म्यान्चेस्टर युनाइटेडको घरेलु मैदान ओल्ड ट्राफोर्डमा पछिल्ला वर्षहरूमा देखिने अग्लो, सेतोकपाल मानिसलाई फुटबल समर्थकहरूले अहिले राम्ररी चिन्छन्।
कहिले उनी क्लबका पूर्वप्रशिक्षक सर एलेक्स फर्गुसनको छेउमा बसेका देखिन्छन्, कहिले हजारौँ समर्थकको चर्को आलोचना सुन्दै। उनी हुन् सर जिम र्याटक्लिफ।
ओल्ड ट्राफोर्डको स्ट्यान्डमा देखिने यो व्यक्ति केवल फुटबल क्लबका लगानीकर्ता होइनन्। उनी बेलायतका ठूला उद्योगपतिमध्ये एक हुन्। रसायन उद्योगमा खडा गरिएको इनिओस साम्राज्यका संस्थापक हुन्। एक समय बेलायतकै सबैभन्दा धनी व्यक्तिको सूचीको शीर्षमा पुगेका व्यक्ति हुन्।
बाल्यकालदेखि समर्थन गरेको म्यान्चेस्टर युनाइटेडमा ठूलो लगानी गर्ने सपना पूरा गरेका व्यक्ति पनि हुन्।
तर र्याटक्लिफको सफलता सिधा बाटोबाट आएको होइन।
यसको सुरुवात कुनै विशाल कम्पनी, ठूलो पुँजी वा पारिवारिक सम्पत्तिबाट भएको थिएन। म्यान्चेस्टर र ओल्डहामबीचको फेल्सवर्थमा सरकारी आवासमा हुर्किएको एउटा सामान्य परिवारको बालकबाट उनको यात्रा सुरु भएको थियो। विश्वविद्यालय पुग्ने उनी आफ्नो परिवारकै पहिलो सदस्य थिए।
इन्जिनियरिङ पढे, पहिलो जागिर तीन दिनमै गुमाए, अर्को कम्पनीमा काम गरे, व्यापार बुझ्न एमबीए गरे र उद्योगको भित्री संरचना सिक्दै गए।
फेरि एक दिन उनले आफ्नो जीवनभरको बचत लगाए। घर धितो राखे। दुई साना छोराको भविष्य दाउमा राखेर एउटा रसायन उद्योग किने।
त्यही जोखिमबाट इन्स्पेक जन्मियो। त्यसैको अर्को चरणमा इनिओस बन्यो। अरूले बोझ मानेर बेच्न खोजेका कारखाना सस्तोमा किन्ने, लागत घटाउने, व्यवस्थापन कडा बनाउने र नाफामा फर्काउने रणनीतिले इनिओस विस्तार हुँदै गयो।
आज त्यही समूहको कारोबार अर्बौँ पाउन्डमा छ। र्याटक्लिफले रसायनपछि खेलकुद, फुटबल, साइकल, मोटर रेसिङ, नौकायन र गाडी उद्योगसम्म आफ्नो उपस्थिति विस्तार गरेका छन्। उचाइ जति ठूलो छ, जोखिम पनि त्यति नै ठूलो छ।
इनिओस अहिले ठूलो ऋण र कमजोर युरोपेली रसायन बजारको दबाबमा छ।
म्यान्चेस्टर युनाइटेडमा लगानी गरेपछि समर्थकको असन्तुष्टि पनि समाप्त भएको छैन। त्यसैले र्याटक्लिफको कथा अहिले सफलताको निष्कर्षमा पुगिसकेको कथा होइन। यो अझै संघर्षरत साम्राज्यको कथा हो।
सरकारी आवासदेखि इन्जिनियरिङसम्म
जेम्स आर्थर र्याटक्लिफको जन्म सन् १९५२ अक्टोबर १८ मा म्यान्चेस्टर र ओल्डहामबीचको फेल्सवर्थमा भएको थियो। परिवार आर्थिक रूपमा सम्पन्न थिएन। उनी दस वर्षको उमेरसम्म सरकारी आवासमा बसे।
उनका बुबा सिकर्मी थिए। पछि उनले प्रयोगशालाका फर्निचर बनाउने कारखाना चलाए। उनकी आमाले लेखा कार्यालयमा काम गर्थिन्। उद्योगसँग परिवारको सम्बन्ध थियो, तर त्यो ठूलो औद्योगिक घरानाको सम्बन्ध थिएन। श्रम र व्यवसायलाई नजिकबाट देख्ने वातावरण भने थियो।
बाल्यकालमै र्याटक्लिफको ध्यान कारखानातर्फ खिचिएको थियो। घरको झ्यालबाट देखिने कारखानाका चिम्नी गन्नु उनका लागि रमाइलो थियो। त्यसले उनको मनमा उद्योगप्रतिको एउटा प्रारम्भिक जिज्ञासा जन्माएको हुन सक्छ।
