काठमाडौं । दशैंमा घर फर्किने यात्रुको चाप बढेसँगै काठमाडौं बाहिरिने आन्तरिक हवाई उडानका टिकट टीकाको दिनसम्मै बिक्री भइसकेका छन्।
सडकमार्गमा लामो यात्रा गर्नुपर्ने, राजमार्गमा अवरोधको जोखिम रहने र समयमै गन्तव्य पुग्नुपर्ने यात्रुका लागि हवाई सेवा प्राथमिक विकल्प बनेपछि राजधानीबाट बाहिरिने उडानमा चाप बढेको हो। बुद्ध एयर, यती एयरलाइन्स र श्री एयरलाइन्सका उडानमा यात्रुको माग उच्च रहेको बताइएको छ।
काठमाडौं बाहिरिने टिकटको उपलब्धता साँघुरिएको छ भने काठमाडौं भित्रिने उडानमा अझै सिट खाली छन्।
हवाई यात्राको यो असन्तुलन दशैंमा देखिने मौसमी चाप मात्र होइन। एउटै विमानस्थलबाट केही दिनभित्र ठूलो संख्यामा यात्रु बाहिरिन खोज्ने र चाडपर्व सकिएपछि फर्किने यात्रुको माग फरक हुने नेपालको आन्तरिक हवाई बजारको संरचनासँग पनि यो जोडिएको छ।
विमानको सिट क्षमता, उडानको संख्या, विमानस्थलको सञ्चालन क्षमता, मौसम, हवाई यातायात व्यवस्थापन र एयरलाइन्सको व्यावसायिक निर्णयले टिकट उपलब्धतामा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्छन्।
यती एयरलाइन्सका लेखा व्यवस्थापक युवराज विष्टका अनुसार काठमाडौं बाहिरिने यात्रुको चापका कारण टीकाको दिनसम्मका टिकट पूर्ण रूपमा बुक भएका छन्। “काठमाडौं आउने टिकट खाली रहे पनि बाहिरिने टिकट सबै सकिएको छ,” उनले भने, “काठमाडौं भित्रिनेहरूले भने बसकै भाडामा हवाई टिकट पाइरहेका छन्।”
बुद्ध एयरका दीपेन्द्र कर्णले पनि दशैं सुरु भएसँगै यात्रुको चाप बढेकाले बाहिरिने उडानका टिकट बुक भएको बताएका छन्। उनका अनुसार काठमाडौं आउने उडानमा टीकासम्म सिट उपलब्ध रहे पनि त्यसपछिका दिनका लागि बुकिङ सुरु भएको छ।
यात्रुको चाप बढेपछि थप उडान सञ्चालन गरेर माग सम्बोधन गर्नुपर्ने अपेक्षा रहन्छ। तर, आकाशमा जहाज होल्ड हुने, उडान तालिका प्रभावित हुने र यात्रुको आक्रोश खेप्नुपर्ने अवस्थाले एयरलाइन्सलाई उडान थप्ने निर्णयमा हिचकिचाउन बाध्य बनाएको व्यवसायीहरूको भनाइ छ।
टिकट बिक्रीबाट आम्दानी बढ्ने सम्भावना भए पनि उडान थप्दा सञ्चालन खर्च, विमानको उपलब्धता, चालकदलको कार्यसमय र विमानस्थलको क्षमताजस्ता पक्षले निर्णय प्रभावित पार्छन्।
टीकासम्म बाहिरिने उडान भरिए
दशैं नेपालको आन्तरिक यातायात बजारमा माग तीव्र रूपमा बदलिने समय हो।
रोजगारी, अध्ययन, व्यवसाय र सरकारी सेवाका लागि काठमाडौंमा बसोबास गर्ने ठूलो संख्याका मानिस चाडपर्वमा परिवारसँग समय बिताउन आफ्नो गृहजिल्ला फर्किन्छन्।
सडक यातायातले अधिकांश यात्रुको आवश्यकता पूरा गरे पनि लामो दूरी, समयको अभाव, सडकको अवस्था र यात्राको सहजताका कारण हवाई सेवा रोज्ने यात्रुको संख्या पनि बढ्छ।
यस वर्षको दशैंको मुख्य टीका असोज ३१ गते परेको छ। चाडपर्वको मुख्य बिदा नजिकिँदै गर्दा घर फर्किने यात्रुको चाप बढ्नु स्वाभाविक हो। टीकासम्मको टिकट उपलब्धता कमजोर हुनु यही मौसमी मागको परिणाम हो।
हवाई टिकटको चापलाई केवल यात्रुको संख्या बढेको तथ्यले मात्र व्याख्या गर्न सकिँदैन।
यात्रु कुन दिन यात्रा गर्न चाहन्छन्, कुन गन्तव्य रोज्छन् र उडानको समय उनीहरूको आवश्यकतासँग कति मिल्छ भन्ने कुरा पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ। दशैंमा अधिकांश यात्रुले फूलपातीदेखि टीकाको आसपासको समयलाई प्राथमिकता दिने भएकाले छोटो अवधिमा माग केन्द्रित हुन्छ।
