इतिहासका सफलताका कथा सधैँ भव्य महल, विशाल पुँजी वा ठूला उद्योगबाट सुरु हुँदैनन्।
कहिलेकाहीँ यस्ता कथा एउटा सानो, साँघुरो कोठाबाट सुरु हुन्छन्, जहाँ सामान राख्ने ठाउँभन्दा काम गर्ने ठाउँ कम हुन्छ, मेसिन किन्न खल्तीमा पैसा हुँदैन र भविष्यप्रति आशावादी हुने ठोस आधारसमेत देखिँदैन।
जापानको ओसाका सहरमा एक शताब्दीभन्दा अघि यस्तै एउटा सानो कार्यशालाबाट सुरु भएको यात्रा पछि विश्वप्रसिद्ध विद्युतीय उपकरण निर्माता कम्पनी पानासोनिकको इतिहास बन्यो।
पानासोनिकको कथा एउटा व्यापारिक संस्थाको उत्थानमा मात्र सीमित छैन। यो अभावलाई अवसरमा बदल्ने, असफलताबाट सिक्ने र कठिन परिस्थितिमा पनि आफ्नो लक्ष्यप्रति प्रतिबद्ध रहने उद्यमशीलताको उदाहरण हो।
कम्पनीका संस्थापक कोनोसुके मात्सुसिताले सीमित स्रोतसाधनका बीच सुरु गरेको व्यवसायलाई प्रविधि, गुणस्तर र व्यवस्थापनको बलमा अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान दिलाए।
आज पानासोनिक घरेलु विद्युतीय उपकरण, औद्योगिक प्रविधि, अटोमोटिभ प्रणाली, ऊर्जा भण्डारण र ब्याट्री उत्पादनलगायत विभिन्न क्षेत्रमा सक्रिय बहुराष्ट्रिय कम्पनी हो।
टेलिभिजन, रेफ्रिजरेटर, वासिङ मेसिन र एयर कन्डिसनरदेखि विद्युतीय सवारीसाधनमा प्रयोग हुने ब्याट्रीसम्म यसको व्यावसायिक क्षेत्र फैलिएको छ।
कम्पनीको यो विस्तारको जगमा मात्सुसिताको व्यावसायिक दृष्टिकोण, उत्पादनको गुणस्तरप्रतिको प्रतिबद्धता र ग्राहकको आवश्यकता बुझ्ने क्षमताले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ।
गरिबीले रोक्न नसकेको उद्यमशीलता
कोनोसुके मात्सुसिताको जन्म सन् १८९४ नोभेम्बर २७ मा जापानको वाकायामा प्रान्तमा भएको थियो। उनका बुबा किसान थिए।
परिवारले केही समय आर्थिक सहजता अनुभव गरे पनि खराब आर्थिक निर्णय र व्यावसायिक असफलताका कारण उनीहरूको अवस्था कमजोर हुँदै गयो।
यसको असर बालक कोनोसुकेको जीवनमा पनि पर्यो। उनले विद्यालयको औपचारिक शिक्षा पूरा गर्न पाएनन् र नौ वर्षको उमेरमै परिवारको आर्थिक बोझ हलुका पार्न कामको खोजीमा ओसाका पुगे।
ओसाकामा उनले कोइला बाल्ने चुलो तथा अन्य घरेलु सामान बिक्री गर्ने पसलमा काम गर्न थाले।
सानै उमेरमा परिवारबाट टाढिएर श्रम गर्नुपर्दा उनको बाल्यकाल सहज रहेन। तर यही अनुभवले उनलाई कामको महत्त्व, ग्राहकसँग व्यवहार गर्ने तरिका र व्यावसायिक जीवनका आधारभूत पक्ष बुझ्ने अवसर दियो।