दस वर्षको उमेरमा परिवार पूर्वी यर्कशायर सर्यो। उनले बेभर्ली ग्रामर स्कुलमा पढे। स्कुलमा उनी सुरुमा असाधारण विद्यार्थीका रूपमा चिनिएका थिएनन्। खेलकुदमा उनको रुचि बढी थियो र पढाइको परिणाम पनि त्यहीअनुसार थियो।
पछि बर्मिङ्घम विश्वविद्यालयमा रसायन इन्जिनियरिङ पढ्न पुग्दा उनले आफ्नो ए लेभलको नतिजा भर्ना भएका विद्यार्थीमध्ये कमजोर समूहमा पर्ने थाहा पाए। तर विश्वविद्यालयमा उनले आफ्नो बाटो बदल्न थाले।
रसायन इन्जिनियरिङको पढाइ पूरा गर्दै उनले ‘सेकेन्ड क्लास अपर’ अर्थात् २:१ डिग्री हासिल गरे। उनी आफ्नो परिवारबाट विश्वविद्यालय पुग्ने पहिलो व्यक्ति थिए।
यही चरणले उनको आगामी यात्राको आधार बनायो।
उनीसँग इन्जिनियरिङको ज्ञान थियो। उद्योग कसरी चल्छ भन्ने बुझ्ने आधार थियो। तर उनले चाँडै एउटा अर्को कमजोरी पनि महसुस गरे। कारखाना र उत्पादन बुझेर मात्र ठूलो व्यवसाय निर्माण गर्न सकिँदैन। पैसा, व्यवस्थापन, लागत र कारोबारको भाषा पनि बुझ्नुपर्छ।
त्यसैले उनले थप अध्ययनतर्फ पाइला बढाए।
लन्डन बिजनेस स्कुलबाट एमबीए गरेपछि उनी कपडा र रसायन उत्पादन गर्ने कोर्टल्ड्समा काम गर्न पुगे। आफ्नो मध्य तीसको दशकसम्म उनले त्यहाँ काम गरे।
यो समय बाहिरबाट हेर्दा खासै चम्किलो देखिँदैन। कुनै ठूलो कम्पनीको मालिक बनेका थिएनन्। ठूलो सम्पत्तिको चर्चा थिएन। तर उनको व्यावसायिक सोच यही अवधिमा विस्तार हुँदै गयो।
ठूला कम्पनीभित्र निर्णय कसरी हुन्छ, खर्च कहाँ बढ्छ, कमजोर कारखाना किन कमजोर हुन्छ र त्यही कारखानामा सम्भावना कहाँ लुकेको हुन्छ भन्ने उनले बुझ्दै गए।
पछि इनिओस निर्माण गर्दा यही ज्ञान उनको सबैभन्दा ठूलो व्यावसायिक हतियार बन्यो।
तीन दिनको नोकरीले मोडेको बाटो
र्याटक्लिफको जीवनमा सबैभन्दा चर्चित घटनामध्ये एउटा उनको पहिलो व्यावसायिक अनुभवसँग जोडिएको छ।
विश्वविद्यालयमा पढ्दाको गर्मी बिदामा उनी ब्रिटिश पेट्रोलियम अर्थात् बीपीमा काम गर्न पुगे। तर जागिर लामो समय टिकेन। हल्का एक्जिमाका कारण उनी तीन दिनमै निकालिए।
आजको अवस्थामा हेर्दा तीन दिनमै जागिर गुमाउनु सामान्य करिअरको अन्त्य होइन। तर कुनै युवा आफ्नो पहिलो व्यावसायिक अवसरमै अस्वीकार हुँदा त्यसले आत्मविश्वासमा ठूलो असर पार्न सक्छ।
र्याटक्लिफले हार मानेनन्। उनी बीपीकै प्रतिस्पर्धी तेल कम्पनी एस्सोमा पुगे। यहीँबाट उनको औपचारिक व्यावसायिक जीवन अघि बढ्यो।
यो घटना उनको जीवनकथामा पछि पटकपटक फर्केर आउने एउटा प्रतीक बन्यो। एउटा कम्पनीले तीन दिनमै हटाएको व्यक्ति केही दशकपछि त्यही कम्पनीको विशाल व्यवसाय किन्न सक्ने अवस्थामा पुगे। तर त्यो मोडसम्म पुग्न उनलाई धेरै वर्ष लाग्यो।
एस्सोमा काम गर्दा उनले आफ्नो इन्जिनियरिङ ज्ञानलाई उद्योगसँग जोड्ने अवसर पाए। त्यही क्रममा उनले महसुस गरे कि प्राविधिक दक्षता मात्र पर्याप्त छैन। व्यवसाय चलाउन वित्तीय अनुशासन, व्यवस्थापन र लगानीको ज्ञान आवश्यक हुन्छ।
