काठमाडौं । दशैं सकिएपछि घरपरिवारको आर्थिक हिसाबकिताब फेरि सामान्य अवस्थामा फर्काउनुपर्ने हुन्छ।

चाडपर्वका लागि नयाँ कपडा, खाद्यान्न, मासु, उपहार, दक्षिणा, यात्रा र पारिवारिक भेटघाटमा भएको खर्चले मासिक बजेट प्रभावित पारेको हुन सक्छ। नियमित आम्दानीबाट खर्च धान्ने परिवारलाई पनि दशैंको अतिरिक्त खर्चले बचत घटाउने वा आगामी महिनाको खर्च व्यवस्थापनमा दबाब सिर्जना गर्ने अवस्था आउन सक्छ।

चाडपर्वमा खर्च हुनु स्वाभाविक हो। समस्या खर्च हुनुमा मात्र होइन, खर्चपछि आर्थिक अवस्था कसरी सम्हाल्ने भन्नेमा छ।

चतबाट खर्च गरिएको हो वा ऋण लिएर चाडपर्व मनाइएको हो भन्ने आधारमा पुनः आर्थिक सन्तुलन कायम गर्ने उपाय फरक हुन्छन्। त्यसैले दशैंपछि बचत पुनर्निर्माण गर्नु भनेको एकैपटक खर्च भएको सबै रकम जम्मा गर्नु मात्र होइन, आम्दानी, नियमित खर्च, ऋण र भविष्यका आवश्यकताबीच सन्तुलन मिलाउनु हो।

चाडपर्वको खर्चपछि देखिने आर्थिक वास्तविकता

दशैंमा भएको खर्चको वास्तविक प्रभाव बुझ्न सबैभन्दा पहिले आफ्नो आर्थिक अवस्थाको समीक्षा गर्नुपर्छ। चाडपर्वका लागि छुट्याइएको रकम कति थियो, वास्तविक खर्च कति भयो, बचतबाट कति रकम निकालियो र ऋण लिनुपर्‍यो कि परेन भन्ने विवरण स्पष्ट हुनुपर्छ।

अनुमानका आधारमा बजेट बनाउँदा खर्चको वास्तविक अवस्था छुट्न सक्छ।

खर्चको समीक्षा गर्दा खाद्यान्न, लत्ताकपडा, दक्षिणा, उपहार, यातायात, मनोरञ्जन र अन्य शीर्षकमा भएको खर्च छुट्याउन सकिन्छ। बैंक खाताको विवरण, मोबाइल वालेटको कारोबार र नगद खर्चको अभिलेख हेर्दा साना रकमको कुल प्रभावसमेत बुझ्न सजिलो हुन्छ।

नियमित रूपमा लेखाजोखा राख्ने बानीले अनावश्यक खर्च पहिचान गर्न र आगामी महिनाको बजेट व्यवस्थित बनाउन सहयोग गर्छ।

राष्ट्रिय तथ्यांक कार्यालयको नेपाल जीवनस्तर सर्वेक्षण २०२२/२३ ले नेपाली घरपरिवारको उपभोग, आम्दानी, ऋण, बचत र विप्रेषणलगायतका विषय समेटेको छ। यस्ता तथ्यांकले घरपरिवारको आर्थिक अवस्था बुझ्न आधार दिन्छन्।

यद्यपि, सर्वेक्षणका तथ्यांकलाई दशैंपछि सबै परिवारको बचत घटेको वा ऋण बढेको प्रत्यक्ष प्रमाणका रूपमा लिन मिल्दैन। प्रत्येक परिवारको आम्दानी, खर्च गर्ने क्षमता र आर्थिक दायित्व फरक हुन्छ।

दशैंको खर्चपछि आर्थिक अवस्था समीक्षा गर्दा बाँकी रहेको रकम मात्र हेर्नु पर्याप्त हुँदैन। घरभाडा, विद्यालय शुल्क, खाद्यान्न, बिजुली, यातायात, स्वास्थ्य उपचार र ऋणको किस्ताजस्ता अनिवार्य दायित्वका लागि आवश्यक रकम छुट्याउनुपर्छ।