वर्षभरि उपलब्ध सिटलाई चाडपर्वका केही दिनको मागसँग तुलना गर्दा असन्तुलन देखिन सक्छ।
काठमाडौं बाहिरिने यात्रुको माग बढ्दा पोखरा, विराटनगर, भद्रपुर, नेपालगन्ज, धनगढी, भैरहवा, जनकपुर र अन्य गन्तव्यका उडानमा चाप पर्न सक्छ। बुद्ध एयर, यती एयरलाइन्स र श्री एयरलाइन्सले विभिन्न आन्तरिक गन्तव्यमा सेवा सञ्चालन गर्दै आएका छन्।
गन्तव्यको दूरी, विमानको प्रकार र दैनिक उडान संख्याअनुसार उपलब्ध सिट फरक हुन्छ।
दशैंको चाप व्यवस्थापनमा अग्रिम टिकट काट्ने प्रवृत्तिको भूमिका पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ। यात्रुले पहिले नै टिकट खरिद गर्ने भएकाले कुनै उडानका सबै सिट उडान मितिभन्दा धेरै दिनअघि नै भरिन सक्छन्।
टिकट बिक्रीको अवस्था हेर्दा उडानको दिन मात्र यात्रुको चाप बढेको हो कि पहिल्यैदेखि बुकिङ तीव्र भएको हो भन्ने बुझ्न सकिन्छ। एयरलाइन्सले बुकिङको प्रवृत्ति विश्लेषण गरेर थप उडान आवश्यक पर्ने समय पहिचान गर्न सक्छन्।
तर, सबै गन्तव्यमा समान माग हुँदैन। काठमाडौं बाहिरिने यात्रुका लागि कुनै गन्तव्यमा टिकट सकिएको अवस्थामा अर्को गन्तव्यमा सिट उपलब्ध हुन सक्छ। यात्रुको वास्तविक गन्तव्य र वैकल्पिक विमानस्थलबीच सडक सम्पर्क राम्रो भएमा केही माग अर्को उडानतर्फ मोडिन सक्छ।
यस्तो विकल्प प्रयोग गर्न यात्रुलाई थप यात्रा समय, स्थानीय यातायात खर्च र गन्तव्यसम्म पुग्ने व्यवस्थाबारे स्पष्ट जानकारी आवश्यक हुन्छ।
टिकट उपलब्धता र मूल्यबीचको सम्बन्ध पनि चाडपर्वमा महत्त्वपूर्ण हुन्छ। सबै सिट भरिँदै जाँदा कम भाडा दरका टिकट पहिले बिक्री हुन सक्छन्। त्यसपछि बाँकी रहेका टिकट तुलनात्मक रूपमा महँगो दरमा उपलब्ध हुन सक्छन्। त्यसैले कुनै गन्तव्यमा टिकट बुक भएको भन्नाले सबै टिकट एउटै मूल्यमा बिक्री भएको भन्ने हुँदैन।
यात्रुले टिकटको मूल्य, कर, सेवा शुल्क, सामान बोक्ने सीमा र टिकट परिवर्तनसम्बन्धी सर्त बुझेर मात्र खरिद गर्नुपर्छ।
यात्राको चाप र एकतर्फी बजार
काठमाडौं बाहिरिने टिकट सकिनु र काठमाडौं भित्रिने टिकट खाली रहनु आन्तरिक हवाई बजारको एकतर्फी मागसँग जोडिएको छ। दशैंअघि राजधानीबाट बाहिरिने यात्रुको संख्या बढ्छ। चाडपर्वपछि काम, अध्ययन र व्यवसायमा फर्किने यात्रुको माग फेरि काठमाडौं केन्द्रित हुन्छ।
यसरी एउटै विमानले जाने र फर्किने दुवै दिशामा समान संख्यामा यात्रु पाउने अवस्था सधैँ हुँदैन।
हवाई सेवा सञ्चालनमा विमानको सिट क्षमता मात्र पर्याप्त हुँदैन। विमानलाई कुन मार्गमा कति पटक उडाउने, कुन समयमा उडान राख्ने र प्रत्येक दिशामा कति यात्रु पाउने भन्ने आधारमा सञ्चालनको आर्थिक परिणाम निर्धारण हुन्छ।
काठमाडौं बाहिरिने उडानमा सिट भरिए पनि फर्किने उडानमा यात्रु कम भएमा विमानको एकतर्फी क्षमता पूर्ण उपयोग हुन सक्छ, तर दुवै दिशाको समग्र आम्दानीमा अपेक्षित सन्तुलन नहुन सक्छ।
यती एयरलाइन्सका विष्टले काठमाडौं भित्रिने उडानमा तुलनात्मक रूपमा सस्तो टिकट पाइन सक्ने बताएका छन्। “काठमाडौं भित्रिनेहरूले भने बसकै भाडामा हवाई टिकट पाइरहेका छन्,” उनको भनाइ छ। यो भनाइले चाडपर्वको समयमा हवाई भाडा सबै दिशामा समान रूपमा महँगो हुँदैन भन्ने देखाउँछ।
माग बढी भएको दिशामा टिकटको उपलब्धता घट्न सक्छ भने कम माग भएको दिशामा यात्रु आकर्षित गर्न तुलनात्मक रूपमा सस्तो भाडा उपलब्ध गराउन सकिन्छ।
एयरलाइन्सले विमानको सिट बिक्री गर्न नसक्दा सम्भावित आम्दानी गुमाउँछन्।