त्यसैले एमबीए गरे। त्यसपछि कोर्टल्ड्समा पुगे। उद्योगभित्रको संरचना बुझ्दै गए।
सन् १९८९ मा उनी अमेरिकी निजी इक्विटी कम्पनी एडभेन्ट इन्टरनेसनलमा जोडिए। यही चरणले उनलाई उद्योग किन्ने, बेच्ने, पुनर्संरचना गर्ने र लगानीको प्रतिफल खोज्ने संसारसँग नजिक पुर्यायो।
निजी इक्विटीबारे उनले दिएको एउटा धारणा निकै कडा छ। खराब सम्झौता गरे जागिर जान सक्छ। सम्झौता नै गर्न नसके पनि जागिर जान सक्छ। यो वातावरणले उनलाई एउटा कुरा सिकायो। व्यवसायमा अवसर देख्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन। अवसरमा पैसा हाल्ने, जोखिम बोक्ने र परिणाम निकाल्ने क्षमता पनि चाहिन्छ।
र्याटक्लिफले त्यसको वास्तविक परीक्षा केही वर्षमै दिए।
घर धितो राखेर उद्योग
सन् १९९२ उनको जीवनको निर्णायक वर्ष बन्यो। उनले बीपीको विशेष रसायन एकाइ किन्न जीवनभरको बचत लगाए। त्यति मात्र होइन, घरसमेत धितो राखे।
यो निर्णय सामान्य लगानी थिएन। त्यतिबेला उनका दुई साना छोराहरू थिए। घर परिवारको सुरक्षा थियो। त्यसलाई धितो राख्नु भनेको असफलताको अवस्थामा व्यक्तिगत जीवनसमेत ठूलो जोखिममा पार्नु थियो।
उनका लागि यो व्यवसायिक अवसर थियो। अरूका लागि भने ठूलो जोखिम।
तर र्याटक्लिफले जोखिम लिए। यही कारोबारबाट इन्स्पेक नामको कम्पनी बन्यो। उनी त्यसको प्रमुख कार्यकारी बने। यहाँबाट उनको व्यवस्थापन दर्शन अझ स्पष्ट भयो। लगानीकर्ताले आफ्नै पैसा पनि व्यवसायमा लगाउनुपर्छ भन्ने उनको विश्वास थियो।
आफ्नो पैसा दाउमा हुँदा निर्णयप्रति जिम्मेवारी बढ्छ भन्ने उनको धारणा थियो। यसलाई उनले स्वामित्वको दर्शनका रूपमा अघि बढाए।
र्याटक्लिफको व्यवसायिक यात्रामा यो दर्शन निकै महत्वपूर्ण रह्यो। उनले कम्पनीलाई बाहिरबाट हेर्ने लगानीकर्ताका रूपमा मात्र आफूलाई राखेनन्। आफ्नै पुँजी जोखिममा राखेर व्यवसाय चलाउने व्यक्ति बने।
त्यसपछि उनको लक्ष्य केवल एउटा कम्पनी चलाउनु रहेन। कमजोर अवस्थामा रहेका उद्योगभित्र सम्भावना खोज्ने काम सुरु भयो।
सन् १९९८ मा उनले इन्स्पेक छाडे। त्यसपछि इन्स्पेकले किनेको बेल्जियमको एन्टवर्पस्थित रसायन कारखानाको खरिद प्रक्रियाको नेतृत्व गरे। त्यही व्यवसायलाई नयाँ नाम दिइयो, इनिओस।
पछि यही नाम विश्वव्यापी औद्योगिक समूहको पहिचान बन्यो। इनिओसको विस्तारमा र्याटक्लिफ एक्लै थिएनन्। एन्डी करी र जोन रिजजस्ता साझेदारसँग मिलेर उनले व्यवसाय अघि बढाए।
रणनीति धेरै जटिल थिएन। ठूला कम्पनीले बेच्न खोजेका, घाटामा गएका वा मुख्य व्यवसायसँग नमिल्ने भन्दै अलग गर्न खोजेका रसायन उद्योगका एकाइ खोज्ने। सस्तोमा किन्ने। व्यवस्थापन कडा बनाउने। लागत घटाउने। सम्भावना भएका व्यवसायमा लगानी गर्ने।
र्याटक्लिफले आफूहरूलाई अवसरवादी भनेका छन्। तर यही अवसरवाद क्रमशः औद्योगिक रणनीतिमा बदलियो।
सस्तो कारखानाबाट विश्वव्यापी साम्राज्य