यी खर्चको व्यवस्था नगरी बचत बढाउने लक्ष्य राख्दा दैनिक जीवनमै आर्थिक दबाब पर्न सक्छ।

मूल्यवृद्धि र आम्दानीबीचको अन्तर

घरपरिवारको बजेटमा मूल्यवृद्धिको प्रभाव पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

आम्दानी स्थिर रहे पनि खाद्यान्न, यातायात, शिक्षा, स्वास्थ्य र अन्य सेवाको लागत बढ्दा बचतका लागि छुट्याउन सकिने रकम घट्न सक्छ। चाडपर्वमा भएको अतिरिक्त खर्चसँगै नियमित उपभोगको लागत बढ्दा आर्थिक सन्तुलन कायम गर्न थप चुनौती उत्पन्न हुन्छ।

नेपाल राष्ट्र बैंकको आर्थिक वर्ष २०८३/८४ को पहिलो महिनासम्बन्धी प्रकाशित तथ्यांकअनुसार वार्षिक उपभोक्ता मूल्यवृद्धि दर ५.९६ प्रतिशत थियो। खाद्य तथा पेय पदार्थ समूहको मूल्यवृद्धि ६.७७ प्रतिशत र गैरखाद्य तथा सेवा समूहको मूल्यवृद्धि ५.५२ प्रतिशत थियो।

अघिल्लो वर्षको सोही अवधिमा समग्र मूल्यवृद्धि दर १.६८ प्रतिशत रहेको थियो।

मूल्यवृद्धिको प्रभाव सबै परिवारमा समान हुँदैन। खाद्यान्न र दैनिक उपभोगमा आम्दानीको ठूलो हिस्सा खर्च गर्ने परिवार बढी प्रभावित हुन सक्छन्। निश्चित तलबमा निर्भर कर्मचारी, अनियमित आम्दानी हुने स्वरोजगार व्यक्ति र साना व्यवसायीको आर्थिक योजना पनि फरक हुन्छ।

त्यसैले बचत पुनर्निर्माणको योजना बनाउँदा आम्दानी कति छ भन्ने मात्र होइन, अनिवार्य खर्च कति छ र आम्दानी नियमित छ कि छैन भन्ने कुरालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।

मूल्यवृद्धि नियन्त्रण गर्न व्यक्तिगत घरपरिवारको भूमिका सीमित भए पनि खर्चको प्राथमिकता निर्धारण गर्न सकिन्छ।

आवश्यक र टार्न सकिने खर्च छुट्याउने, बजार मूल्य तुलना गर्ने, योजनाबिना किनमेल नगर्ने र उपलब्ध आम्दानीअनुसार जीवनशैली व्यवस्थापन गर्ने उपायले आर्थिक दबाब कम गर्न सहयोग गर्छ।

बचत पुनः सुरु गर्ने व्यावहारिक योजना

दशैंपछि बचत पुनर्निर्माणको पहिलो कदम आम्दानी र खर्चको यथार्थ विवरण तयार गर्नु हो। मासिक तलब, व्यवसायबाट प्राप्त रकम, भाडा आम्दानी वा अन्य स्रोतबाट आउने रकम छुट्याएर लेख्नुपर्छ। त्यसपछि घरखर्च, शिक्षा, स्वास्थ्य, यातायात, ऋणको किस्ता र अन्य अनिवार्य भुक्तानीको हिसाब गर्नुपर्छ।

सबै खर्च कटाएपछि बाँकी रहने रकमका आधारमा बचतको लक्ष्य निर्धारण गर्न सकिन्छ।

बचतलाई महिनाको अन्त्यमा पैसा बाँकी रहेमा मात्र गर्ने अभ्यासभन्दा बजेटमै समावेश गर्नु प्रभावकारी हुन्छ। आम्दानी प्राप्त भएपछि सम्भव हुने रकम छुट्याएर बचत खातामा राख्न सकिन्छ। रकम सानो भए पनि नियमित रूपमा बचत गर्ने बानीले समयसँगै आर्थिक आधार बलियो बनाउँछ।

