भारतमा बिहानको चिया होस् वा नेपालको सामान्य घरको साँझको खाजा, एउटा पहेँलो प्याकेट धेरै पुस्ताको स्मृतिसँग जोडिएको छ।
प्याकेटमा रातो र पहेँलो रंग, बीचमा मुस्कुराइरहेकी एउटी बालिकाको चित्र र नाम पारले-जी।
यो केवल बिस्कुटको प्याकेट होइन। दक्षिण एसियाको उपभोक्ता बजारमा अत्यन्तै बलियो ब्राण्ड पहिचान बनाएको एउटा व्यापारिक कथा हो।
बिस्कुट बजारमा आज असंख्य ब्राण्ड छन्। चकलेट, क्रिम, काजु, बदाम, मल्टिग्रेन र विभिन्न स्वादका उत्पादनले बजार भरिएको छ। पारले-जी भने त्यही पुरानो स्वाद, साधारण डिजाइन र किफायती मूल्यमा दशकौँदेखि टिकिरहेको छ।
यसको सबैभन्दा ठूलो विशेषता यही हो। समय बदलियो, उपभोक्ताको जीवनशैली बदलियो, बजारमा प्रतिस्पर्धा बढ्यो, प्याकेजिङ बदलियो, डिजिटल विज्ञापन आयो, तर पारले–जीले आफ्नो मूल पहिचानलाई त्यति ठूलो परिवर्तन गर्नुपरेन।
यो ब्राण्डको यात्रा भने आजको बजारबाट सुरु भएको होइन। यसको सुरुआत भारत स्वतन्त्र हुनुभन्दा करिब दुई दशकअघि भएको थियो।
सन् १९२९ मा मुम्बईको भिले पार्ले क्षेत्रमा एउटा सानो कारखाना स्थापना भयो। भारत त्यतिबेला बेलायती शासनअन्तर्गत थियो। बिस्कुट, चकलेट र अन्य कन्फेक्सनरी उत्पादनमा विदेशी कम्पनीहरूको प्रभाव थियो।
आम भारतीयका लागि यस्ता उत्पादन नियमित उपभोगका वस्तु थिएनन्।
यही बजार खाली ठाउँलाई मोहनलाल दयाल चौहानले अवसरका रूपमा देखे। उद्देश्य थियो, भारतीय उपभोक्ताका लागि भारतीय उत्पादन बनाउने।
त्यो सोचबाट सुरु भएको व्यवसायले करिब एक शताब्दीपछि भारतीय उपभोक्ता बजारको सबैभन्दा परिचित नाममध्ये एक बनाउने यात्रा तय गर्यो।
विदेशी सामानको विकल्प खोज्दै सुरु भएको उद्योग
पारलेको प्रारम्भिक कथा भारतको स्वदेशी औद्योगिक विकाससँग जोडिन्छ।
मोहनलाल दयाल चौहानले जर्मनीबाट कन्फेक्सनरी उत्पादनसम्बन्धी मेसिनरी ल्याएर मुम्बईमा कारखाना सुरु गरेको पारलेको आधिकारिक इतिहासमा उल्लेख छ। प्रारम्भिक चरणमा व्यवसायमा परिवारका सदस्यहरू नै सक्रिय थिए।
आज हजारौँ करोड रुपैयाँको कारोबारसँग जोडिएको ब्राण्डको सुरुआत भने निकै सानो थियो।
कारखाना भिले पार्ले क्षेत्रमा भएकाले ‘पारले’ नाम स्थापित हुँदै गयो। सुरुआती उत्पादनमा क्यान्डी र अन्य कन्फेक्सनरी सामग्री थिए।
त्यसपछि कम्पनीले बिस्कुटतर्फ प्रवेश गर्यो। सन् १९३९ मा ‘पारले ग्लुको’ बजारमा आयो। त्यसबेला भारतमा बिस्कुट बजार उच्च मूल्यका उत्पादनतर्फ केन्द्रित थियो। पारलेले भने आम उपभोक्तालाई लक्षित गर्यो।