इनिओसको वास्तविक विस्तार साना र कमजोर उद्योगहरू जोड्दै अघि बढ्यो। कम्पनीले अरूले छाडेका व्यवसायमा अवसर खोज्यो।
सन् २००६ मा आएको एउटा कारोबारले र्याटक्लिफको यात्रालाई झनै नाटकीय बनायो। इनिओसले बीपीको पेट्रोलियम उत्पादनमा केन्द्रित सहायक कम्पनी इनोभिन करिब ९ अर्ब डलरमा किनेको थियो।
तीन दिनको जागिरबाट निकालिएको बीपीसँगको सम्बन्ध त्यतिबेला पूर्ण रूपमा उल्टिएको देखिन्थ्यो। एक समय बीपीले उनलाई कर्मचारीका रूपमा अस्वीकार गरेको थियो। केही दशकपछि उनले त्यही समूहको विशाल व्यवसाय आफ्नै कम्पनीमार्फत किने।
यस कारोबारले इनिओसलाई इटाली, जर्मनी, बेल्जियम, क्यानडा र फ्रान्ससम्म पुर्यायो। कम्पनी विश्वका ठूला रसायन कम्पनीमध्ये एक बन्ने बाटोमा पुग्यो।
समयसँगै इनिओसको कारोबार वार्षिक करिब ४५ अर्ब पाउन्ड हाराहारी पुगेको स्रोतमा उल्लेख छ। कम्पनीका कर्मचारी करिब १८ हजार ५०० पुगे। २२ देशका १८१ स्थानमा यसको सञ्चालन फैलिएको थियो।
इनिओसको व्यवसाय प्रत्यक्ष रूपमा उपभोक्ताको आँखामा नदेखिन सक्छ। तर यसको उत्पादनको प्रभाव दैनिक जीवनका धेरै क्षेत्रमा पुग्छ। शुद्ध पानीदेखि टुथपेस्ट, औषधि, घरको इन्सुलेसन र खाद्य प्याकेजिङसम्म रसायन उद्योगका उत्पादन जोडिएका छन्।
र्याटक्लिफको व्यवसायिक शैलीको एउटा महत्वपूर्ण पक्ष लागत नियन्त्रण हो। उनी कमजोर प्रदर्शन गरिरहेका व्यवसायलाई लामो समयसम्म बोकेर बस्ने पक्षमा देखिँदैनन्। अनुसन्धान र विकासमा लगानी गर्न तयार हुन्छन्, तर नतिजा नदिने व्यवसाय बन्द गर्ने निर्णयबाट पछि हट्दैनन्।
यही कठोर शैलीले उनलाई सफल पनि बनायो र विवादित पनि। सन् २००८ को विश्वव्यापी वित्तीय संकटमा इनिओस ठूलो दबाबमा परेको थियो। कम्पनी दिवालियापनको नजिक पुगेको बताइन्छ। ऋणको ठूलो भार बोकेको व्यवसायका लागि विश्वव्यापी आर्थिक संकट निकै कठिन समय थियो।
र्याटक्लिफले त्यो समय पार गरे। तर संकटले एउटा सत्य पनि देखाइदियो। ऋणको सहारामा तीव्र गतिमा विस्तार गर्ने व्यवसाय समृद्धिको समयमा बलियो देखिए पनि मन्दीमा त्यही ऋण ठूलो बोझ बन्न सक्छ।
र्याटक्लिफको साम्राज्यमा यही दोहोरो चरित्र सुरुदेखि देखिन्छ। जोखिमले उनलाई माथि पुर्यायो। उही जोखिमले पछि चुनौती पनि थप्यो।
उनको व्यवस्थापन शैली कर्मचारी र ट्रेड युनियनसँगको सम्बन्धमा पनि विवादित रह्यो। सन् २०१३ मा स्कटल्यान्डको ग्रेन्जमाउथ पेट्रोरसायन कारखाना र रिफाइनरीमा तलब र पेन्सनको विषयलाई लिएर ट्रेड युनियनसँग चर्किएको विवाद राष्ट्रिय चर्चाको विषय बन्यो।
र्याटक्लिफको कडा लागत नियन्त्रणलाई केहीले व्यावसायिक अनुशासन माने। केहीले उनलाई कर्मचारीविरोधी उद्योगपतिको रूपमा आलोचना गरे।
उनको कर निवास पनि विवादबाट बाहिर रहेन। सन् २०१० मा करसम्बन्धी कारणले उनी स्विट्जरल्यान्ड गएको र सन् २०१६ मा बेलायत फर्किएको स्रोतमा उल्लेख छ। सन् २०१८ मा उनी मोनाको सरेको रिपोर्ट आएको थियो।
बेलायतको युरोपेली सङ्घबाट बाहिरिने अभियान अर्थात् ब्रेक्जिटका समर्थक भएर पनि करको विषयमा विदेश बस्नु परेको आलोचना पनि उनले सामना गरे।