आम्दानी कम भएको महिनामा बचतको लक्ष्य घटाउन सकिन्छ, तर सम्भव भएसम्म बचत गर्ने अभ्यासलाई निरन्तरता दिनुपर्छ।

दशैंमा बचतको ठूलो हिस्सा खर्च भएको छ भने त्यसलाई तत्काल पूर्ति गर्न अनावश्यक कटौती गर्नु उपयुक्त हुँदैन। खानपान, स्वास्थ्य उपचार, बालबालिकाको शिक्षा र काममा जान आवश्यक यातायात खर्चजस्ता आधारभूत शीर्षकमा कटौती गर्दा दीर्घकालीन समस्या उत्पन्न हुन सक्छ।

बरु मनोरञ्जन, अनियोजित किनमेल र तत्काल आवश्यक नभएका वस्तुमा हुने खर्च केही समय घटाउन सकिन्छ।

बजेट व्यवस्थापनका लागि दैनिक खर्च लेख्ने, साप्ताहिक रूपमा समीक्षा गर्ने र महिनाको अन्त्यमा लक्ष्यसँग तुलना गर्ने बानी उपयोगी हुन्छ। नेपाल राष्ट्र बैंकले उपलब्ध गराएका वित्तीय साक्षरतासम्बन्धी सामग्रीमा पनि बजेट निर्माण, नगद प्रवाह व्यवस्थापन, बचत र ऋणसम्बन्धी सचेतनालाई महत्त्व दिइएको छ।

आपत्कालीन बचतको आधार तयार गर्ने

घरपरिवारको आर्थिक सुरक्षाका लागि आपत्कालीन बचत महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

बिरामी पर्दा, रोजगारी गुम्दा, व्यवसायमा आम्दानी घट्दा वा आकस्मिक यात्रा गर्नुपर्दा यस्तो रकम उपयोगी हुन्छ। नियमित आम्दानी भए पनि अप्रत्याशित खर्चले बजेट बिगार्न सक्छ। आपत्कालीन कोषले त्यस्तो अवस्थामा तत्काल ऋण लिनुपर्ने सम्भावना कम गर्न मद्दत गर्छ।

आपत्कालीन बचतको लक्ष्य परिवारको आम्दानी, खर्च र रोजगारीको स्थिरताअनुसार निर्धारण गर्नुपर्छ। नियमित तलब आउने परिवार र मौसम वा कारोबारमा निर्भर आम्दानी हुने परिवारको आवश्यकता समान हुँदैन। सुरुमा सानो रकम जम्मा गरेर क्रमशः बढाउन सकिन्छ।

तत्काल आवश्यक पर्दा निकाल्न मिल्ने र जोखिम कम भएको माध्यममा यस्तो रकम राख्नु उपयुक्त हुन्छ।

दशैंपछि बचत घटेको परिवारले सुरुमा आपत्कालीन कोषको आधार पुनः तयार गर्ने लक्ष्य राख्न सक्छ। सबै रकम एकैपटक जम्मा गर्न नसकिए पनि प्रत्येक महिनाको बजेटबाट निश्चित हिस्सा छुट्याउन सकिन्छ।

अतिरिक्त आम्दानी प्राप्त हुँदा त्यसको केही भाग बचतमा राख्ने अभ्यासले लक्ष्य पूरा गर्न सहयोग गर्छ।

आपत्कालीन कोषलाई नियमित किनमेल, मनोरञ्जन वा योजनाबद्ध चाडपर्व खर्चका लागि प्रयोग गर्ने बानी भने नियन्त्रण गर्नुपर्छ। आगामी दशैं, तिहार वा अन्य अवसरका लागि छुट्टै रकम जम्मा गर्दा आकस्मिक आवश्यकताका लागि राखिएको बचत सुरक्षित रहन्छ।

