भारतीय व्यावसायिक जगत्मा धनाढ्य उद्योगीको चर्चा हुँदा प्रायः ठूला कर्पोरेट घराना, भव्य जीवनशैली र सार्वजनिक रूपमा प्रभावशाली देखिने अनुहार अगाडि आउँछन्। तर दिलीप साङ्घवीको व्यवसायिक यात्रा त्यसको ठीक विपरीत छ।
शान्त स्वभाव, कम प्रचार र सादा जीवनशैलीका लागि चिनिने साङ्घवीले कुनै ठूलो पारिवारिक औद्योगिक साम्राज्यबाट आफ्नो यात्रा सुरु गरेका थिएनन्। न उनीसँग ठूलो लगानी थियो, न अन्तर्राष्ट्रिय बजारको पहुँच। उनको प्रारम्भिक पुँजी थियो, आफ्नै पितासँग लिएको १० हजार भारतीय रुपैयाँको ऋण।
त्यही रकमबाट सन् १९८३ मा गुजरातको वापीमा सुरु भएको सन फार्मास्युटिकल्स आज विश्वका प्रमुख औषधि कम्पनीमध्ये एक बनेको छ।
कम्पनीको विस्तार भारतमा मात्र सीमित रहेन। अमेरिका, युरोप र अन्य अन्तर्राष्ट्रिय बजारसम्म पुगेको सन फार्माले जेनेरिक औषधिदेखि विशेष उपचारका क्षेत्रमा समेत आफ्नो बलियो उपस्थिति बनाएको छ।
साङ्घवीको सफलताको कथा केवल सानो रकमबाट ठूलो कम्पनी बनाएको कथा होइन।
यसमा बजारको खाली ठाउँ पहिचान गर्ने क्षमता, सीमित स्रोतलाई सही क्षेत्रमा केन्द्रित गर्ने रणनीति, समस्यामा परेका कम्पनी खरिद गरेर तिनलाई पुनःव्यवस्थित गर्ने कौशल र संकटका बेला दीर्घकालीन सुधारमा टिकिरहने नेतृत्व समेटिएको छ।
उनको व्यवसायिक यात्राको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष यही हो। उनले अरूसँग प्रतिस्पर्धा गरेर मात्र ठूलो बन्ने प्रयास गरेनन्। उनले अरूले कम ध्यान दिएको बजार खोजे, त्यहाँ आफ्नो स्थान बनाए र त्यसपछि अधिग्रहणमार्फत कम्पनीको आकार तीव्र गतिमा बढाए।
औषधि पसलबाट जन्मिएको सोच
दिलीप साङ्घवीको जन्म सन् १९५५ अक्टोबर १ मा गुजरातको अमरेलीमा भएको थियो। उनका पिता शान्तिलाल साङ्घवी कोलकाताको बडाबजार क्षेत्रमा औषधिको थोक व्यापार गर्थे।
साङ्घवीको बाल्यकाल र शिक्षाको महत्वपूर्ण समय कोलकातामै बित्यो। उनले जे. जे. अजमेरा हाइस्कुलबाट विद्यालय शिक्षा पूरा गरेपछि भवानीपुर एजुकेसन सोसाइटी कलेजमा अध्ययन गरे। त्यसपछि कलकत्ता विश्वविद्यालयबाट वाणिज्यमा स्नातक गरे।
तर उनको वास्तविक व्यावसायिक शिक्षा कलेजको कक्षाभन्दा बाहिर भयो। उनी पढाइसँगै पिताको औषधि पसलमा बस्ने गर्थे। त्यहाँ उनले औषधि बिक्रीको प्रत्यक्ष अनुभव पाए।
कुन कम्पनीका औषधि बढी बिक्री हुन्छन्, चिकित्सकले कुन उत्पादन सिफारिस गर्छन्, कुन रोगका औषधिको माग बढी छ र बजारमा कहाँ प्रतिस्पर्धा अत्यधिक छ भन्ने विषय उनले नजिकबाट नियाले।