केही वर्षपछि पसल बन्द भएपछि उनी अर्को कामको खोजीमा लागे। सन् १९०९ मा, करिब १५ वर्षको उमेरमा, उनले ओसाका इलेक्ट्रिक लाइट कम्पनीमा काम पाए।
जापानमा विद्युतीकरण विस्तार हुँदै गरेको त्यो समयमा बिजुली र विद्युतीय उपकरणप्रति उनको चासो बढ्दै गयो। उनले कामसँगै प्राविधिक ज्ञान हासिल गरे र मेहनत तथा दक्षताका आधारमा विद्युतीय निरीक्षकको जिम्मेवारीसम्म पुगे।
स्थिर आम्दानी र सुरक्षित रोजगारीले उनको जीवनलाई सहज बनाउन सक्थ्यो। तर मात्सुसिताको ध्यान जागिरमा सीमित रहेन।
उनले बजारमा उपलब्ध विद्युतीय उपकरणको गुणस्तर र प्रयोगसम्बन्धी समस्या पहिचान गर्न थाले। प्रचलित विद्युतीय सकेटलाई अझ उपयोगी र प्रभावकारी बनाउन सकिने उनको विश्वास थियो। यही सोचले उनलाई आफ्नै उत्पादन विकास गर्ने दिशामा अघि बढायो।
अस्वीकृतिले जन्माएको व्यवसाय
मात्सुसिताले जागिरकै क्रममा आफ्नो समय खर्चेर सुधारिएको विद्युतीय सकेटको नमुना तयार पारे।
उनलाई विश्वास थियो, यो उत्पादनले उपभोक्तालाई फाइदा पुर्याउनुका साथै बजारमा पनि स्थान बनाउन सक्छ। तर उनले आफ्नो नमुना कम्पनीका वरिष्ठ अधिकारीसमक्ष प्रस्तुत गर्दा अपेक्षित प्रतिक्रिया पाएनन्।
प्रस्ताव अस्वीकार भएपछि उनले आफ्नै विचारलाई व्यावसायिक रूपमा अघि बढाउने सम्भावनाबारे सोच्न थाले।
सन् १९१७ मा उनले जागिर छाडेर स्वतन्त्र व्यवसाय सुरु गर्ने निर्णय गरे। यो निर्णय सहज थिएन। उनीसँग ठूलो पुँजी, स्थापित बजार वा लगानीकर्ताको सहयोग थिएन।
उनकी पत्नी मुमेनो र आफन्त तोसियो इउएसँग मिलेर उनले ओसाकाको एउटा सानो भाडाको घरमा काम सुरु गरे। घरको सीमित ठाउँ नै उत्पादन गर्ने कार्यशाला बन्यो।
सुरुमा उनीहरूले विद्युतीय सकेट उत्पादन गरे। तर नयाँ उत्पादनप्रति बजारको विश्वास जित्न सजिलो भएन।
थोक बिक्रेताहरू पुराना र परिचित सामानमै अभ्यस्त थिए। उनीहरूले नयाँ उत्पादन खरिद गर्न खासै चासो देखाएनन्। मात्सुसिता आफैँ पसलपसल पुगेर उत्पादन बिक्री गर्ने प्रयास गर्थे। धेरै दिनको मेहनतपछि पनि बिक्री न्यून हुन्थ्यो।
व्यवसाय सञ्चालनका लागि छुट्याइएको रकम सकिँदै गयो। घरभाडा र दैनिक खर्च जुटाउनसमेत कठिन हुन थाल्यो।
आर्थिक संकटका कारण परिवारका बहुमूल्य सामानसमेत बन्धकी राख्नुपर्ने अवस्था आयो। उनका केही सहयोगीले काम छाडे। नयाँ व्यवसाय सुरु गर्नु गल्ती भएको भन्दै पुरानै जागिर वा मजदुरीमा फर्कन उनलाई सुझाव दिनेहरू पनि थिए।
तर मात्सुसिताले व्यवसाय बन्द गर्ने निर्णय गरेनन्। उनले आफ्नो उत्पादनमा सुधार गर्ने र बजारमा टिक्ने अवसर खोजिरहे।