विमान उडाउन इन्धन, चालकदल, मर्मतसम्भार, विमानस्थल शुल्क र अन्य सञ्चालन खर्च लाग्छ। यात्रु कम भए पनि धेरै खर्च स्थिर वा उडानसँगै लाग्ने भएकाले खाली सिट एयरलाइन्सका लागि आर्थिक चुनौती हो।
त्यसैले माग कम भएको दिशामा छुट, विशेष भाडा वा अन्य बिक्री रणनीति प्रयोग गर्न सकिन्छ।
दशैंको समयमा भने बजारको अवस्था उल्टो हुन सक्छ। यात्रुले आफूलाई अनुकूल हुने निश्चित मितिमा यात्रा गर्न खोज्छन्। उडानको समय वा मिति परिवर्तन गर्न नसक्ने यात्रुका लागि विकल्प सीमित हुन्छ। यसले माग उच्च भएको दिनमा टिकट बिक्री छिटो सकिन मद्दत गर्छ।
टिकट किन्न ढिला गर्ने यात्रुले आफूले चाहेको समयको सिट नपाउने वा महँगो श्रेणीको टिकट किन्नुपर्ने सम्भावना रहन्छ।
एकतर्फी मागको समस्यालाई सम्बोधन गर्न एयरलाइन्सले यात्रुको प्रवृत्ति विश्लेषण गर्न सक्छन्। विगतका दशैंमा कुन गन्तव्यमा कति यात्रु बाहिरिए, कति यात्रु फर्किए, कुन दिन टिकट चाँडै सकियो र कुन समयमा सिट खाली रह्यो भन्ने तथ्यांक उपयोगी हुन्छ।
यस्तो तथ्यांकका आधारमा उडान तालिका, विमानको प्रयोग र भाडा रणनीति तय गर्न सकिन्छ।
यद्यपि, मागको असन्तुलन हटाउन एयरलाइन्सले मात्र सक्दैनन्। यात्रुको यात्रा मिति परिवर्तन गर्ने लचकता, सडक यातायातको अवस्था, वैकल्पिक विमानस्थलको पहुँच र सार्वजनिक बिदाको तालिकाले पनि मागलाई प्रभाव पार्छन्।
सरकारी कार्यालय, शैक्षिक संस्था र निजी क्षेत्रका बिदा एउटै समयमा केन्द्रित हुँदा यात्रुको माग केही दिनमा अत्यधिक बढ्न सक्छ। बिदाको अवधि फरक पार्ने वा यात्रुको आवागमन व्यवस्थापन गर्ने उपायले मागलाई केही हदसम्म फैलाउन सक्छ।
काठमाडौं फर्किने टिकट सस्तो हुनु यात्रुका लागि अवसर हो। तर, यसलाई सधैँ सबै गन्तव्यमा लागू हुने अवस्था ठान्न मिल्दैन। हवाई भाडा मार्ग, उडान मिति, सिट उपलब्धता र टिकट श्रेणीअनुसार फरक हुन्छ। यात्रुले टिकट खरिद गर्दा वास्तविक उडान, मिति र कुल भाडा तुलना गर्नुपर्छ।
अनधिकृत बिक्रेता वा अपुष्ट सामाजिक सञ्जालका प्रस्तावमा निर्भर हुँदा टिकटको वैधता र भुक्तानी सुरक्षामा जोखिम हुन सक्छ।
विमानस्थलको क्षमता र होल्डिङको लागत
टिकटको माग बढेको अवस्थामा एयरलाइन्सले उडान थप्न सक्ने सम्भावना विमान र चालकदलको उपलब्धतासँग मात्र सम्बन्धित हुँदैन। विमानस्थलको धावनमार्ग, पार्किङ क्षमता, यात्रु कक्ष व्यवस्थापन, हवाई क्षेत्रको यातायात र मौसमले पनि उडान सञ्चालनको सीमा निर्धारण गर्छन्।
कुनै समयमा धेरै विमान अवतरण वा उडान गर्न खोज्दा हवाई यातायात व्यवस्थापनले विमानलाई केही समय प्रतीक्षा गर्न निर्देशन दिन सक्छ।
विमान आकाशमा होल्ड हुनुको कारण मौसम, दृश्यता, धावनमार्गको अवस्था, हवाई यातायातको चाप वा अन्य सञ्चालनगत कारण हुन सक्छ।
सबै होल्डिङलाई एउटै कारणसँग जोड्न मिल्दैन। कुन उडान किन रोकियो, कति समय प्रतीक्षा गर्नुपर्यो र त्यसले पछिल्ला उडानमा कस्तो प्रभाव पार्यो भन्ने विवरण विमानस्थल र हवाई यातायात व्यवस्थापनको अभिलेखबाट पुष्टि गर्नुपर्छ।
दशैंको समयमा उडान तालिका सामान्य दिनभन्दा व्यस्त हुन सक्छ। विमानको एउटा उडान ढिला हुँदा त्यसपछि त्यही विमानबाट सञ्चालन हुने अर्को उडान पनि प्रभावित हुन सक्छ। एउटा विमानले दिनभरि धेरै उडान गर्ने अवस्थामा सुरुआती ढिलाइ क्रमशः बढ्दै जान सक्छ।
यात्रुले एउटा उडानको ढिलाइ मात्र देखे पनि एयरलाइन्सका लागि त्यसले दिनभरको तालिकामा असर पार्न सक्छ।