यही निर्णय पछि कम्पनीको सबैभन्दा ठूलो व्यापारिक आधार बन्यो। ब्राण्डले एउटा सरल सिद्धान्त समात्यो। ठूलो बजार खोज्न महँगा उत्पादन बेच्नुपर्दैन। ठूलो जनसंख्याले किन्न सक्ने मूल्यमा निरन्तर उपलब्ध हुने उत्पादन बनाउन सकियो भने बजार आफैँ ठूलो हुन्छ।
पारले-जीको सम्पूर्ण यात्रामा यो सोच बारम्बार देखिन्छ।
युद्धले सिकाएको पहिलो व्यापारिक पाठ
पारले ग्लुको बजारमा आएको केही समयमै दोस्रो विश्वयुद्ध सुरु भयो।
युद्धका कारण खाद्यान्न आपूर्ति र कच्चा पदार्थको उपलब्धतामा दबाब आयो। गहुँको आपूर्ति प्रभावित हुँदा बिस्कुट उत्पादनमा प्रत्यक्ष असर पर्यो। पारलेले जौको प्रयोग गरेर उत्पादन निरन्तरता दिने प्रयास गर्यो।
यो घटना पारलेको व्यवसायिक इतिहासमा महत्वपूर्ण छ। संकटमा उत्पादन बन्द गर्नुको सट्टा उपलब्ध स्रोतअनुसार उत्पादन परिवर्तन गर्ने क्षमता कम्पनीको प्रारम्भिक विशेषता बन्यो।
भारत स्वतन्त्र भएपछि पनि कम्पनीले अर्को ठूलो आपूर्ति संकट सामना गर्यो। सन् १९४७ को विभाजनपछि गहुँ उत्पादन हुने महत्वपूर्ण क्षेत्रहरू पाकिस्तानतर्फ गए। भारतमा गहुँको उपलब्धतामा दबाब बढ्यो।
पारले ग्लुकोको उत्पादन प्रभावित भयो। कम्पनीले उपभोक्तालाई आफ्नो अवस्था जानकारी गरायो। उत्पादन पुनः सुरु हुने विश्वास दिलायो र आपूर्ति सामान्य भएपछि बजारमा फर्कियो।
यो घटना ब्राण्ड र उपभोक्ताबीचको सम्बन्ध बुझ्न पनि महत्वपूर्ण छ। उपभोक्ताले केवल उत्पादन मात्र किन्दैन। उसले कम्पनीको विश्वसनीयता पनि किनिरहेको हुन्छ। पारलेले त्यही विश्वास क्रमशः निर्माण गर्यो।
‘ग्लुको’बाट ‘पारले-जी’ बन्ने मोड
१९५० र १९६० को दशकसम्म आइपुग्दा पारले ग्लुको घरघरमा परिचित नाम बनिसकेको थियो। लोकप्रियता बढ्दै गएपछि समस्या पनि आयो।
‘ग्लुको’ शब्द सामान्य उत्पादन पहिचानजस्तो बन्न थाल्यो। बजारमा उस्तै नाम र मिल्दोजुल्दो प्याकेट भएका उत्पादन आउन थाले।
ब्राण्डलाई प्रतिस्पर्धीभन्दा स्पष्ट रूपमा अलग देखाउनुपर्ने आवश्यकता बढ्यो। त्यसपछि आयो सन् १९८२ को निर्णायक परिवर्तन। ‘पारले ग्लुको’लाई ‘पारले-जी’ बनाइयो। ‘जी’ ले सुरुमा ग्लुकोजलाई जनाउँथ्यो। पछि ब्राण्डको सञ्चारमा ‘जीनियस’सँग जोडेर प्रस्तुत गरियो।
नाम परिवर्तन मात्र गरिएको थिएन। प्याकेजिङलाई पनि विशिष्ट बनाइयो।
पहेँलो र रातो रंगको प्याकेट, बीचमा बालिकाको चित्र र स्पष्ट ‘Parle-G’ नामले उत्पादनलाई बजारमा छुट्टै पहिचान दियो।
यो निर्णयले एउटा सामान्य बिस्कुटलाई ब्राण्डमा बदलिदियो। बजारमा नयाँ उत्पादन आउँछन्। स्वाद बदलिन्छ। विज्ञापन बदलिन्छ। तर कुनै ब्राण्डको दृश्य पहिचान उपभोक्ताको दिमागमा गहिरो बसेपछि त्यसलाई हटाउन सजिलो हुँदैन।
पारले–जीले यही मनोविज्ञानलाई बलियो बनायो।
प्याकेटकी बालिका कसरी ब्राण्डको अनुहार बनिन् ?