यही अनुभवले उनको सोच बदलियो। अरू कम्पनीले उत्पादन गरेका औषधि बिक्री गरेर मात्र व्यवसाय गर्नुको सीमा उनले बुझे। आफ्नै उत्पादन र आफ्नै ब्रान्ड निर्माण गर्न सके व्यवसायलाई धेरै ठूलो बनाउन सकिने निष्कर्षमा उनी पुगे।
समस्या पुँजीको थियो। ठूलो कारखाना खोल्न आवश्यक रकम उनीसँग थिएन। त्यसैले उनले उपलब्ध स्रोतअनुसार सुरुआत गरे। पितासँग १० हजार भारतीय रुपैयाँ ऋण लिए र गुजरातको वापीमा एउटा सानो औषधि उत्पादन एकाइ स्थापना गरे।
सन् १९८३ मा सुरु भएको त्यही कम्पनीको नाम थियो सन फार्मास्युटिकल्स। त्यतिबेला कम्पनीसँग दुई जना कर्मचारी थिए। उत्पादन पनि केवल पाँचवटा मनोरोगसम्बन्धी औषधिमा सीमित थियो।
तर साङ्घवीले सुरुआतबाटै एउटा महत्वपूर्ण रणनीतिक निर्णय गरिसकेका थिए।
सानो बजारमा ठूलो दाउ
त्यतिबेलाको भारतीय औषधि बजारमा एन्टिबायोटिक्स, सामान्य संक्रमणका औषधि, दुखाइ कम गर्ने औषधि लगायतका क्षेत्रमा ठूला कम्पनीहरूको प्रतिस्पर्धा तीव्र थियो।
नयाँ कम्पनीका लागि त्यस्ता बजारमा प्रवेश गर्नु निकै कठिन थियो। स्थापित ब्रान्ड, ठूलो वितरण सञ्जाल र चिकित्सकमाझको पुरानो सम्बन्धका कारण नयाँ कम्पनीले बजार हिस्सा बनाउन ठूलो लगानी गर्नुपर्ने अवस्था थियो।
साङ्घवीले त्यही बाटो रोजेनन्। उनले मनोरोगसम्बन्धी औषधिको क्षेत्रमा ध्यान केन्द्रित गरे। यो बजार तुलनात्मक रूपमा सानो भए पनि आवश्यकता उच्च थियो र ठूला कम्पनीको प्रतिस्पर्धा अन्य क्षेत्रमा जस्तो तीव्र थिएन।
यही थियो उनको विशेष बजार रणनीति। ठूलो बजारमा सबैसँग प्रतिस्पर्धा गर्नुको सट्टा विशेष आवश्यकता भएको बजारमा बलियो स्थान बनाउने। साङ्घवीले सुरुआती वर्षमा यही रणनीतिलाई निरन्तरता दिए।
उनले आफैँ औषधिको नमूना बोकेर चिकित्सककहाँ पुग्थे। उत्पादनबारे जानकारी दिन्थे। औषधिको गुणस्तर र प्रयोगबारे बुझाउँथे। अर्डर लिने र बजारको प्रतिक्रिया बुझ्ने काम पनि आफैँ गर्थे।
यसले सन फार्मालाई दुईवटा महत्वपूर्ण फाइदा दियो। पहिलो, कम्पनीले सीमित स्रोतलाई एउटै क्षेत्रमा केन्द्रित गर्न पायो। दोस्रो, साङ्घवीले औषधि बजारको वास्तविक आवश्यकता प्रत्यक्ष रूपमा बुझ्न पाए।
मनोरोगसम्बन्धी औषधिमा आधार बनेपछि कम्पनीले क्रमशः कार्डियोलोजी र ग्यास्ट्रोइन्टेस्टाइनल औषधिको क्षेत्रमा प्रवेश गर्यो। यससँगै सन फार्माको उत्पादन पोर्टफोलियो फराकिलो हुँदै गयो।
सेयर बजारबाट तीव्र विस्तार
सन फार्माको अर्को महत्वपूर्ण मोड सन् १९९४ मा आयो। कम्पनी सेयर बजारमा सूचीकृत भयो। यो निर्णयले कम्पनीलाई विस्तारका लागि थप पुँजीको पहुँच दिलायो। तर साङ्घवीले प्राप्त पुँजीलाई केवल नयाँ कारखाना र उत्पादन क्षमतामा खर्च गरेनन्।