यही क्रममा उनीहरूको कार्यशालामा विद्युतीय पंखाका लागि आवश्यक इन्सुलेटर प्लेट उत्पादन गर्ने अर्डर आयो। उक्त कामले तत्कालीन आर्थिक संकटबाट बाहिर निस्कन सहयोग पुर्यायो। उनीहरूले गुणस्तरीय उत्पादन समयमै उपलब्ध गराएपछि ग्राहकको विश्वास बढ्यो र थप अर्डर प्राप्त हुन थाले।
यसले मात्सुसितालाई उत्पादन क्षमता विस्तार गर्ने र आफ्नै विद्युतीय सकेटलाई बजारमा स्थापित गर्ने अवसर दियो।
सन् १९१८ मार्च ७ मा उनले आधिकारिक रूपमा मात्सुसिता इलेक्ट्रिक हाउसवेयर म्यानुफ्याक्चरिङ वर्क्स स्थापना गरे। यही संस्थाले क्रमशः विस्तार हुँदै पानासोनिकको रूप लियो।
उत्पादनको गुणस्तरबाट बजार विस्तार
कम्पनी स्थापना भएपछि मात्सुसिताले उत्पादनको गुणस्तर कायम राख्दै बजारको आवश्यकता पहिचान गर्ने रणनीति अपनाए। उनले बुझेका थिए, राम्रो उत्पादन बनाउनु मात्र पर्याप्त हुँदैन। ग्राहकसम्म पुग्ने प्रभावकारी वितरण प्रणाली र उपभोक्ताको विश्वास पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ।
यसै क्रममा उनले ब्याट्रीबाट चल्ने साइकल बत्ती उत्पादनमा ध्यान दिए।
त्यतिबेला साइकलमा प्रयोग हुने बत्तीको प्रकाश र टिकाउपन सन्तोषजनक थिएन। मात्सुसिताले तुलनात्मक रूपमा लामो समयसम्म चल्ने र भरपर्दो बत्ती विकास गरे। तर यस उत्पादनलाई पनि थोक बिक्रेताले सहजै स्वीकार गरेनन्।
परम्परागत बिक्री प्रणालीमा मात्र निर्भर रहनुको सट्टा उनले सीधै साइकल पसलहरूलाई लक्षित गरे।
पसलेहरूलाई उत्पादन परीक्षण गर्ने अवसर दिएर यसको उपयोगिता प्रमाणित गर्ने बाटो रोजे। बत्तीको कार्यसम्पादनबाट ग्राहक सन्तुष्ट भएपछि माग बढ्दै गयो। सुरुमा अस्वीकार गर्ने बिक्रेतासमेत पछि वितरण सञ्जालमा जोडिन थाले।
यस अनुभवले मात्सुसिताको व्यवसाय विस्तारमा ग्राहकको प्रत्यक्ष अनुभव र उत्पादनको वास्तविक गुणस्तरको महत्त्व स्थापित गर्यो। उनले आफ्ना उत्पादनलाई उपभोक्तासम्म पुर्याउन वितरण प्रणाली बलियो बनाउँदै लगे।
कम्पनीले पछि ‘नेशनल’ ब्रान्डमार्फत आफ्नो पहिचान विस्तार गर्यो।
ब्रान्डलाई जापानी घरपरिवारसम्म पुर्याउने उनको लक्ष्य थियो। समयसँगै कम्पनीले विद्युतीय आइरन, रेडियोलगायत विभिन्न उपकरण उत्पादन गर्न थाल्यो। नयाँ उत्पादन थपिँदै जाँदा कम्पनीको बजार र उत्पादन क्षमतासमेत बढ्दै गयो।
मानिसलाई केन्द्रमा राख्ने व्यवस्थापन
मात्सुसिताको सफलताको एउटा महत्त्वपूर्ण आधार उनको व्यवस्थापन दर्शन थियो। उनी उत्पादन, मेसिन र पुँजीलाई मात्र व्यवसायको केन्द्र मान्दैनथे। दक्ष, अनुशासित र जिम्मेवार जनशक्तिबिना दीर्घकालीन सफलता सम्भव हुँदैन भन्ने उनको विश्वास थियो।