पारले–जीको प्याकेटमा देखिने बालिकालाई लिएर भारतमा दशकौँदेखि विभिन्न कथा सुनिँदै आएका छन्। कसैले उनलाई वास्तविक बालिका माने। कसैले चर्चित व्यक्तिसँग जोडेर व्याख्या गरे। सामाजिक सञ्जाल विस्तार भएपछि यस्ता दाबी अझ फैलिँदै गए।
पारलेको सार्वजनिक रूपमा उपलब्ध विवरणअनुसार भने प्याकेटमा देखिने बालिका कुनै वास्तविक व्यक्तिको फोटो होइनन्।
सन् १९६० को दशकमा ब्राण्डको दृश्य पहिचान निर्माण गर्ने क्रममा एभरेस्ट ब्राण्ड सोलुसन्ससँग सम्बन्धित कलाकार मगनलाल दहियाले तयार गरेको चित्रलाई पारले–जीको प्याकेजिङमा प्रयोग गरिएको बताइन्छ।
यो निर्णय आजको ब्राण्डिङ भाषामा निकै महत्वपूर्ण देखिन्छ। कम्पनीले कुनै चर्चित व्यक्तिको अनुहार प्रयोग गरेन। बरु यस्तो चित्र प्रयोग गर्यो, जसलाई उपभोक्ताले आफ्नो परिवारको बच्चा, आफ्नै बाल्यकाल वा सामान्य भारतीय बालबालिकाको प्रतीकका रूपमा बुझ्न सकून्।
त्यही कारण बालिकाको चित्र ब्राण्डको स्थायी सम्पत्ति बन्यो। पारले-जीको प्याकेट हेर्दा नाम पढ्नुअघि नै उपभोक्ताले ब्राण्ड चिन्न सक्छ।
ब्राण्डिङको भाषामा यही नै ठूलो सफलता हो।
पाँच रुपैयाँको मनोविज्ञान
पारले-जीको सबैभन्दा चर्चित व्यापारिक रणनीतिमध्ये एउटा यसको मूल्य निर्धारण हो। लामो समयसम्म पाँच रुपैयाँको सानो प्याकेट भारतीय उपभोक्ता बजारमा अत्यन्तै बलियो मूल्य बिन्दु बन्यो।
कच्चा पदार्थको मूल्य बढ्यो। इन्धन महँगियो। श्रम लागत बढ्यो। मुद्रास्फीति बढ्यो। तर उपभोक्ताले आफ्नो खल्तीबाट खर्च गर्ने रकमको मनोवैज्ञानिक सीमा भने पाँच रुपैयाँमै कायम राख्न खोजियो।
कम्पनीले समयअनुसार प्याकेटको तौल घटाउँदै मूल्य बिन्दुलाई कायम राख्ने रणनीति अपनाएको थियो। व्यापारमा यसलाई ‘स्रिङ्कफ्लेसन’ भनिन्छ। यसको अर्थ मूल्य उस्तै देखिए पनि उत्पादनको परिमाण घट्नु हो।
उपभोक्ताका लागि पाँच रुपैयाँको एउटा प्याकेट किन्नु अझै सजिलो थियो। कम्पनीका लागि भने बढ्दो लागत व्यवस्थापन गर्न परिमाण र सञ्चालन दक्षतामा समायोजन गर्नुपर्ने अवस्था थियो।
पारले-जीको पहेँलो प्याकेट र बिस्कुटको क्लोजअप। स्रोतः Parle Products
यही मूल्य मनोविज्ञान पारले-जीको ठूलो प्रतिस्पर्धात्मक शक्ति बन्यो।
किनभने भारतजस्तो विशाल र आयको ठूलो हिस्सा न्यून तथा मध्यम आय भएका उपभोक्ताबाट आउने बजारमा केही रुपैयाँको अन्तरले पनि बिक्रीमा ठूलो असर पार्छ। पारले-जीले यही बजार बुझ्यो।