उनको दृष्टि कम्पनीलाई तीव्र गतिमा ठूलो बनाउनेतर्फ थियो। त्यसका लागि उनले अधिग्रहणलाई प्रमुख रणनीति बनाए।
साङ्घवीले राम्रो सम्भावना भएका तर वित्तीय वा व्यवस्थापनसम्बन्धी समस्यामा रहेका औषधि कम्पनीहरू पहिचान गर्न थाले। त्यस्ता कम्पनीसँग पहिले नै उत्पादन क्षमता, ब्रान्ड, बजार पहुँच वा प्रविधि हुन्थ्यो। नयाँ कम्पनी शून्यबाट निर्माण गर्नुभन्दा त्यस्तो कम्पनी खरिद गरेर पुनःव्यवस्थित गर्नु तुलनात्मक रूपमा तीव्र विस्तारको बाटो थियो।
सन् १९९७ मा अमेरिकाको डिट्रोइटस्थित काराको फार्मास्युटिकल्स अधिग्रहण गर्दै सन फार्माले अमेरिकी बजारमा प्रवेश गर्यो।
यो कदमले कम्पनीको अन्तर्राष्ट्रिय विस्तारको आधार तयार गर्यो। अमेरिकी औषधि बजार विश्वकै सबैभन्दा आकर्षक र कडा नियमन भएको बजारमध्ये एक थियो। त्यहाँ प्रवेश गर्नु भनेको केवल नयाँ बजारमा उत्पादन बिक्री गर्नु थिएन। नियामकीय मापदण्ड, गुणस्तर प्रणाली र प्रतिस्पर्धाको नयाँ स्तर स्वीकार गर्नु पनि थियो।
साङ्घवीले यही चुनौतीलाई दीर्घकालीन विस्तारको आधार बनाए। त्यसपछि सन फार्माले भारत र विदेशका विभिन्न कम्पनीमा लगानी तथा अधिग्रहण गर्दै आफ्नो अन्तर्राष्ट्रिय उपस्थिति विस्तार गर्दै गयो।
तारोदेखि रानबाक्सीसम्म
साङ्घवीको अधिग्रहण रणनीति सधैँ सहज भने रहेन। सन् २००७ मा इजरायलको तारो फार्मास्युटिकल्समा नियन्त्रण हासिल गर्ने प्रयासले सन फार्मालाई लामो कानुनी संघर्षमा पुर्यायो।
तारोको व्यवस्थापन र सन फार्माबीच नियन्त्रण तथा सम्झौताका विषयमा विवाद बढ्यो। मामला अदालतसम्म पुग्यो। झन्डै तीन वर्षसम्म चलेको विवादले सम्झौताको कार्यान्वयनलाई जटिल बनायो। तर साङ्घवी पछि हटेनन्।
सन् २०१० मा सन फार्माले तारोमा नियन्त्रण स्थापित गर्न सफल भयो। यो सम्झौताले कम्पनीलाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा थप बलियो बनायो र विशेषगरी अमेरिकी बजारमा यसको उपस्थिति विस्तार गर्ने आधार थप मजबुत बनायो।
तर त्यसपछि आएको अधिग्रहण अझ ठूलो थियो। सन् २०१४ मा सन फार्माले जापानको दाइची साङ्क्योको स्वामित्वमा रहेको रानबाक्सी ल्याबोरेटरीजलाई करिब ४ अर्ब अमेरिकी डलरको कारोबारमा खरिद गर्ने घोषणा गर्यो।
यो सम्झौता भारतीय औषधि उद्योगकै सबैभन्दा ठूलो कारोबारमध्ये एक थियो। यसले सन फार्मालाई भारतको सबैभन्दा ठूलो र विश्वकै प्रमुख जेनेरिक औषधि उत्पादकमध्ये एक बनायो। तर ठूलो कम्पनीसँग ठूलो समस्या पनि जोडिएको थियो।