उनको व्यवस्थापन सोचमा कर्मचारीको क्षमता विकास, तालिम र कल्याणले महत्त्वपूर्ण स्थान पाएको थियो।
सन् १९३४ मा कम्पनीले कर्मचारीलाई प्राविधिक तथा व्यावसायिक ज्ञान दिन तालिम संस्थान स्थापना गर्यो। कामदारलाई केवल उत्पादन प्रक्रियाको एउटा हिस्सा नभई संस्थाको विकासमा योगदान गर्ने व्यक्तिका रूपमा हेर्ने दृष्टिकोणले कम्पनीको संगठनात्मक संस्कृति निर्माण गर्न सहयोग गर्यो।
मात्सुसिताको चर्चित व्यवस्थापन दर्शनमध्ये ‘पानीको पाइपको दर्शन’ विशेष रूपमा उल्लेखनीय छ। यस दर्शनअनुसार पानीको पाइपबाट प्रशस्त र सस्तो पानी उपलब्ध भएजस्तै उद्योगले पनि गुणस्तरीय वस्तु ठूलो परिमाणमा उत्पादन गरेर सर्वसाधारणको पहुँचमा पुर्याउन सक्नुपर्छ।
उत्पादनको लागत घटाउँदै उपभोक्तालाई लाभ पुर्याउनु र समाजको जीवनस्तर उकास्नु व्यवसायको महत्त्वपूर्ण उद्देश्य हुनुपर्छ भन्ने उनको मान्यता थियो।
यस दृष्टिकोणले व्यवसायलाई नाफा आर्जन गर्ने माध्यमका रूपमा मात्र नहेरी सामाजिक आवश्यकता पूरा गर्ने संस्थाका रूपमा बुझ्न प्रेरित गर्यो।
ठूलो परिमाणमा उत्पादन, लागत नियन्त्रण, गुणस्तर सुधार र वितरण विस्तारमा जोड दिने उनको सोचले कम्पनीको दीर्घकालीन विकासमा योगदान पुर्यायो।
युद्धको विनाशपछि पुनर्निर्माण
पानासोनिकको विस्तारको यात्रामा दोस्रो विश्वयुद्ध ठूलो अवरोध बन्यो।
युद्धले जापानको अर्थतन्त्र, उद्योग र पूर्वाधारमा व्यापक क्षति पुर्यायो। कम्पनीका उत्पादन गतिविधि पनि युद्धकालीन परिस्थितिबाट प्रभावित भए। युद्धपछि जापानको औद्योगिक क्षेत्र पुनर्निर्माणको कठिन चरणमा प्रवेश गरेको थियो।
मात्सुसिताले पनि राजनीतिक र संस्थागत चुनौतीको सामना गर्नुपर्यो। युद्धकालीन उत्पादनसँग सम्बन्धित विषयका कारण मित्रराष्ट्रका अधिकारीहरूले उनलाई कम्पनीको नेतृत्वबाट हटाउने दबाब दिएका थिए।
कम्पनी र त्यसका नेतृत्वको भविष्य अनिश्चित बनेको त्यो समयमा उनले आफ्नो संस्थालाई पुनः सञ्चालनयोग्य बनाउने प्रयास जारी राखे।
युद्धपछि जापानमा औद्योगिक उत्पादन र घरेलु उपभोगका वस्तुको माग बढ्दै गयो। घरपरिवारको जीवनस्तर सुधार्ने क्रममा विद्युतीय उपकरणको महत्त्व पनि बढ्यो। पानासोनिकले यही अवसरलाई उपयोग गर्दै उत्पादन र वितरण प्रणाली विस्तार गर्यो।
सन् १९५० को दशकमा जापानी समाजमा टेलिभिजन, रेफ्रिजरेटर र वासिङ मेसिन आधुनिक जीवनका महत्त्वपूर्ण प्रतीक बने।