यसले उच्च आम्दानी भएका उपभोक्तालाई मात्र लक्षित गरेन। यसले दैनिक उपभोग गर्ने करोडौँ मानिसलाई आफ्नो ग्राहक बनायो।
कम मार्जिन, विशाल बिक्री
पारले-जीको व्यवसायिक मोडललाई बुझ्न अर्को शब्द महत्वपूर्ण छ। त्यो हो ‘भोल्युम’। एउटा बिस्कुट प्याकेटमा धेरै ठूलो नाफा राख्नेभन्दा ठूलो संख्यामा प्याकेट बिक्री गर्ने रणनीति यसको आधार बन्यो।
भारतमा करोडौँ उपभोक्ता छन्। त्यसमध्ये ठूलो संख्या दैनिक वा नियमित रूपमा कम मूल्यका खाद्य वस्तु किन्ने वर्गमा पर्छ। यदि एउटा उत्पादनको नाफा सानो भए पनि बिक्रीको मात्रा असाधारण रूपमा ठूलो छ भने कुल नाफा ठूलो हुन सक्छ।
यही गणित पारले-जीको सफलताको आधारमध्ये एक हो।
यसका लागि उत्पादन मात्र पर्याप्त हुँदैन। वितरण प्रणाली बलियो हुनुपर्छ। पारलेले भारतका ठूला शहरदेखि ग्रामीण बजारसम्म आफ्नो वितरण विस्तार गर्यो। आधुनिक खुद्रा पसलसँगै साना किराना पसल, चिया पसल र स्थानीय खुद्रा केन्द्रसम्म उत्पादन पुर्याउने रणनीति बन्यो।
यही कारण पारले-जी केवल विज्ञापनबाट बनेको ब्राण्ड होइन।
यो वितरणबाट बनेको ब्राण्ड पनि हो। उपभोक्ताले मागेको बेला उत्पादन पसलमा उपलब्ध नहुने हो भने विज्ञापनले मात्र ब्राण्ड जोगाउन सक्दैन। पारलेले उत्पादन र वितरण दुवैलाई एकैसाथ विस्तार गर्यो।
विज्ञापनभन्दा ठूलो बन्यो अनुभव
पारले-जीको अर्को शक्ति यसको भावनात्मक ब्राण्डिङ हो।
पारले–जीलाई केवल ‘ग्लुकोज बिस्कुट’का रूपमा बेचिएन। यसलाई बाल्यकाल, चिया, परिवार, पढाइ, यात्रा र दैनिक जीवनसँग जोडियो।
यही कारण एउटा पुस्ताले अर्को पुस्तालाई ब्राण्ड हस्तान्तरण गर्यो। बच्चाले घरमा पारले-जी खान्थ्यो। ठूलो भएपछि उसले आफ्नै बच्चालाई पनि त्यही बिस्कुट किनिदिन थाल्यो।
ब्राण्डप्रतिको यस्तो निरन्तरता विज्ञापनको बजेटले मात्र किन्न सकिँदैन। यसका लागि लामो समयसम्म एउटै उत्पादनको गुणस्तर, मूल्य र उपलब्धता कायम राख्नुपर्छ।
पारले-जीले यही तीनवटा कुरामा निरन्तरता दिने प्रयास गर्यो।
महामारीमा फेरि देखिएको असली शक्ति
सन् २०२० मा कोभिड–१९ महामारी सुरु हुँदा विश्वभर खाद्य आपूर्ति प्रणाली प्रभावित भयो। भारतमा लामो लकडाउन भयो। उद्योग बन्द भए। यातायात प्रभावित भयो। करोडौँ मानिस घरभित्र सीमित भए।
त्यही समयमा पारले-जीको माग असाधारण रूपमा बढ्यो।
राहत सामग्री वितरण गर्ने सरकारी तथा गैरसरकारी संस्थाहरूले पनि ठूलो मात्रामा सस्तो र लामो समय सुरक्षित राख्न सकिने बिस्कुट प्रयोग गरे।