ऋणको व्यवस्थापन र बचतबीचको सन्तुलन

दशैंको खर्च धान्न ऋण लिएका परिवारका लागि आर्थिक पुनर्निर्माण थप चुनौतीपूर्ण हुन सक्छ।

यस्तो अवस्थामा ऋणको कुल रकम, ब्याजदर, मासिक किस्ता र भुक्तानीको समयसीमा स्पष्ट रूपमा अभिलेख गर्नुपर्छ। ऋणको विवरण थाहा भएपछि कुन दायित्वलाई प्राथमिकता दिने र मासिक आम्दानीबाट कति रकम छुट्याउने भन्ने निर्णय गर्न सजिलो हुन्छ।

बढी ब्याज लाग्ने ऋणले लामो समयसम्म आर्थिक भार बढाउन सक्छ। त्यसैले आवश्यक न्यूनतम भुक्तानी नियमित गर्दै सम्भव भएसम्म उच्च ब्याजदरको ऋण घटाउने योजना बनाउन सकिन्छ। तर सबै बचत ऋण तिर्नमा खर्च गरेर घरपरिवारलाई आकस्मिक अवस्थाका लागि रकमविहीन बनाउनु पनि जोखिमपूर्ण हुन्छ।

ऋण भुक्तानी र आधारभूत आपत्कालीन बचतबीच सन्तुलन कायम गर्नुपर्छ।

पुरानो ऋण तिर्न नयाँ ऋण लिने निर्णय गर्दा ब्याजदर मात्र होइन, सेवा शुल्क, भुक्तानी अवधि र कुल लागतसमेत तुलना गर्नुपर्छ।

नयाँ ऋणले मासिक किस्ता घटाए पनि अवधि लम्बिएर कुल ब्याज बढ्न सक्छ। त्यसैले ऋण पुनर्संरचना वा अर्को वित्तीय संस्थाबाट ऋण लिने निर्णय गर्नुअघि सम्पूर्ण सर्त बुझ्न आवश्यक हुन्छ।

ऋणको दबाब धेरै भएको अवस्थामा खर्चको प्राथमिकता निर्धारण गर्नु झन् महत्त्वपूर्ण हुन्छ। नयाँ ऋण लिएर चाडपर्वको जीवनशैली कायम राख्नेभन्दा आम्दानीअनुसार खर्च घटाउने र नियमित भुक्तानीलाई प्राथमिकता दिने अभ्यासले आर्थिक जोखिम कम गर्न सक्छ।

बचत कहाँ राख्ने र कसरी सुरक्षित गर्ने?

बचत पुनर्निर्माण गर्दा रकम जम्मा गर्ने माध्यम पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

बैंक तथा वित्तीय संस्थाका बचत खाता र मुद्दती निक्षेपमध्ये छनोट गर्दा ब्याजदर मात्र हेरेर निर्णय गर्नु हुँदैन। रकम कहिले आवश्यक पर्न सक्छ, निकासीका सर्त के छन्, सेवा शुल्क लाग्छ कि लाग्दैन र समयअगावै रकम निकाल्दा कस्तो प्रभाव पर्छ भन्ने कुरा बुझ्नुपर्छ।

तत्काल आवश्यक पर्न सक्ने रकम सहजै निकाल्न मिल्ने खातामा राख्नु उपयुक्त हुन्छ। लामो समयसम्म आवश्यक नपर्ने रकमका लागि मुद्दती निक्षेप वा अन्य नियमनमा रहेका वित्तीय विकल्प तुलना गर्न सकिन्छ। आफ्नो आवश्यकता र जोखिम वहन गर्ने क्षमताअनुसार निर्णय गर्दा बचतको उपयोगिता बढ्छ।