यद्यपि व्यवसायिक विस्तार रोकिएन। सन् २०१८ मा उनको व्यक्तिगत सम्पत्ति करिब २१.०५ अर्ब पाउन्ड रहेको अनुमानसहित उनलाई बेलायतकै सबैभन्दा धनी व्यक्ति घोषणा गरिएको थियो। सोही वर्ष उनी सरको उपाधिबाट सम्मानित भए।
सरकारी आवासमा हुर्किएको बालक अब बेलायतकै सबैभन्दा धनी उद्योगपतिमध्ये एक बनिसकेको थियो।
रसायनपछि खेलकुदको साम्राज्य
र्याटक्लिफको व्यवसायिक रुचि उद्योगमा मात्र सीमित रहेन। उनी आफैँ पनि खेलकुदमा सक्रिय छन्। उनले आयरनम्यान ट्रायथलन पूरा गरेका छन्, जसमा २.४ माइल पौडी, ११२ माइल साइकल र पूरा म्याराथन समावेश हुन्छ। उनले यो कठिन प्रतिस्पर्धा १४ घण्टा ४४ मिनेटमा पूरा गरेका थिए।
व्यवसायमा उनले खेलकुदलाई पनि ठूलो लगानीको क्षेत्र बनाए।
सन् २०१८ मा बेन एन्स्लीसँग मिलेर अमेरिका कपका लागि इनिओस टिम यूके गठन गरियो। त्यसमा करिब ११ करोड पाउन्ड लगानी भएको बताइएको थियो।
सन् २०१९ मा उनले साइकल टोली टिम स्काई किने र त्यसलाई टिम इनिओस नाम दिए। सोही वर्ष केन्याली धावक एलिउड किप्चोगेले म्याराथन दुई घण्टाभन्दा कम समयमा पूरा गर्ने ऐतिहासिक इनिओस १:५९ च्यालेन्जलाई पनि समूहले समर्थन गर्यो।
फुटबलमा फ्रान्सको ओजीसी नीस र स्विट्जरल्यान्डको लोसान स्पोर्टमा लगानी भयो। मोटर रेसिङतर्फ मर्सिडिज फर्मुला वन टोलीमा एक तिहाइ हिस्सा लिइयो।
यसले र्याटक्लिफको व्यवसायिक विस्तारको अर्को चरित्र देखायो। उनले आफ्नो औद्योगिक साम्राज्यलाई केवल कारखानामा सीमित राखेनन्। खेलकुदलाई ब्रान्ड, लगानी र दीर्घकालीन व्यावसायिक सम्भावनासँग जोड्न थाले।
मर्सिडिज फर्मुला वनमा गरिएको लगानीलाई पनि समूहका तुलनात्मक रूपमा लाभदायक खेल लगानीमध्ये मानिएको छ। रिपोर्टहरूमा टोलीको मूल्य करिब ४ अर्ब डलर नजिक रहेको र व्यवसाय नाफामा रहेको उल्लेख छ।
त्यसपछि उनी आफैँले अर्को जोखिम लिए। इनिओस अटोमोटिभ। र्याटक्लिफको प्रिय ल्यान्ड रोभर डिफेन्डरको उत्पादन बन्द भएपछि उनी निराश थिए। त्यसको विकल्पमा आफैँ कठोर र काम लाग्ने गाडी बनाउने विचार अघि बढ्यो।
त्यसैबाट ग्रेनेडियर एसयूभीको अवधारणा आयो। रसायन उद्योगबाट गाडी उत्पादनमा प्रवेश गर्नु सामान्य विस्तार थिएन। अटोमोबाइल उद्योगमा प्रतिस्पर्धा ठूलो छ, लगानी ठूलो छ र उपभोक्ताको विश्वास बनाउन लामो समय लाग्छ।
यसकारण ग्रेनेडियर पनि र्याटक्लिफको जोखिमप्रतिको स्वभावको अर्को उदाहरण बन्यो।
बाल्यकालको क्लबमा ठूलो दाउ
र्याटक्लिफको सबैभन्दा भावनात्मक व्यवसायिक लगानी भने म्यान्चेस्टर युनाइटेडसँग जोडिन्छ।
उनी बाल्यकालदेखि नै युनाइटेडका समर्थक थिए। त्यसैले क्लबमा लगानी गर्नु उनका लागि केवल वित्तीय कारोबार थिएन। यो लामो समयदेखिको व्यक्तिगत चाहनासँग जोडिएको निर्णय थियो।
सन् २०२३ डिसेम्बर २४ मा उनले ग्लेजर परिवारसँग क्लबको अल्पसंख्यक हिस्सा खरिद गर्ने सम्झौता घोषणा गरे। फेब्रुअरी २०२४ मा करिब १.६५ अर्ब डलरमा २५ प्रतिशत हिस्सा खरिद पूरा भयो।