कम मूल्य, सजिलो भण्डारण, लामो समय टिक्ने क्षमता र उच्च ऊर्जा दिने खाद्य पदार्थ भएकाले पारले-जी राहत सामग्रीका रूपमा व्यापक प्रयोग भयो।
कम्पनीले पनि उत्पादन र आपूर्ति कायम राख्न प्रयास गर्यो। सन् २०२० को पहिलो लकडाउन अवधिमा पारले–जीको बिक्री दशकौँयताकै उच्च स्तरमा पुगेको कम्पनीसम्बन्धी सार्वजनिक विवरणहरूमा उल्लेख भयो।
यो उपलब्धि विज्ञापन अभियानबाट आएको थिएन। यो दशकौँसम्म बनाइएको वितरण र ब्राण्ड विश्वासको परिणाम थियो। संकटमा उपभोक्ताले आफूलाई परिचित, सस्तो र सजिलै उपलब्ध हुने उत्पादन रोजे। त्यहाँ पारले-जी उपस्थित थियो।
भारतबाट विश्व बजारसम्म
पारले-जीको बजार भारतमा मात्र सीमित छैन। दक्षिण एसियाली डायस्पोरा, अफ्रिका, मध्यपूर्व, युरोप, उत्तर अमेरिका र अष्ट्रेलियासम्म भारतीय खाद्य उत्पादनको मागसँगै यसको बजार फैलिएको छ।
विदेशमा बस्ने भारतीय परिवारका लागि पारले–जी केवल बिस्कुट होइन। यो आफ्नै घर, बाल्यकाल र भारतीय स्वादसँग जोडिएको उत्पादन पनि हो।
यही भावनात्मक सम्बन्धले प्रवासी बजारमा ब्राण्ड विस्तार गर्न सहयोग गरेको छ। पारलेको उत्पादन पोर्टफोलियो पनि समयसँगै विस्तार भएको छ। बिस्कुटसँगै कन्फेक्सनरी, स्न्याक्स र अन्य खाद्य उत्पादनमा कम्पनी सक्रिय छ।
तर कम्पनीको सबैभन्दा बलियो सम्पत्ति अझै पनि पारले-जी नै हो।
नेपालमा पनि किन बलियो छ पारले-जी
नेपालमा भारतीय उपभोग्य वस्तुको लामो इतिहास छ। खुला सीमा, साझा खानपान संस्कृति र भारतीय ब्राण्डको उपलब्धताका कारण पारले-जी पनि नेपाली बजारमा पुरानो परिचित नाम हो।
विशेषगरी चिया पसल, किराना पसल र ग्रामीण बजारमा कम मूल्यका बिस्कुटको माग ठूलो छ। पारले–जीको मूल्य संरचना र स्वादले यही उपभोक्ता वर्गलाई लक्षित गर्छ।
नेपालमा पनि उपभोक्ताले यसलाई बाल्यकालसँग जोडेर हेर्ने गरेको पाइन्छ। यही कारण नयाँ बिस्कुट ब्राण्ड आए पनि पारले–जीको बजारमा एक किसिमको भावनात्मक सुरक्षा कायम छ।
एउटा बिस्कुटले दिएको व्यापारिक पाठ
पारले-जीको करिब एक शताब्दी लामो यात्राबाट व्यवसायका केही महत्वपूर्ण पाठ निकाल्न सकिन्छ।
पहिलो, ठूलो बजारका लागि सधैँ महँगो उत्पादन आवश्यक हुँदैन।
दोस्रो, मूल्य निर्धारण केवल लागतको गणित होइन। यो उपभोक्ताको मनोविज्ञानसँग पनि जोडिएको हुन्छ।
तेस्रो, उत्पादनको उपलब्धता ब्राण्डको सफलतामा विज्ञापनजत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ।