विमान होल्ड हुँदा एयरलाइन्सको सञ्चालन लागत बढ्न सक्छ। इन्धन खपत, चालकदलको समय, विमानको उपयोग र विमानस्थलमा उपलब्ध स्रोतको व्यवस्थापनमा थप दबाब पर्न सक्छ।
ढिलाइका कारण यात्रु गन्तव्यमा समयमै पुग्न नसक्दा होटल बुकिङ, अर्को यातायात सेवा, पारिवारिक कार्यक्रम वा व्यावसायिक काम प्रभावित हुन सक्छन्। यी लागत सबै अवस्थामा समान हुँदैनन्। ढिलाइको अवधि र कारणअनुसार असर फरक पर्छ।
एक एयरलाइन्सका उच्च अधिकारीका अनुसार मौसम र त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा हवाई यातायातको चापका कारण जहाज लामो समय आकाशमा प्रतीक्षा गर्दा यात्रुबाट एयरलाइन्सले गाली खानुपरेको छ। उनका अनुसार सामाजिक सञ्जालमा पनि एयरलाइन्सलाई लक्षित गरेर आक्रोश व्यक्त हुने क्रम बढेको छ।
ती अधिकारीले हवाई यातायात व्यवस्थापनमा नियामक निकायको भूमिकाबारे असन्तुष्टि व्यक्त गर्दै भनेका छन्, “यसमा नागरिक उड्डयन प्राधिकरण चुप लागेर बस्ने र गाली हामीले मात्र खाने गरेका छौँ, जुन राम्रो होइन।”
यो भनाइ एयरलाइन्स पक्षको अनुभव र असन्तुष्टि हो। होल्डिङको वास्तविक कारण, सम्बन्धित निकायको जिम्मेवारी र सुधारका सम्भावित उपाय निर्धारण गर्न उडान अभिलेख, हवाई यातायात निर्देशन र मौसमको विवरण आवश्यक हुन्छ। विमान ढिला हुँदा सबै जिम्मेवारी एयरलाइन्सको मात्र हुन्छ भन्न मिल्दैन।
त्यस्तै, हरेक ढिलाइमा नियामक निकायलाई मात्र दोष दिन पनि मिल्दैन। जिम्मेवारी छुट्याउन प्रत्येक घटनाको कारण पहिचान गर्नुपर्छ।
त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलको प्रकाशित तथ्यांकले यसको सञ्चालन चापको आकार बुझ्न मद्दत गर्छ। विमानस्थलका अनुसार सन् २०२६ अगस्टमा ३ हजार २६१ आन्तरिक उडान प्रस्थान र ३ हजार २५६ आन्तरिक उडान आगमन भएका थिए।
सोही महिनामा आन्तरिक रूपमा बाहिरिने यात्रु १ लाख ५१ हजार २०५ र भित्रिने यात्रु १ लाख ४८ हजार ९५७ थिए। सेप्टेम्बरमा आन्तरिक प्रस्थान उडान ४ हजार ४५२ र आगमन उडान ४ हजार ४६९ पुगेका थिए।
यात्रु प्रस्थान १ लाख ९४ हजार ८४३ र आगमन १ लाख ८८ हजार १७६ रहेको विमानस्थलको तथ्यांक छ। अगस्टको तुलनामा सेप्टेम्बरमा बाहिरिने आन्तरिक यात्रु ४३ हजार ६३८ ले बढेका छन्। प्रतिशतमा यो वृद्धि करिब २८.९ प्रतिशत हुन्छ।
भित्रिने यात्रु पनि ३९ हजार २१९ ले बढेका छन्, जुन करिब २६.३ प्रतिशत हो। यो तुलना दुई महिनाबीचको परिवर्तन हो, दशैंको टिकट बिक्रीको प्रत्यक्ष मापन होइन। तर, चाडपर्वअघिको समय नजिकिँदै गर्दा विमानस्थलमा आन्तरिक यात्रुको चाप बढेको संकेत यसले दिन्छ।
उडान थप्ने विषयमा निर्णय गर्दा एयरलाइन्सले विमानस्थलको वास्तविक क्षमतासँग समन्वय गर्नुपर्छ। विमान उपलब्ध भए पनि आवश्यक समयमा उडान अनुमति नपाएमा थप उडानले अपेक्षित परिणाम दिन सक्दैन।
विमानस्थलले सम्भावित व्यस्त समयको पूर्वानुमान, उडान तालिकाको समन्वय र हवाई यातायात व्यवस्थापनको योजना प्रभावकारी बनाउन सकेमा ढिलाइ घटाउन मद्दत पुग्न सक्छ।
उडान थप्ने निर्णयमा एयरलाइन्सको हिचकिचाहट
यात्रुको माग उच्च हुँदा थप उडान सञ्चालन गर्नु स्वाभाविक व्यावसायिक विकल्प हो। तर, उडान थप्ने निर्णय केवल टिकट बिक्रीको सम्भावित आम्दानी हेरेर गर्न सकिँदैन। विमानको उपलब्धता, मर्मतसम्भार, चालकदलको कार्यसमय, विमानस्थलको समयतालिका, मौसम र उडान ढिलाइको सम्भावना सबैलाई एकसाथ मूल्यांकन गर्नुपर्छ।