यी उपकरणलाई जापानका ‘तीन पवित्र वस्तु’ का रूपमा चिनिन्थ्यो। कम्पनीले बढ्दो मागअनुसार उत्पादन विस्तार गर्दा देशका विभिन्न भागमा आफ्ना उत्पादन पुर्याउन सफल भयो।
मात्सुसिताको व्यावसायिक दृष्टिकोणले बदलिँदो उपभोक्ता आवश्यकतालाई पहिचान गर्न सहयोग गर्यो। बजारको मागअनुसार उत्पादन विकास गर्नु, गुणस्तरमा ध्यान दिनु र बिक्रीपछिको सेवासमेत महत्त्वपूर्ण ठान्नु कम्पनीको प्रतिस्पर्धात्मक क्षमताका आधार बने।
जापानबाट विश्व बजारसम्म
सन् १९६० र १९७० को दशकमा पानासोनिकले जापानबाहिरका बजारमा पनि आफ्नो उपस्थिति विस्तार गर्यो।
अमेरिका, युरोप र एसियाका विभिन्न देशमा कम्पनीका उत्पादन पुग्न थाले। विद्युतीय उपकरणको बढ्दो विश्वव्यापी मागले कम्पनीलाई अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिस्पर्धामा अघि बढ्ने अवसर प्रदान गर्यो।
मात्सुसिताले व्यवसायलाई उत्पादन बिक्रीमा मात्र सीमित राखेनन्। उनले समाज, शिक्षा र सार्वजनिक नीतिसम्बन्धी बहसमा पनि योगदान दिए।
सन् १९४६ मा उनले पिस एन्ड ह्यापिनेस थ्रु प्रस्पेरिटी (पीएचपी) संस्थान स्थापना गरे। यसमार्फत मानव कल्याण, सामाजिक समृद्धि र शान्तिसँग सम्बन्धित विचारको अध्ययन तथा प्रसारमा जोड दिइयो। उनले व्यवस्थापन, नेतृत्व र जीवनदर्शनसम्बन्धी पुस्तकसमेत लेखे।
सन् १९७९ मा उनले मात्सुसिता इन्स्टिच्युट अफ गभर्नमेन्ट एन्ड म्यानेजमेन्ट स्थापना गरे। यसको उद्देश्य भविष्यका राजनीतिक तथा व्यावसायिक नेतृत्वलाई तयार पार्नु थियो। यसले मात्सुसिताको दृष्टिकोण व्यापारिक संस्थाको सीमाभन्दा बाहिरसमेत फैलिएको देखाउँछ।
उनको नेतृत्वमा विकसित कम्पनीले जापानको औद्योगिक विकास र उपभोक्ता विद्युतीय उपकरणको विस्तारमा उल्लेखनीय भूमिका खेल्यो। मात्सुसिता जापानमा प्रभावशाली उद्योगपति तथा व्यवस्थापन चिन्तकका रूपमा स्थापित भए।
उनको अनुभवले उद्यमशीलता, कर्मचारी व्यवस्थापन र उत्पादनमुखी औद्योगिकीकरणबारे विश्वभरका व्यवसायी तथा व्यवस्थापकलाई प्रभावित गर्यो।
मात्सुसिताबाट पानासोनिकसम्म
समयसँगै कम्पनीको उत्पादन क्षेत्र र अन्तर्राष्ट्रिय बजार विस्तार हुँदै गयो। ऐतिहासिक रूपमा मात्सुसिता इलेक्ट्रिक इन्डस्ट्रियल कम्पनीका रूपमा परिचित संस्थाले आफ्नो विश्वव्यापी ब्रान्ड पहिचानलाई एकीकृत गर्ने उद्देश्यसहित सन् २००८ मा आधिकारिक नाम परिवर्तन गरी पानासोनिक कर्पोरेसन राख्यो।