असामान्य रूपमा उच्च प्रतिफल दिने आश्वासन, अपरिचित व्यक्ति वा संस्थामार्फत लगानी गर्ने प्रस्ताव र छिट्टै दोब्बर रकम बनाउने दाबीजस्ता कुरामा सावधानी अपनाउनुपर्छ। बचत बढाउने चाहनाले जोखिम नबुझी रकम लगानी गर्दा भएको पूँजीसमेत गुम्न सक्छ।

वित्तीय संस्थाको विश्वसनीयता, नियामकीय अवस्था र लगानीका सर्त बुझेर मात्र निर्णय गर्नुपर्छ।

डिजिटल बैंकिङ प्रयोग गर्दा पासवर्ड, ओटीपी र अन्य गोप्य विवरण सुरक्षित राख्नु पनि उत्तिकै आवश्यक छ। अपरिचित लिंक, शंकास्पद फोन र रकम पठाउन दबाब दिने सन्देशबाट सतर्क रहनुपर्छ। बचत जम्मा गर्नु मात्र आर्थिक सुरक्षा होइन, त्यसलाई सुरक्षित राख्ने अभ्यास पनि हो।

आर्थिक अनुशासनलाई नियमित अभ्यास बनाउने

दशैंपछि बचत पुनर्निर्माण गर्ने काम एक महिनामै पूरा हुनुपर्छ भन्ने छैन।

परिवारको आर्थिक अवस्था, आम्दानीको नियमितता र ऋणको भारअनुसार समय लाग्न सक्छ। महत्त्वपूर्ण कुरा खर्चको वास्तविक अवस्था बुझ्नु, सम्भव हुने लक्ष्य निर्धारण गर्नु र त्यसलाई नियमित रूपमा कार्यान्वयन गर्नु हो।

परिवारका सदस्यबीच आर्थिक योजनाबारे खुला छलफल गर्दा खर्चको प्राथमिकता निर्धारण गर्न सजिलो हुन्छ। आगामी महिनामा हुने विद्यालय शुल्क, स्वास्थ्य खर्च, घरायसी मर्मत, यात्रा र चाडपर्वजस्ता शीर्षकका लागि अग्रिम रकम छुट्याउन सकिन्छ।

यसले अचानक ठूलो खर्च गर्नुपर्ने अवस्था घटाउँछ।

मासिक बजेटको समीक्षा गर्दा योजना र वास्तविक खर्चबीचको अन्तर पहिचान गर्नुपर्छ।

कुनै शीर्षकमा खर्च बढी भए अर्को महिनाको योजना समायोजन गर्न सकिन्छ। आम्दानी बढेको अवस्थामा बचतको हिस्सा पनि बढाउन सकिन्छ। आम्दानी घटेको अवस्थामा आधारभूत आवश्यकता र ऋणको दायित्वलाई प्राथमिकता दिँदै खर्च व्यवस्थापन गर्नुपर्छ।

चाडपर्वको खर्चलाई आर्थिक असफलताका रूपमा लिनु आवश्यक छैन। खर्चको योजना नबनाउनु, ऋणको दायित्व बेवास्ता गर्नु र बचत गर्ने अभ्यास निरन्तर रोक्नु भने दीर्घकालीन समस्या बन्न सक्छ। दशैंपछि आफ्नो आर्थिक अवस्था समीक्षा गरेर नयाँ योजना सुरु गर्न सकिन्छ।

आर्थिक अनुशासनको वास्तविक परीक्षा खर्च नगर्नुमा मात्र सीमित हुँदैन।

आवश्यकताअनुसार खर्च गर्ने, भविष्यका लागि रकम छुट्याउने, ऋणलाई नियन्त्रणमा राख्ने र आकस्मिक अवस्थाका लागि तयारी गर्ने क्षमता नै यसको आधार हो। दशैंपछि बचत पुनर्निर्माण गर्ने अभ्यासले घरपरिवारलाई आगामी खर्च व्यवस्थापन गर्न र आर्थिक स्थिरता कायम राख्न सहयोग गर्न सक्छ।