दशैंमा बाहिरिने उडान भरिएको अवस्थामा थप उडानले आम्दानी बढाउन सक्छ। तर, थप उडान सञ्चालन गर्न विमान र चालकदल तयार हुनुपर्छ।
विमानको नियमित मर्मतसम्भार रोक्न मिल्दैन। चालकदलको कार्यसमय र विश्रामसम्बन्धी सुरक्षा मापदण्ड पालना गर्नुपर्छ। विमानस्थलले पनि उडान र अवतरणको समय उपलब्ध गराउनुपर्छ। यी सर्त पूरा नभएमा थप उडानको योजना कागजमै सीमित हुन सक्छ।
एयरलाइन्सका उच्च अधिकारीका अनुसार यात्रुलाई सहज बनाउन भाडामा घाटा खाएर उडान गर्दा पनि कम्पनीले सकारात्मक प्रतिक्रिया पाउन नसकेको अनुभव छ। “तीनै यात्रुलाई सहज बनाउन भाडामा घाटा खाएर उडान गर्दा राम्रो रेस्पोन्स पाइँदैन,” ती अधिकारीले भने, “गाली खानका लागि मात्र उडान गर्नुभन्दा तोकिएको तालिकाअनुसार मात्र उडान गर्ने योजना बनाएका छौँ।”
यस भनाइले एयरलाइन्सले थप उडानबारे निर्णय गर्दा यात्रुको माग मात्र होइन, सञ्चालनको जोखिम र यात्रु सेवाको अनुभवलाई पनि ध्यान दिने गरेको देखाउँछ।
यद्यपि, एउटा अधिकारीको भनाइका आधारमा सबै एयरलाइन्सले उडान नथप्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन। कुन कम्पनीले कुन गन्तव्यमा कति उडान थप्ने वा नथप्ने निर्णय गरेको छ भन्ने कुरा सम्बन्धित कम्पनीको आधिकारिक तालिकाबाट पुष्टि गर्नुपर्छ।
अतिरिक्त उडानको आर्थिक पक्ष बुझ्न विमानको सिट क्षमता र अपेक्षित यात्रु संख्या तुलना गर्नुपर्छ। उदाहरणका लागि, ७० सिट भएको विमानमा सबै सिट बिक्री भए पनि उडानका लागि लाग्ने खर्च, भाडा आम्दानी र फर्किने उडानको यात्रु संख्या हेरेर मात्र नाफाको निष्कर्ष निकाल्न सकिन्छ।
यो केवल गणनाको उदाहरण हो, कुनै नेपाली एयरलाइन्सको वास्तविक विमान क्षमता वा लागतको विवरण होइन। विमानको प्रकार, दूरी, इन्धन खपत र सञ्चालन खर्च फरक हुने भएकाले वास्तविक हिसाब कम्पनीअनुसार फरक हुन्छ।
दशैंको उच्च मागलाई व्यवस्थापन गर्न एयरलाइन्सले अग्रिम बुकिङको तथ्यांकका आधारमा माग धेरै हुने गन्तव्य र मिति पहिचान गर्न सक्छन्।
समयमै विमान उपलब्ध गराउने, नियमित मर्मतसम्भार तालिका मिलाउने र चालकदलको व्यवस्थापन गर्ने कामले अतिरिक्त उडानको सम्भावना बढाउन सक्छ। तर, उडान थप्दा यात्रु संख्या पर्याप्त नहुने दिशामा खाली सिट बढ्न सक्ने भएकाले मागको दुवै दिशाको मूल्यांकन आवश्यक हुन्छ।
टिकट बिक्री र उडान सञ्चालनबीचको सम्बन्धमा मूल्य निर्धारण पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ। सिट खाली रहँदा यात्रु आकर्षित गर्न छुट दिन सकिन्छ। माग उच्च हुँदा टिकट बिक्री छिटो हुन सक्छ। तर, यात्रुले महँगो टिकट किन्नुपर्ने अवस्थालाई मात्र एयरलाइन्सको अतिरिक्त नाफाका रूपमा बुझ्नु अपूर्ण हुन्छ।
वास्तविक आम्दानी र नाफा निर्धारण गर्न भाडा, कर, इन्धन, विमानस्थल शुल्क, कर्मचारी लागत र अन्य सञ्चालन खर्चको विवरण चाहिन्छ।
अर्को पक्ष यात्रुलाई दिइने सूचना हो। उडान ढिलाइ हुने सम्भावना देखिएमा यात्रुलाई समयमै जानकारी दिनु, ढिलाइको कारण स्पष्ट पार्नु र सम्भावित नयाँ समय उपलब्ध गराउनु आवश्यक हुन्छ।
उडान तालिका परिवर्तन हुँदा यात्रुले विमानस्थलमा लामो समय अनिश्चित भएर बस्नुपर्ने अवस्था कम गर्न सकिन्छ। जानकारीको अभावले यात्रुको असन्तुष्टि बढाउन सक्छ, जबकि स्पष्ट सञ्चारले कम्तीमा यात्रुलाई आफ्नो समय व्यवस्थापन गर्न मद्दत गर्छ।
एयरलाइन्सले अतिरिक्त उडान सञ्चालन गर्ने वा नगर्ने निर्णय गर्दा यात्रु सेवाको गुणस्तरलाई पनि लागतको हिस्साका रूपमा हेर्नुपर्छ।