रानबाक्सी अमेरिकी नियामक निकायको गम्भीर नियामकीय र गुणस्तरसम्बन्धी समस्यामा फसेको थियो। उत्पादन केन्द्र, औषधिको गुणस्तर र नियामकीय अनुपालनसँग सम्बन्धित विवादले कम्पनीको अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिष्ठामाथि दबाब सिर्जना गरेको थियो।
सन फार्माका लागि अब चुनौती केवल ठूलो कम्पनी खरिद गर्नु थिएन। समस्याग्रस्त कम्पनीलाई पुनःव्यवस्थित गर्नु थियो।
चार अर्ब डलरको जोखिम
रानबाक्सीको अधिग्रहण साङ्घवीको व्यावसायिक जीवनकै सबैभन्दा ठूलो जोखिममध्ये एक बन्यो। अधिग्रहणपछि कम्पनीले रानबाक्सीको सञ्चालन प्रणाली, उत्पादन गुणस्तर र नियामकीय अनुपालनमा सुधार गर्नुपर्ने भयो। अमेरिकी बजारमा नियामकीय स्वीकृति र विश्वास पुनःस्थापित गर्नु निकै कठिन प्रक्रिया थियो।
त्यसैबीच सन फार्माका आफ्नै केही उत्पादन केन्द्रसमेत नियामकीय प्रश्नको घेरामा परे। सन् २०१५ देखि २०१८ बीच अमेरिकी नियामक निकायले सन फार्माका केही उत्पादन केन्द्रबारे गुणस्तरसम्बन्धी प्रश्न उठाउँदै चेतावनी दिएको थियो।
दिलीप साङ्घवी, सन फार्माका संस्थापक तथा कार्यकारी अध्यक्ष। स्रोत: Sun Pharmaceutical Industries
यसको प्रत्यक्ष प्रभाव कम्पनीको वित्तीय प्रदर्शनमा देखियो। सेयर मूल्यमा दबाब आयो। आम्दानी र नाफामा सङ्कुचन देखियो। लगानीकर्ताको चिन्ता बढ्यो। कम्पनीको नेतृत्वमाथि प्रश्न उठ्न थाले।
साङ्घवीको व्यक्तिगत सम्पत्तिमा समेत ठूलो उतारचढाव आयो। केही समय भारतकै सबैभन्दा धनी व्यक्तिको सूचीमा शीर्ष स्थानमा पुगेका उनी पछि कम्पनीको सेयर मूल्यमा आएको गिरावटसँगै उक्त स्थानबाट तल झरे।
तर उनले संकटलाई सार्वजनिक विवादमा बदल्ने बाटो रोजेनन्। कम्पनीको आन्तरिक प्रणाली सुधार, गुणस्तर नियन्त्रण बलियो बनाउने, उत्पादन प्रक्रिया सुधार गर्ने र नियामक निकायसँग समन्वय गरेर समस्या समाधान गर्ने कामलाई प्राथमिकता दिइयो।
औषधि उद्योगमा गुणस्तरको समस्या केवल एउटा उत्पादन फिर्ता गरेर समाधान हुने विषय होइन। त्यसले अनुसन्धान, उत्पादन, परीक्षण, आपूर्ति शृङ्खला र नियामकीय अनुपालनसम्म प्रभाव पार्छ।
सन फार्माले यही संरचनागत समस्यालाई सुधार गर्ने प्रयास गर्यो। यसले समय लियो। तर कम्पनी क्रमशः पुनःस्थापित हुँदै गयो।
संकटले बनाएको नेतृत्व
साङ्घवीको नेतृत्वको वास्तविक परीक्षा कम्पनी तीव्र रूपमा बढिरहेको समयमा भन्दा संकटको समयमा भयो। व्यवसाय विस्तार गर्न सक्ने क्षमता धेरै उद्योगीसँग हुन्छ। तर विस्तारका क्रममा देखिएका कमजोरी सुधार गर्न सक्ने क्षमता कमैसँग हुन्छ।
रानबाक्सीको अधिग्रहण र त्यसपछि आएको नियामकीय दबाबले साङ्घवीलाई यही परीक्षा दियो।