नाम परिवर्तन कम्पनीको पहिचानलाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा अझ सुसंगत बनाउने रणनीतिक कदम थियो। यसअघि विभिन्न बजारमा फरक ब्रान्ड नाम प्रयोग हुँदै आएकोमा ‘पानासोनिक’ नामलाई विश्वव्यापी पहिचानका रूपमा स्थापित गर्ने प्रयासले गति पायो।
एक्काइसौँ शताब्दीमा कम्पनीको व्यावसायिक क्षेत्र परम्परागत घरेलु उपकरणमा मात्र सीमित छैन।
औद्योगिक प्रणाली, अटोमोटिभ प्रविधि, ऊर्जा समाधान र विद्युतीय सवारीसाधनका लागि ब्याट्री उत्पादनमा पनि यसको संलग्नता छ। टेस्लालगायतका विद्युतीय सवारीसाधन निर्माता कम्पनीसँगको ब्याट्रीसम्बन्धी सहकार्यले ऊर्जा प्रविधिको क्षेत्रमा पानासोनिकको भूमिका देखाउँछ।
विश्वव्यापी प्रतिस्पर्धा, प्रविधिमा तीव्र परिवर्तन र नयाँ उपभोक्ता आवश्यकताबीच कम्पनीले आफ्नो व्यावसायिक संरचना समयानुकूल परिवर्तन गर्दै आएको छ।
मात्सुसिताले स्थापना गरेको सानो कार्यशालाबाट सुरु भएको संस्थाले विभिन्न चरणमा उत्पादन, प्रविधि र बजार विस्तारको बाटो समातेको छ।
कोनोसुके मात्सुसिताको निधन सन् १९८९ अप्रिल २७ मा भयो। उनले स्थापना गरेको कम्पनी भने उनको जीवनकालपछि पनि विश्वव्यापी औद्योगिक क्षेत्रमा सक्रिय रह्यो। उनको व्यावसायिक विरासत कारखाना, उत्पादन र ब्रान्डमा मात्र सीमित छैन।
सीमित स्रोतसाधनबाट व्यवसाय सुरु गरेर त्यसलाई संस्थागत रूपमा विस्तार गर्ने, कर्मचारीको क्षमता विकासमा लगानी गर्ने र उपभोक्ताको आवश्यकतालाई केन्द्रमा राख्ने उनको सोच पनि त्यस विरासतको महत्त्वपूर्ण हिस्सा हो।
ओसाकाको सानो कार्यशालाबाट सुरु भएको पानासोनिकको यात्रा उद्यमशीलताको एउटा उल्लेखनीय उदाहरण बनेको छ।
मात्सुसिताले आर्थिक अभाव, बजारको अस्वीकृति र युद्धपछिको अनिश्चितताबीच पनि आफ्नो व्यवसायलाई निरन्तरता दिए। उनको अनुभवले सफलताका लागि विचार मात्र पर्याप्त नहुने, त्यसलाई गुणस्तरीय उत्पादन, प्रभावकारी व्यवस्थापन र ग्राहकको विश्वाससँग जोड्न सक्नुपर्ने देखाउँछ।
पानासोनिकको इतिहासले अर्को महत्त्वपूर्ण पाठ पनि दिन्छ। दीर्घकालीन व्यावसायिक सफलता एक व्यक्तिको प्रतिभामा मात्र निर्भर हुँदैन।
त्यसलाई टिकाइराख्न सक्षम जनशक्ति, व्यवस्थित उत्पादन प्रणाली, बजारअनुकूल रणनीति र समयसँगै परिवर्तन हुन सक्ने संस्थागत क्षमता आवश्यक पर्छ। कोनोसुके मात्सुसिताले सुरु गरेको उद्यमले यी पक्षलाई समेट्दै एउटा सानो कार्यशालाबाट विश्वव्यापी कम्पनीसम्मको यात्रा तय गरेको छ।
यही कारण उनको कथा आज पनि उद्यमी, व्यवस्थापक र नयाँ व्यवसाय सुरु गर्न चाहनेहरूका लागि प्रेरणाको स्रोत बनेको छ।