उडान थपेपछि तालिका धान्न नसक्ने अवस्था आएमा ढिलाइ र गुनासो बढ्न सक्छ। अर्कोतर्फ, माग उच्च हुँदाहुँदै उडान थप्न नसक्दा यात्रुले टिकट नपाउने र अन्य यातायातमा निर्भर हुनुपर्ने अवस्था आउँछ। दुवै अवस्थाको आर्थिक तथा सेवागत प्रभाव हुन्छ।
यात्रु सेवा र नियामकको जवाफदेहिता
हवाई यात्रुका लागि टिकट खरिद गर्नु गन्तव्य पुग्ने प्रक्रियाको पहिलो चरण मात्र हो।
उडान समयमै सञ्चालन हुनु, ढिलाइ भए सूचना पाउनु, सामान सुरक्षित रहनु र टिकटमा उल्लेख गरिएका सर्तअनुसार सेवा प्राप्त गर्नु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। चाडपर्वको समयमा यात्रुको माग बढ्दा सेवा व्यवस्थापनमा कमजोरी देखिए त्यसको असर धेरै मानिसमा पर्न सक्छ।
उडान ढिलाइको सूचना दिन एयरलाइन्स, विमानस्थल र हवाई यातायात व्यवस्थापनबीच समन्वय आवश्यक हुन्छ। विमानस्थलमा उडानको स्थिति देखाउने सूचना प्रणाली, एयरलाइन्सको वेबसाइट, मोबाइल सूचना र ग्राहक सहायता माध्यमले यात्रुलाई अद्यावधिक जानकारी दिन सक्छन्।
यात्रुले पनि विमानस्थल जानुअघि उडानको अवस्था जाँच गर्ने र एयरलाइन्सले दिएको निर्देशन पालना गर्ने बानी अपनाउनुपर्छ।
त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलले आफ्नो वेबसाइटमा उडानसम्बन्धी जानकारी प्रकाशित गर्छ।
बुद्ध एयर र यती एयरलाइन्सले पनि उडानको अवस्था जाँच गर्ने सुविधा उपलब्ध गराएका छन्। यस्ता आधिकारिक माध्यमबाट यात्रुले निर्धारित र वास्तविक उडान समयको जानकारी लिन सक्छन्।
यद्यपि, उडानको अवस्था परिवर्तन भइरहने भएकाले एकपटक जाँच गरेको विवरणलाई अन्तिम मान्नु हुँदैन।
यात्रुको गुनासो सुन्ने र समाधान गर्ने संयन्त्र पनि प्रभावकारी हुनुपर्छ।
टिकट काटिसकेपछि उडान रद्द भएमा, समय परिवर्तन भएमा वा यात्रुले सेवा प्राप्त गर्न नसकेमा कहाँ सम्पर्क गर्ने भन्ने कुरा स्पष्ट हुनुपर्छ। टिकट फिर्ता, मिति परिवर्तन, सामानसम्बन्धी समस्या र अन्य गुनासोका लागि एयरलाइन्सले लागू गरेका सर्त यात्रुले बुझ्न सक्ने भाषामा उपलब्ध गराउनु आवश्यक छ।
नागरिक उड्डयन प्राधिकरणको भूमिका उडान सुरक्षा, सञ्चालन मापदण्ड, विमानस्थल व्यवस्थापन र हवाई सेवा नियमनसँग सम्बन्धित छ। यात्रुको गुनासो र उडान ढिलाइको कारणबारे छानबिन गर्दा सम्बन्धित उडानको अभिलेख, हवाई यातायात निर्देशन र मौसमको विवरण महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
कुनै कम्पनीले नियामक निकायलाई दोष दिएको आधारमा मात्र जिम्मेवारी निर्धारण गर्न मिल्दैन। त्यस्तै, यात्रुको गुनासोका आधारमा मात्र एयरलाइन्सले लापरबाही गरेको निष्कर्ष निकाल्न पनि मिल्दैन।
हवाई सेवामा जवाफदेहिता स्थापित गर्न ढिलाइको कारण सार्वजनिक गर्ने अभ्यास उपयोगी हुन सक्छ। उडान ढिलाइ मौसमका कारण भएको हो, विमानस्थलको यातायातको चापका कारण हो वा एयरलाइन्सको सञ्चालनगत कारणले भएको हो भन्ने जानकारी यात्रुले पाउन सकेमा गुनासोको प्रकृति स्पष्ट हुन्छ।
यसले यात्रु र सेवा प्रदायकबीचको अविश्वास घटाउन पनि मद्दत गर्न सक्छ।
यात्रु सेवा मूल्यांकन गर्दा उडान समयमै सञ्चालन भएको प्रतिशत, रद्द भएका उडानको संख्या, ढिलाइको औसत अवधि र गुनासो समाधान गर्न लागेको समयजस्ता सूचक उपयोगी हुन्छन्।