उनले तत्काल परिणाम खोज्नुभन्दा दीर्घकालीन सुधारमा जोड दिए। कम्पनीको गुणस्तर प्रणालीलाई अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डअनुकूल बनाउने प्रयास भयो। उत्पादन केन्द्रमा सुधार गरियो। नियामकीय अनुपालनलाई कम्पनीको रणनीतिक प्राथमिकतामा राखियो।
यसले सन फार्माको व्यवसायलाई पुनःस्थापित गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्यो।
आज कम्पनीको अन्तर्राष्ट्रिय उपस्थिति र उत्पादन पोर्टफोलियो हेर्दा साङ्घवीको अधिग्रहण रणनीति सफल देखिन्छ। तर त्यसको पछाडि जोखिम, कानुनी संघर्ष, नियामकीय दबाब र लामो पुनर्संरचनाको चरण पनि थियो।
यही कारण साङ्घवीको कथा केवल अधिग्रहण गरेर साम्राज्य बनाएको कथा होइन। गलत निर्णय वा कठिन परिस्थितिपछि पनि कम्पनीलाई सम्हालेर अघि बढाएको कथा हो।
मालिकभन्दा व्यवस्थापक
दिलीप साङ्घवीको व्यक्तित्व उनको व्यवसायभन्दा पनि फरक छ। अत्यधिक सम्पत्ति भएका उद्योगीहरू प्रायः सार्वजनिक चर्चामा रहन्छन्। उनीहरूका कम्पनी, व्यक्तिगत जीवनशैली र सामाजिक गतिविधिले निरन्तर समाचार बनाउँछन्।
साङ्घवी भने त्यसको तुलनामा निकै कम प्रचारमा देखिन्छन्। उनी सार्वजनिक रूपमा धेरै बोल्ने उद्योगी होइनन्। आफ्नो व्यक्तिगत जीवनशैलीलाई पनि अत्यधिक प्रदर्शन गर्ने शैलीमा देखिँदैनन्।
उनको नेतृत्व दर्शन पनि यही सादगीसँग जोडिएको छ। साङ्घवीले आफूलाई कम्पनीको मालिकभन्दा व्यवस्थापकका रूपमा हेर्ने दृष्टिकोण राख्छन्। कम्पनीमा उनको भूमिका संस्थालाई दीर्घकालीन रूपमा बलियो बनाउने, सही मानिसलाई सही जिम्मेवारी दिने र व्यवसायलाई बजारको परिवर्तनअनुसार अघि बढाउने व्यवस्थापकको रूपमा देखिन्छ।
धन उनको व्यवसायको अन्तिम उद्देश्य नभई सफल व्यवसायको परिणाम भएको धारणा उनको सार्वजनिक छविसँग जोडिन्छ। सन फार्माको विस्तारमा व्यक्तिगत प्रचारभन्दा संस्थागत क्षमता निर्माणलाई प्राथमिकता दिइएको देखिन्छ।
यही कारण साङ्घवीको नाम भारतीय उद्योगमा चर्चित भए पनि उनको व्यक्तिगत ब्रान्डभन्दा सन फार्माको संस्थागत ब्रान्ड धेरै ठूलो बनेको छ।
१० हजारबाट अर्बौँ डलरसम्म
साङ्घवीको यात्रा हेर्दा व्यवसाय निर्माणका केही स्पष्ट सूत्र देखिन्छन्। सुरुआतमा उनले सीमित पुँजीका कारण सानो बजार रोजे। ठूलो कम्पनीसँग प्रत्यक्ष भिड्नुभन्दा कम प्रतिस्पर्धा भएको विशेष क्षेत्रमा प्रवेश गरे। त्यहाँ आफ्नो उत्पादन र ब्रान्ड स्थापित गरे।
त्यसपछि सेयर बजारमार्फत पुँजी जुटाए। प्राप्त स्रोतलाई विस्तार र अधिग्रहणमा प्रयोग गरे। भारतबाट अमेरिका र अन्य अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रवेश गरे।
