उत्पादन थिए। उत्पादन बनेपछि लामो दूरीसम्म पुर्‍याउन समस्या हुन्थ्यो। हावा र चिस्यानका कारण कुरकुरापन घट्न सक्थ्यो। उत्पादनको भण्डारण अवधि पनि सीमित हुन्थ्यो।

प्याकेज्ड फुड उद्योगको विस्तारका लागि यो समस्या समाधान गर्नैपर्ने थियो।

बिकाजीले आधुनिक प्याकेजिङ प्रविधि अपनायो। बहुस्तरीय प्याकेजिङ र नाइट्रोजन फ्लसिङजस्ता प्रविधिले उत्पादनलाई हावा र चिस्यानबाट जोगाउन सहयोग गर्‍यो।

बीकानेरी स्वादलाई विश्व बजारसम्म पुर्‍याएको बिकाजी फुड्सको ब्रान्ड र उत्पादन। स्रोतः Bikaji Foods International Limited

यसले कम्पनीको वितरण भूगोल विस्तार गर्न सजिलो बनायो। अब उत्पादन बीकानेरमै बिक्री गर्नुपर्ने बाध्यता रहेन। लामो दूरीका भारतीय बजारमा पठाउन सकिने भयो। त्यसपछि अन्तर्राष्ट्रिय बजारका लागि पनि बाटो खुल्यो।

प्याकेजिङ आफैंमा ब्राण्ड निर्माणको अर्को माध्यम बन्यो।

बिकाजीको रातो र पहेँलो पहिचान भएको प्याकेट किराना पसलदेखि आधुनिक खुद्रा केन्द्रसम्म देखिन थाल्यो। उपभोक्ताले र्याकमा राखिएको प्याकेट टाढैबाट पहिचान गर्न सक्ने अवस्था बन्यो।

यसले उत्पादनलाई खुला नमकिनबाट फरक बनायो। यहाँ बिकाजीले एउटा महत्वपूर्ण व्यवसायिक परिवर्तन गर्‍यो। उसले भुजियालाई केवल खाद्य परिकारका रूपमा होइन, ब्राण्डेड उपभोक्ता उत्पादनका रूपमा स्थापित गर्ने प्रयास गर्‍यो।

त्यसपछि उत्पादनको मूल्यमा स्वादसँगै प्याकेजिङ, स्वच्छता, ब्राण्ड र वितरणको लागत पनि जोडिन थाल्यो। यही मोडलले कम्पनीलाई क्षेत्रीय व्यवसायबाट राष्ट्रिय ब्राण्ड बन्न सहयोग गर्‍यो।

भुजियाबाट नमकिन र मिठाईसम्म

एउटा उत्पादनमा निर्भर रहनु खाद्य उद्योगको ठूलो जोखिम हो। उपभोक्ताको स्वाद परिवर्तन हुन सक्छ। प्रतिस्पर्धी उत्पादन आउन सक्छ। एउटा श्रेणीको वृद्धि सुस्त हुन सक्छ।

बिकाजीले क्रमशः उत्पादनको दायरा विस्तार गर्‍यो।

बीकानेरी भुजियासँगै अलु भुजिया, गाठिया, रत्लामी सेव, खट्टा मिठा, मिक्सचरलगायत विभिन्न नमकिन उत्पादन बजारमा आए। त्यसपछि कम्पनी मिठाई र अन्य परम्परागत खाद्य उत्पादनतर्फ पनि विस्तार भयो।

रसगुल्ला, गुलाब जामुन, सोनपापडी, पापडलगायत उत्पादनले कम्पनीको खाद्य पोर्टफोलियो फराकिलो बनायो। यसको व्यावसायिक अर्थ स्पष्ट थियो। एउटै ग्राहकबाट धेरै उत्पादनको बिक्री बढाउने।

चियासँग भुजिया किन्ने ग्राहकले अन्य नमकिन पनि किन्न सक्छ। चाडपर्वमा नमकिनसँगै मिठाई पनि किन्न सक्छ। घरका लागि ठूलो प्याक र व्यक्तिगत खपतका लागि सानो प्याक लिन सक्छ। यसरी कम्पनीले उत्पादनको विविधीकरणसँगै ग्राहकको खर्चको हिस्सा बढाउने रणनीति अपनायो।