यस्ता तथ्यांक नियमित रूपमा सार्वजनिक भएमा यात्रुले सेवा तुलना गर्न सक्छन् र नियामक निकायले सुधार आवश्यक पर्ने क्षेत्र पहिचान गर्न सक्छ। तर, यस्ता सूचकको तुलना गर्दा उडानको दूरी, मौसम, गन्तव्य र सञ्चालन अवस्थालाई पनि ध्यान दिनुपर्छ।
हवाई यातायातमा यात्रुको सुरक्षा सर्वोपरि हुन्छ। समयमै गन्तव्य पुग्ने चाहना महत्त्वपूर्ण भए पनि मौसम वा अन्य सुरक्षा कारणले उडान रोक्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ। सुरक्षा मापदण्ड पालना नगरी उडान सञ्चालन गर्नु समाधान होइन।
चुनौती भनेको सुरक्षा कायम राख्दै सम्भव भएसम्म ढिलाइ घटाउने, सूचना प्रभावकारी बनाउने र यात्रुको असुविधा कम गर्ने हो।
दशैंमा टिकट सकिएको अवस्थाले यात्रुका लागि अग्रिम योजना बनाउने आवश्यकतासमेत देखाउँछ।
यात्रा मिति निश्चित भएपछि समयमै टिकट बुक गर्ने, उडानको अवस्था जाँच गर्ने, विमानस्थल पुग्न पर्याप्त समय छुट्याउने र वैकल्पिक यातायातको जानकारी राख्ने अभ्यासले जोखिम कम गर्न सक्छ। तर, टिकट समयमै काटेका यात्रुले पनि उडान रद्द वा ढिलाइ हुँदा उचित सूचना र सेवा पाउनुपर्ने जिम्मेवारी एयरलाइन्सकै हुन्छ।
हवाई बजारको संरचनात्मक प्रश्न
दशैंको समयमा हवाई टिकट सकिनु माग र आपूर्तिको अस्थायी असन्तुलन हो। तर, यसले नेपालको आन्तरिक हवाई बजारमा क्षमता विस्तार, विमानस्थल व्यवस्थापन र यात्रु सेवाको सुधारसम्बन्धी दीर्घकालीन विषय पनि उजागर गर्छ।
चाडपर्वमा यात्रुको माग बढ्ने कुरा वर्षेनी अनुमान गर्न सकिने भएकाले यसको व्यवस्थापन आकस्मिक निर्णयमा मात्र निर्भर रहनु हुँदैन।
नेपाल नागरिक उड्डयन प्राधिकरणको सन् २०२५ जनवरीदेखि नोभेम्बरसम्मको उडान तथ्यांकअनुसार देशभरका विमानस्थलमा कुल २ लाख ४९ हजार ३५५ उडान आवागमन अभिलेख गरिएको थियो। यसमा आन्तरिक उडान आवागमन २ लाख २० हजार ८८३ र अन्तर्राष्ट्रिय उडान आवागमन २८ हजार ४७२ थियो।
सो अवधिमा कुल यात्रु आवागमन १ करोड २२ लाख ९१ हजार ९८९ पुगेको थियो, जसमा आन्तरिक यात्रु ८१ लाख ८० हजार ८ र अन्तर्राष्ट्रिय यात्रु ४१ लाख ११ हजार ९८१ थिए।
यी तथ्यांकले आन्तरिक हवाई सेवाको आकार देखाउँछन्। तर, देशभरका विमानस्थलको कुल यात्रु संख्या र काठमाडौं बाहिरिने दशैंका यात्रुको माग एउटै सूचक होइनन्।
काठमाडौंको विमानस्थलबाट बाहिरिने यात्रुको संख्या, गन्तव्यअनुसारको सिट क्षमता, उडानको समय र बुकिङको अवस्थाले दशैंको वास्तविक चाप निर्धारण गर्छ। त्यसैले बजारको समस्या पहिचान गर्न समग्र राष्ट्रिय तथ्यांकसँगै गन्तव्यगत विवरण पनि आवश्यक हुन्छ।
हवाई बजारमा क्षमता विस्तारको अर्थ विमानको संख्या बढाउनु मात्र होइन।
विमानस्थलको सञ्चालन क्षमता, उडानको समय व्यवस्थापन, विमानको मर्मतसम्भार, चालकदलको उपलब्धता र यात्रुको मागअनुसार तालिका मिलाउनु पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ। कुनै एउटा पक्ष कमजोर हुँदा अन्य पक्षमा लगानी गरे पनि अपेक्षित परिणाम नआउन सक्छ।
विमान थपिए पनि विमानस्थलले आवश्यक समय उपलब्ध गराउन नसकेमा थप उडान सञ्चालन गर्न कठिन हुन्छ।
विमानस्थलको क्षमता र हवाई यातायात व्यवस्थापनमा सुधार गर्न तथ्यांकमा आधारित योजना आवश्यक हुन्छ। व्यस्त समयको पहिचान, उडान तालिकाको समन्वय, मौसमसम्बन्धी सूचना र ढिलाइको अभिलेखले निर्णय प्रक्रियालाई प्रभावकारी बनाउन सक्छ।
यात्रुको माग उच्च हुने समयबारे एयरलाइन्सले समयमै जानकारी दिएमा विमानस्थल र नियामक निकायले पनि सञ्चालनको तयारी गर्न सक्छन्।