पछि उनको हिस्सा करिब २७.७ प्रतिशतसम्म पुगेको स्रोतमा उल्लेख छ। उनी बहुसंख्यक मालिक भने होइनन्। तर खेल सञ्चालनसम्बन्धी अधिकार इनिओसको हातमा आयो।
यसपछि युनाइटेडको खेल व्यवस्थापनमा र्याटक्लिफको प्रभाव बढ्यो। तर उद्योग चलाउनु र फुटबल क्लब चलाउनु एउटै कुरा रहेनछ। इनिओसको निगरानीमा रुबेन अमोरिमलाई प्रशिक्षक बनाइयो। तर अपेक्षित नतिजा आएन। करिब १४ महिनामै उनी बर्खास्त भए।
जनवरी २०२६ मा माइकल क्यारिकले प्रशिक्षकको जिम्मेवारी सम्हाले। टोली सातौँ स्थानबाट तेस्रो स्थानमा पुग्यो र च्याम्पियन्स लिगको योग्यता हासिल गर्यो। क्लबका वरिष्ठ अधिकारीहरूले उनलाई स्थायी प्रशिक्षक बनाउन सिफारिस गरेको खबरसमेत आएको छ।
खेलको परिणाममा सुधार आए पनि र्याटक्लिफप्रतिको समर्थक असन्तुष्टि पूर्ण रूपमा हटेको छैन। क्लबको स्वामित्व, व्यवस्थापन, खर्च र निर्णय प्रक्रियालाई लिएर समर्थकहरूबीच लामो समयदेखि असन्तुष्टि छ। र्याटक्लिफको आगमनपछि पनि त्यो अविश्वास समाप्त भएको छैन।
कतिपय समर्थकले क्लबका आधिकारिक प्रायोजक र र्याटक्लिफ तथा ग्लेजर परिवारसँग जोडिएका कम्पनीको बहिष्कार गर्ने योजनासमेत बनाएको स्रोतमा उल्लेख छ।
यसले र्याटक्लिफलाई अर्को कठिन अवस्थामा राखेको छ। उनी क्लबका बहुसंख्यक मालिक होइनन्, तर खेल सञ्चालनको जिम्मेवारी उनीहरूको समूहसँग छ। राम्रो नतिजा आए श्रेय पाउने अवस्था छ। खराब नतिजा आए आलोचनाको केन्द्रमा पुग्ने अवस्था पनि उस्तै छ।
ऋणको चक्रव्यूहमा साम्राज्य
र्याटक्लिफको अहिलेको सबैभन्दा ठूलो चुनौती म्यान्चेस्टर युनाइटेडभन्दा पनि उनको मूल व्यवसाय इनिओस बनेको छ।
युरोपेली रसायन उद्योग कमजोर अवस्थामा छ। ऊर्जा लागत उच्च छ। अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारमा अवरोध छन्। चीनबाट सस्तो रसायन उत्पादनको दबाब बढेको छ।
र्याटक्लिफले यिनै कारणलाई युरोपेली रसायन उद्योगमाथिको दबाबका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। स्रोतमा उल्लेख भएअनुसार इनिओसका दुई प्रमुख एकाइको ऋण १८ अर्ब पाउन्डभन्दा बढी पुगेको छ। त्यसको वार्षिक ऋण सेवा लागत १.८ अर्ब पाउन्डसम्म पुगेको बताइएको छ।
यो रकमले उनको व्यवसायिक मोडेलको अर्को पक्ष देखाउँछ। सस्तोमा व्यवसाय किन्नु, त्यसलाई पुनर्संरचना गर्नु, लागत घटाउनु र ऋणको सहारामा विस्तार गर्नु उनको सफलताको प्रमुख आधार थियो। यही मोडेलले इनिओसलाई छोटो समयमा ठूलो बनायो।
तर अहिले बजार कमजोर छ। माग घट्दा, ऊर्जा महँगो हुँदा र सस्तो चिनियाँ उत्पादनसँग प्रतिस्पर्धा गर्नुपर्दा ठूलो ऋण बोकेको कम्पनीमा दबाब बढ्छ। यही कारण इनिओसको ऋणलाई लिएर चिन्ता बढेको छ।
फिच रेटिङ्सले कम्पनीको ऋण दर्जा घटाएको स्रोतमा उल्लेख छ। इनिओसले आफ्नो भिनाइल व्यवसाय इनोभिनका केही हिस्सा बेच्न प्रारम्भिक छलफल अघि बढाएको बताइएको छ। र्याटक्लिफले युरोपको रसायन उद्योग बन्द हुँदै गएको चेतावनीसमेत दिएका छन्।