चौथो, संकटमा अनुकूलन गर्न नसक्ने कम्पनी लामो समय टिक्न सक्दैन।
पारलेले युद्धमा कच्चा पदार्थ परिवर्तन गर्यो। विभाजनपछि आपूर्ति संकट सामना गर्यो। नक्कली ब्राण्डको चुनौती आएपछि नाम र प्याकेजिङ परिवर्तन गर्यो। बजार विस्तार भएपछि वितरण प्रणाली बलियो बनायो। महामारीमा उत्पादन निरन्तर राख्यो।
अर्थात् कम्पनीको मूल उत्पादन धेरै परिवर्तन नभए पनि व्यवसाय गर्ने तरिका समयअनुसार परिवर्तन हुँदै गयो। यही नै यसको दीर्घकालीन शक्ति हो।
एक सय वर्ष पुग्दै गरेको ब्राण्ड
सन् १९२९ मा परिवारका सदस्यबाट सुरु भएको सानो कारखाना आज विशाल खाद्य व्यवसायमा परिणत भइसकेको छ।
पारले-जीको वास्तविक उपलब्धि यसको बिक्रीको आकारमा मात्र छैन। यसले एउटा कठिन काम गरेको छ। यसले करोडौँ उपभोक्ताका लागि ‘सस्तो’ र ‘कम गुणस्तर’ एउटै कुरा होइन भन्ने धारणा स्थापित गर्न खोज्यो।
सर्वसाधारणले किन्न सक्ने मूल्यमा उत्पादन बनाएर पनि विशाल ब्राण्ड निर्माण गर्न सकिन्छ भन्ने उदाहरण दियो।
आज बजारमा चकलेट, क्रिम र आधुनिक स्वादका हजारौँ विकल्प छन्। डिजिटल विज्ञापनले उपभोक्ताको ध्यान केही सेकेन्डमै बदल्न सक्छ। नयाँ पुस्ताका लागि ब्राण्डप्रतिको निष्ठा पनि पहिलेभन्दा फरक हुँदै गएको छ।
तर पारले-जीको पहेँलो प्याकेट अझै पनि पसलको कुनामा देखिन्छ।
त्यो प्याकेटमा रहेको बालिका वास्तविक व्यक्ति होइनन्। तर उनीसँग जोडिएको भावना वास्तविक छ। त्यो भावना हो बाल्यकाल। त्यो भावना हो सस्तो मूल्यमा पाएको सानो खुसी। त्यो भावना हो चियाको कपसँग जोडिएको एउटा सामान्य साँझ।
र व्यापारको भाषामा यही भावनालाई दशकौँसम्म कायम राख्न सक्नु नै पारले–जीको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि हो।
एउटा सानो कारखानाबाट सुरु भएको कम्पनीले आज संसारका विभिन्न बजारमा आफ्नो पहिचान बनाएको छ। तर यसको मूल कथा अझै त्यहीँ छ जहाँबाट सुरु भएको थियो।
आम मानिसले किन्न सक्ने उत्पादन बनाउने। त्यसलाई विश्वसनीय बनाउने। हरेक पसलसम्म पुर्याउने र उपभोक्ताको स्मृतिमा बस्ने।
पारले-जीको करिब एक शताब्दी लामो यात्राले देखाएको छ, कहिलेकाहीँ विश्वव्यापी ब्राण्ड निर्माण गर्न सबैभन्दा ठूलो सूत्र अत्याधुनिक उत्पादन होइन। उपभोक्ताको वास्तविक आवश्यकता बुझेर त्यसलाई दशकौँसम्म निरन्तर पूरा गर्ने क्षमता हो।
पहेँलो प्याकेटमा मुस्कुराइरहेकी त्यो बालिका त्यसैको प्रतीक बनेकी छन्।