मूल उत्पादन भने बीकानेरी भुजिया नै रह्यो। ब्राण्डको मूल पहिचान कायम राख्दै नयाँ उत्पादन थप्नु बिकाजीको विस्तार रणनीतिको महत्वपूर्ण पक्ष बन्यो।

कम्पनीले प्याकेटको आकार र मूल्यमा पनि विविधता ल्यायो। सानो मूल्यका प्याकेटदेखि पारिवारिक आकारसम्मका उत्पादनले फरक आय समूहका ग्राहकलाई लक्षित गर्न सम्भव भयो।

खाद्य उद्योगमा यस्तो रणनीतिले बजारको चौडाइ बढाउँछ। एउटा प्रिमियम उत्पादनले ब्राण्डको मूल्य कायम राख्न सक्छ भने सानो प्याकेटले ठूलो उपभोक्ता आधारसम्म पहुँच दिन सक्छ। बिकाजीले दुवै पक्षलाई एउटै ब्राण्डभित्र समेट्ने प्रयास गर्‍यो।

अमिताभको अनुहारदेखि विश्व बजारसम्म

उत्पादन राम्रो हुनु र ब्राण्ड लोकप्रिय हुनु एउटै कुरा होइन।

खाद्य उद्योगमा प्रतिस्पर्धा बढ्दै गएपछि ब्राण्डलाई उपभोक्ताको सम्झनामा राख्न विज्ञापन र बजार प्रवर्द्धन महत्वपूर्ण हुन्छ। बिकाजीले पनि यही क्षेत्रमा ठूलो लगानी गर्‍यो।

भारतीय चलचित्र क्षेत्रका अभिनेता अमिताभ बच्चनलाई ब्राण्डसँग जोड्नु कम्पनीको ब्राण्डिङ यात्राको महत्वपूर्ण चरण बन्यो। लोकप्रिय अनुहारलाई विज्ञापनमा प्रयोग गरेर बिकाजीले आफ्नो पहुँच व्यापक बनायो।

यसले ब्राण्डलाई उत्पादनको स्वादबाट उठाएर भावनात्मक पहिचानतर्फ लैजान सहयोग गर्‍यो। उपभोक्ताले भुजियाको प्याकेट मात्र देखेनन्। विज्ञापनमार्फत एउटा परिचित अनुहारसँग ब्राण्डलाई जोड्न थाले।

यस्तो ब्राण्डिङले स्थापित प्रतिस्पर्धीबीच नयाँ कम्पनीका लागि बजारमा छुट्टै स्थान बनाउन सहयोग गर्छ। बिकाजीको अर्को ठूलो परिवर्तन भनेको अन्तर्राष्ट्रिय बजार विस्तार थियो।

भारतीय डायस्पोरा र दक्षिण एसियाली समुदाय रहेका देशहरूमा भारतीय परम्परागत खाद्य उत्पादनको माग थियो। बिकाजीले त्यही सांस्कृतिक मागलाई व्यापारिक अवसरमा बदल्ने प्रयास गर्‍यो।

कम्पनीका उत्पादन अमेरिका, क्यानडा, बेलायत, अस्ट्रेलिया, मध्यपूर्वलगायत विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पुगे।

नेपाल पनि त्यही बजारमध्ये एक बन्यो। भारत र नेपालबीचको सांस्कृतिक तथा खानपानको समानताले बिकाजीका उत्पादनका लागि नेपाली बजारमा प्रवेश सहज बनायो। किराना पसल, सुपरमार्केट र आधुनिक खुद्रा सञ्जालमार्फत ब्राण्डका उत्पादन विस्तार हुँदै गए।

नेपालमा भुजिया र नमकिन दैनिक खाजादेखि चाडपर्वसम्म प्रयोग हुने भएकाले बजारको आधार पनि फराकिलो रह्यो।