समस्यामा परेको कम्पनीलाई कमजोरीका रूपमा मात्र हेरेनन्। त्यसमा लुकेको सम्भावना पहिचान गरे। तारो र रानबाक्सी जस्ता कम्पनीमा ठूलो जोखिम लिए।
तर जोखिमसँगै समस्या पनि आए। तारोमा कानुनी विवाद भयो। रानबाक्सीमा नियामकीय चुनौती आयो। आफ्नै उत्पादन केन्द्रमा गुणस्तरको प्रश्न उठ्यो। सेयर बजारमा ठूलो गिरावट आयो।
त्यसपछि पनि कम्पनीको मूल रणनीति परिवर्तन भएन। समस्या आएपछि विस्तार रोक्नुको सट्टा प्रणाली सुधार गरियो। यही निरन्तरताले सन फार्मालाई विश्वव्यापी औषधि बजारमा स्थापित गर्न मद्दत गर्यो।
भारत सरकारले सन् २०१६ मा साङ्घवीलाई पद्मश्रीबाट सम्मानित गर्यो। उनले भारतीय रिजर्भ बैंकको बोर्ड सदस्य तथा आईआईटी बम्बेको गभर्नर बोर्डसँग सम्बन्धित महत्वपूर्ण जिम्मेवारीसमेत सम्हालिसकेका छन्।
तर उनको सबैभन्दा ठूलो परिचय भने सन फार्माका संस्थापकका रूपमा बनेको छ।
शान्त शैलीको ठूलो साम्राज्य
१० हजार भारतीय रुपैयाँको ऋण लिएर सुरु भएको कम्पनीलाई विश्वव्यापी औषधि व्यवसायमा पुर्याउनु आफैँमा असाधारण उपलब्धि हो। तर साङ्घवीको यात्रालाई केवल सम्पत्तिको हिसाबले हेर्नु अपूर्ण हुन्छ।
उनको वास्तविक सफलता एउटा यस्तो संस्थान निर्माण गर्नुमा छ, जसले सीमित स्रोतबाट सुरु भएर विश्वका कडा नियमन भएका बजारमा प्रतिस्पर्धा गर्न सक्ने क्षमता बनायो।
उनले देखाएको बाटोमा तडकभडकभन्दा रणनीति महत्वपूर्ण छ। ठूलो पुँजीभन्दा सही बजार छनोट महत्वपूर्ण छ। तीव्र विस्तारभन्दा त्यसलाई व्यवस्थापन गर्ने क्षमता महत्वपूर्ण छ। र संकटबाट बच्नु भन्दा संकटपछि कम्पनीलाई अझ बलियो बनाउनु महत्वपूर्ण छ।
साङ्घवीको कथा नयाँ पुस्ताका उद्यमीका लागि यही कारण महत्वपूर्ण छ। व्यवसाय सुरु गर्न ठूलो रकम आवश्यक पर्न सक्छ, तर ठूलो व्यवसाय बनाउन रकम मात्र पर्याप्त हुँदैन।
बजारको खाली ठाउँ देख्ने आँखा, जोखिमको मूल्याङ्कन गर्ने क्षमता, सही समयमा सही निर्णय गर्ने साहस र कठिन समय पार गर्ने धैर्य आवश्यक हुन्छ।
सन फार्माको सुरुआतमा दुई कर्मचारी थिए। उत्पादन पाँचवटा औषधिमा सीमित थियो। पुँजी केवल १० हजार भारतीय रुपैयाँको ऋण थियो। आज त्यही सुरुआत विश्वव्यापी औषधि उद्योगको एउटा ठूलो संस्थामा परिणत भएको छ।
दिलीप साङ्घवीको व्यावसायिक यात्राले एउटा कुरा स्पष्ट गर्छ। ठूलो साम्राज्य सधैँ ठूलो सुरुआतबाट बन्दैन। कहिलेकाहीँ त्यसको जग एउटा सानो ऋण, एउटा सही बजार र त्यसलाई सही दिशामा लैजाने दूरदर्शी नेतृत्वबाट बस्छ।