चीनमा गरिएको लगानीले पनि अपेक्षित प्रदर्शन गर्न नसकेको स्रोतमा उल्लेख छ।
यसको प्रभाव र्याटक्लिफको व्यक्तिगत सम्पत्तिमा पनि परेको छ। एक रिपोर्टअनुसार एक वर्षमै उनको सम्पत्ति करिब २८ प्रतिशतले घटेको थियो। इनिओस निजी कम्पनी भएकाले उनको वास्तविक सम्पत्ति र कम्पनीको मूल्यांकनबारे विभिन्न स्रोतमा फरक आँकडा भेटिन सक्छ।
यही कारण अहिले र्याटक्लिफको साम्राज्यबारे सबैभन्दा ठूलो बहस उनको सम्पत्ति कति छ भन्नेमा होइन। उनले बनाएको व्यवसायिक मोडेल कमजोर बजारमा कति टिकाउ हुन्छ भन्नेमा छ।
उनको मोडेल समृद्धिको समयमा निकै प्रभावकारी देखियो। कमजोर कम्पनी सस्तोमा किन्ने, व्यवस्थापन सुधार्ने, लागत घटाउने र मूल्य बढाउने। तर ऋणको भार धेरै भएको अवस्थामा बजार उल्टिएपछि त्यही मोडेल चुनौती बन्छ।
फुटबल, फर्मुला वन, साइकल, नौकायन र अटोमोबाइलजस्ता क्षेत्रमा एकैपटक लगानी गरिरहेको समूहले आर्थिक दबाबको समयमा कुन क्षेत्रमा कति पूँजी राख्ने भन्ने निर्णय पनि सजिलो हुँदैन।
र्याटक्लिफको राजनीतिक धारणा पनि उनको व्यवसायसँग जोडिएको छ। उनी युरोपेली सङ्घका आलोचक हुन्। युरोपमा तह थपिँदै गएको नियमले अर्थतन्त्रलाई भारी र अकुशल बनाएको उनको धारणा छ।
उनले युरोपेली आयोगकी अध्यक्षलाई खुला पत्र लेखेको र पछि इनिओसले युरोपेली आयोगको अनुसन्धानलाई स्वागत गरेको स्रोतमा उल्लेख छ। आप्रवासनबारे उनका केही टिप्पणीले पनि विवाद निम्त्याएका थिए। पछि उनले त्यसका लागि माफी मागे।
व्यक्तिगत जीवनका धेरै कुरा सार्वजनिक नगर्ने र्याटक्लिफ आफ्ना व्यावसायिक र राजनीतिक विचार भने खुला रूपमा राख्छन्। लन्डनको वित्तीय क्षेत्रमा उनलाई ‘बिग जिम’ भनिन्छ। उनको उचाइ ६ फिटभन्दा बढी छ।
उनको व्यवस्थापन शैली पनि उनको व्यक्तित्वजस्तै कडा मानिन्छ। कारखानालाई पर्याप्त स्वायत्तता दिने, तर खरिद, ढुवानी र व्यावसायिक शक्तिलाई केन्द्रमा राख्ने। नगद प्रवाह र ब्यालेन्स सिटमा कडा अनुशासन कायम गर्ने।
साझेदार र सहयोगीहरूले उनलाई छिटो निर्णय लिने, जोखिमबाट नडराउने र नतिजाका लागि कडा रहने व्यक्तिका रूपमा वर्णन गर्छन्।
यही शैलीले उनलाई तीन दिनको जागिरबाट अर्बौँ पाउन्डको औद्योगिक साम्राज्यसम्म पुर्यायो। तर यही शैली अहिले उनको अगाडिको सबैभन्दा ठूलो परीक्षा पनि बनेको छ।
अधुरो कथा, बाँकी जोखिम
सर जिम र्याटक्लिफ अहिले ७३ वर्षका छन्। उनको अगाडि दुई ठूला मोर्चा छन्। पहिलो, युरोपेली रसायन बजारको दबाबबीच इनिओसको ऋण व्यवस्थापन गर्नु। दोस्रो, बाल्यकालदेखि समर्थन गरेको म्यान्चेस्टर युनाइटेडलाई फेरि शीर्ष स्तरमा पुर्याउनु।
दुवै काम सजिला छैनन्। रसायन उद्योगमा उच्च ऊर्जा लागत, चिनियाँ प्रतिस्पर्धा र कमजोर बजारले दबाब सिर्जना गरिरहेको छ। इनिओसको ऋण ठूलो छ। त्यसलाई व्यवस्थापन गर्न व्यवसाय पुनर्संरचना, सम्पत्ति बिक्री वा लगानीको प्राथमिकता परिवर्तनजस्ता कठिन निर्णय आवश्यक पर्न सक्छन्।