निजी व्यवसायबाट सेयर बजारसम्म

बिकाजीको व्यवसायिक यात्राको अर्को महत्वपूर्ण मोड सन् २०२२ मा आयो। बिकाजी फुड्स इन्टरनेसनल लिमिटेडले प्रारम्भिक सार्वजनिक निष्कासनमार्फत भारतीय सेयर बजारमा प्रवेश गर्‍यो।

यसअघि पारिवारिक उद्यमका रूपमा अघि बढेको व्यवसाय सार्वजनिक कम्पनी बन्नु केवल पुँजी जुटाउने प्रक्रिया थिएन। यो कम्पनीको संस्थागत विकासको अर्को चरण पनि थियो।

सार्वजनिक निष्कासनले कम्पनीलाई नयाँ लगानीकर्ता र पुँजी बजारसँग जोड्यो। व्यवसायको वित्तीय प्रदर्शन, वृद्धि सम्भावना, सञ्चालन क्षमता र संस्थागत संरचना लगानीकर्ताको मूल्यांकनको विषय बने।

बिकाजीको यात्रामा यसलाई महत्वपूर्ण परिवर्तन मान्न सकिन्छ। एक समय बीकानेरमा नयाँ ब्राण्डका रूपमा सुरु भएको व्यवसाय अब सार्वजनिक लगानीकर्ताको स्वामित्वमा समेत जोडिएको कम्पनी बन्यो।

कम्पनीको विस्तारसँगै उत्पादन क्षमता पनि बढ्दै गयो। भारतका विभिन्न स्थानमा उत्पादन केन्द्र विस्तार भए। वितरण सञ्जाल भारतबाहिरसम्म फैलियो।

यसले बिकाजीलाई केवल बीकानेरी भुजिया उत्पादकबाट बहुविध खाद्य उत्पादन कम्पनीमा रूपान्तरण गर्‍यो। आज कम्पनीको मूल पहिचान भने अझै बीकानेरी स्वादमै आधारित छ।

यसमा एउटा महत्वपूर्ण व्यवसायिक पाठ छ। ब्राण्डले आफ्नो मूल उत्पादनलाई छाडेर नयाँ बजार खोजेको होइन। मूल उत्पादनको पहिचानलाई बलियो बनाएर त्यसकै वरिपरि नयाँ उत्पादन, नयाँ बजार र नयाँ वितरण सञ्जाल निर्माण गरेको हो।

बीकानेरको स्थानीय स्वादबाट सुरु भएको बिकाजीको यात्रा यसरी प्रविधि, प्याकेजिङ, ब्राण्डिङ, उत्पादन विविधीकरण र अन्तर्राष्ट्रिय विस्तार हुँदै अघि बढेको छ।

यो यात्रा एउटा भुजियाको कथा मात्र होइन। यो परम्परागत खाद्य उत्पादनलाई औद्योगिक उत्पादनमा रूपान्तरण गर्ने भारतीय खाद्य उद्योगको परिवर्तनको कथा पनि हो।

स्थानीय स्वादलाई जोगाउँदै उत्पादनको मात्रा बढाउनु, गुणस्तरमा एकरूपता कायम गर्नु, प्याकेजिङमार्फत बजार विस्तार गर्नु, विज्ञापनबाट ब्राण्ड पहिचान बनाउनु र अन्ततः अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पुग्नु बिकाजीको व्यवसायिक मोडलका मुख्य आधार बने।

बीकानेरको मरुभूमिबाट सुरु भएको यो व्यवसाय आज विश्वका विभिन्न बजारमा पुगेको छ। भुजियाको एउटा प्याकेटभित्र देखिने कुरकुरापन पछाडि भने दशकौँ लामो व्यवसायिक प्रयोग, प्रविधिमा लगानी, बजार विस्तार र ब्राण्ड निर्माणको कथा छ।

बिकाजीको यात्रा यही कारण एउटा खाद्य कम्पनीको इतिहासभन्दा पनि परम्परागत उत्पादनलाई आधुनिक व्यवसायमा रूपान्तरण गर्ने एउटा महत्वपूर्ण भारतीय उद्यमको कथा बनेको छ।