मागको मौसमी उतारचढाव व्यवस्थापन गर्न अग्रिम टिकट बिक्रीको तथ्यांक उपयोगी हुन्छ। टिकट कुन गतिमा बिक्री भइरहेको छ, कुन गन्तव्यमा सिट चाँडै सकिँदै छन् र कुन दिन माग उच्च छ भन्ने जानकारीले थप उडानको सम्भावना मूल्यांकन गर्न मद्दत गर्छ।
यस्तो जानकारीलाई विमान उपलब्धता र सञ्चालन लागतसँग जोडेर हेर्दा उडान थप्ने निर्णय बढी यथार्थपरक बन्न सक्छ।
यात्रुको माग व्यवस्थापनमा वैकल्पिक यातायातको भूमिका पनि महत्त्वपूर्ण छ। काठमाडौं बाहिरिने सबै यात्रु हवाई सेवामा निर्भर छैनन्। सडकमार्गको अवस्था सहज भएमा धेरै यात्रु बस, निजी सवारी वा अन्य यातायात रोज्न सक्छन्। तर, सडक अवरुद्ध हुँदा वा यात्रा समय अनिश्चित हुँदा हवाई सेवामा थप चाप पर्न सक्छ।
सडक र हवाई यातायातको सूचना प्रणालीबीच समन्वय भएमा यात्रुले उपलब्ध विकल्पका आधारमा निर्णय गर्न सक्छन्।
हवाई टिकटको मूल्यसम्बन्धी पारदर्शिता पनि बजारको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो। यात्रुले टिकटको मूल्य किन फरक भयो, कुन भाडा श्रेणीमा सिट उपलब्ध छ र टिकट परिवर्तन गर्दा कस्तो शुल्क लाग्छ भन्ने कुरा बुझ्न सक्नुपर्छ।
माग बढी हुँदा उपलब्ध सिटको मूल्य बढ्न सक्ने भए पनि कर, शुल्क र टिकटका सर्त स्पष्ट रूपमा देखाइनुपर्छ। यसले यात्रुलाई मूल्य तुलना गर्न र आफ्नो बजेटअनुसार निर्णय लिन सहयोग गर्छ।
एयरलाइन्सका लागि पनि चाडपर्वको समय आम्दानी बढाउने अवसर मात्र होइन, सेवा व्यवस्थापनको परीक्षा हो। टिकट बिक्री बढेको अवस्थामा उडान सञ्चालनमा ढिलाइ, यात्रुको गुनासो र सूचना प्रवाहमा कमजोरी भएमा कम्पनीको प्रतिष्ठामा असर पर्न सक्छ।
नियमित यात्रु सेवा, स्पष्ट सूचना र प्रभावकारी गुनासो समाधानले दीर्घकालीन विश्वास निर्माण गर्न मद्दत गर्छ।
यात्रुको चाप बढेको अवस्थामा उडान थप्ने वा नथप्ने निर्णय पारदर्शी आधारमा गरिनुपर्छ। थप उडान सम्भव छैन भने त्यसको सञ्चालनगत कारण स्पष्ट गर्न सकिन्छ। उडान थप्न सकिने अवस्थामा यात्रुको माग, विमान उपलब्धता र विमानस्थलको क्षमताबीच समन्वय आवश्यक हुन्छ।
यात्रुलाई टिकट उपलब्ध नहुँदा वैकल्पिक मिति वा गन्तव्यको जानकारी दिनु पनि सेवाको हिस्सा हो।
दशैंको टीकासम्म टिकट सकिएको अवस्थाले हवाई यात्रामा माग उच्च हुँदा बजारले कसरी प्रतिक्रिया दिन्छ भन्ने देखाएको छ। बाहिरिने उडानमा सिट अभाव र फर्किने उडानमा खाली सिटको अवस्था एउटै बजारका दुई फरक पक्ष हुन्।
यसलाई सम्बोधन गर्न टिकट बिक्रीको तथ्यांक, उडान तालिका, विमानस्थलको क्षमता र यात्रु सेवाको गुणस्तरलाई एकसाथ हेर्नुपर्ने हुन्छ।
नेपालको आन्तरिक हवाई सेवामा चाडपर्वको माग हरेक वर्ष दोहोरिने भएकाले यसको व्यवस्थापन पनि नियमित योजनाको हिस्सा बन्नुपर्छ।
अग्रिम बुकिङको विश्लेषण, सम्भावित अतिरिक्त उडानको तयारी, हवाई यातायात व्यवस्थापनमा समन्वय र यात्रुलाई समयमै सूचना दिने प्रणाली प्रभावकारी भएमा चापका बेला देखिने समस्या कम गर्न सकिन्छ। यात्रुको मागलाई मात्र होइन, उडान सञ्चालनको वास्तविक सीमालाई पनि ध्यानमा राखेर निर्णय गर्नुपर्छ।
टीकासम्मका टिकट सकिनु एयरलाइन्सका लागि माग उच्च भएको संकेत हो। यात्रुका लागि भने यसले समयमै योजना बनाउनुपर्ने र टिकट उपलब्धता सीमित हुँदा विकल्प खोज्नुपर्ने अवस्था सिर्जना गरेको छ। अबको चुनौती टिकट बिक्रीको तथ्यांकलाई सुरक्षित, भरपर्दो र समयमै सञ्चालन हुने हवाई सेवामा रूपान्तरण गर्नु हो।