फुटबलमा भने मैदानको परिणाम केही सुधारिएको छ। तर समर्थकको विश्वास जित्नु केवल अंकतालिकाले सम्भव हुँदैन। क्लबको व्यवस्थापन, खर्च, स्वामित्व संरचना र निर्णय प्रक्रियामा देखिने परिणाम पनि आवश्यक हुन्छ।
र्याटक्लिफको जीवनमा जोखिम सुरुदेखि नै जोडिएको छ।
सरकारी आवासमा हुर्किएको बालक। परिवारबाट विश्वविद्यालय पुग्ने पहिलो सदस्य। तीन दिनमै पहिलो जागिर गुमाएको युवा। इन्जिनियरिङपछि व्यापार बुझ्न एमबीए गरेको विद्यार्थी। निजी इक्विटीमा काम गरेको व्यवस्थापक। घर धितो राखेर व्यवसाय किनेको उद्यमी। कमजोर कारखाना जोडेर इनिओस बनाएको उद्योगपति। खेलकुदमा फैलिएको लगानीकर्ता। र अन्ततः बाल्यकालको क्लब म्यान्चेस्टर युनाइटेडमा ठूलो हिस्सा लिएको व्यक्ति।
उनको सफलताको केन्द्रमा एउटा कुरा बारम्बार देखिन्छ। जोखिम लिन तयार हुने क्षमता।
सन् १९९२ मा घर धितो राखेर रसायन कारखाना किन्न उनले जोखिम नलिएको भए इनिओसको आजको आकार सम्भवतः बन्ने थिएन। तर उही जोखिमप्रतिको झुकावले आज इनिओसलाई ठूलो ऋणको दबाबमा पनि पुर्याएको छ।
यही विरोधाभास र्याटक्लिफको कथाको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष हो।
सफलता केवल जोखिम लिने क्षमताबाट आउँदैन। जोखिम कहिले लिने, कति लिने र बजार बदलिँदा त्यसलाई कसरी नियन्त्रण गर्ने भन्ने क्षमताले पनि व्यवसायको भविष्य निर्धारण गर्छ।
र्याटक्लिफले आफ्नो जीवनको ठूलो हिस्सा अवसर खोज्दै बिताए। अरूले बेच्न खोजेका कारखानामा सम्भावना देखे। कमजोर व्यवसायमा मूल्य देखे। एउटा उद्योगबाट अर्को उद्योगमा प्रवेश गरे। रसायनबाट खेलकुद पुगे। खेलकुदबाट फुटबलमा पुगे। आफ्नो व्यक्तिगत रुचिलाई समेत व्यवसायसँग जोड्न सके।
अब उनको चुनौती विस्तारभन्दा बढी व्यवस्थापनको हो। ठूलो बनिसकेको साम्राज्यलाई अझ ठूलो बनाउनु एउटा कुरा हो। ठूलो साम्राज्यलाई कठिन समयमा सुरक्षित राख्नु अर्को कुरा हो।
ओल्ड ट्राफोर्डको स्ट्यान्डमा बसेका र्याटक्लिफलाई अहिले समर्थकको आवाज सुन्नुपर्ने अवस्था छ। इनिओसका कारखानाहरूमा पनि बजारको आवाज उस्तै कडा छ।
एकातिर युरोपेली रसायन उद्योगको संकट छ। अर्कोतिर म्यान्चेस्टर युनाइटेडको पुनरुत्थानको दबाब।
तीन दिनमै नोकरी गुमाएको युवकले आफ्नो बाटो बदल्न सकेको थियो। घर धितो राखेर जोखिम लिएको उद्योगपतिले विश्वव्यापी कम्पनी बनाउन सकेको थियो।
अब त्यही र्याटक्लिफले आफूले बनाएको साम्राज्यलाई कठिन समयबाट पार लगाउन सक्नेछन् कि सक्दैनन् भन्ने उनको कथाको अर्को अध्याय हुनेछ।
फेल्सवर्थको सरकारी आवासबाट सुरु भएको यात्रा आज विश्वव्यापी उद्योग, खेलकुद र फुटबलसम्म पुगेको छ। सफलता ठूलो छ। सम्पत्ति ठूलो छ। प्रभाव ठूलो छ। तर कथा सकिएको छैन।
यो तीन दिनको नोकरी गुमाएका एक युवाको असफलताबाट सुरु भएको यात्रा हो, जसले जोखिमलाई आफ्नो सबैभन्दा ठूलो हतियार बनायो। त्यही हतियारले उनलाई साम्राज्य दियो। अहिले भने त्यही जोखिम उनको सबैभन्दा ठूलो परीक्षा बनेको छ।
