भारतको उपभोग्य वस्तु बजारमा स्थापित बहुराष्ट्रिय कम्पनीहरूको वर्चस्व रहेको समयमा एउटा स्वदेशी डिटर्जेन्ट ब्रान्डले आफ्नो स्थान बनाउनु सजिलो थिएन।
बजारमा पहिले नै परिचित ब्रान्डहरू थिए, तिनको वितरण सञ्जाल बलियो थियो र उपभोक्ताको विश्वास पनि तिनकै उत्पादनमा केन्द्रित थियो। यस्तो प्रतिस्पर्धात्मक वातावरणमा निर्माले फरक बाटो रोज्यो। उसले बजारको ठूलो हिस्सा ओगट्न महँगा उत्पादन र उच्च आम्दानी भएका उपभोक्तालाई मात्र लक्षित गरेन।
बरु, सीमित आम्दानी भएका परिवारलाई पनि गुणस्तरीय सफाइ उत्पादन किन्न सक्ने मूल्यमा उपलब्ध गराउने रणनीति अपनायो। सन् १९६९ मा गुजरातबाट सुरु भएको निर्माको यात्रा डिटर्जेन्ट उत्पादन र बिक्रीमा मात्र सीमित रहेन। समयसँगै कम्पनीले साबुन, औद्योगिक रसायन, नुन, सोडा ऐस र सिमेन्टजस्ता क्षेत्रमा व्यवसाय विस्तार गर्यो।
यसले एउटा उपभोक्ता उत्पादनको ब्रान्डलाई विविध औद्योगिक व्यवसायसँग जोडिएको समूहका रूपमा विकास गर्ने बाटो समात्यो।
निर्माको व्यावसायिक यात्राको विशेषता केवल सस्तो उत्पादन बजारमा ल्याउनु होइन।
बजारमा रहेका उपभोक्ताको आवश्यकता पहिचान गर्नु, लागतलाई नियन्त्रणमा राख्नु, वितरण सञ्जाल विस्तार गर्नु, विज्ञापनमार्फत ब्रान्डको पहिचान स्थापित गर्नु र त्यसपछि उत्पादन तथा उद्योगको दायरा बढाउनु यसको विकासका महत्त्वपूर्ण पक्ष हुन्।
यही संयोजनले निर्मालाई भारतीय उपभोक्ता बजारमा स्थापित ब्रान्डबाट औद्योगिक समूहका रूपमा अघि बढ्न सहयोग गरेको छ।
उपेक्षित बजारबाट व्यावसायिक अवसर
निर्माको सुरुआत त्यस्तो समयमा भएको थियो, जब भारतको डिटर्जेन्ट बजारमा महँगा ब्रान्डको प्रभाव बलियो थियो। धुलाईका लागि डिटर्जेन्ट प्रयोग गर्ने उपभोक्ताको संख्या बढ्दै गए पनि मूल्यका कारण सबै परिवारका लागि यस्ता उत्पादन सहज पहुँचमा थिएनन्।
परम्परागत रूपमा साबुन वा अन्य कम खर्चिला विकल्प प्रयोग गर्ने परिवारका लागि महँगो डिटर्जेन्ट नियमित रूपमा किन्नु अतिरिक्त आर्थिक भार थियो।
यही अवस्थाले बजारमा एउटा सम्भावना देखायो। उपभोक्तालाई सफाइका लागि आवश्यक उत्पादन कम मूल्यमा उपलब्ध गराउन सकिए त्यसको माग विस्तार हुन सक्थ्यो।
निर्माले यही बजार खण्डलाई आफ्नो व्यावसायिक आधार बनायो। कम्पनीको प्रारम्भिक उत्पादन घरमै सानो स्तरमा तयार पारिएको डिटर्जेन्ट थियो। उत्पादनलाई बजारमा पुर्याउने काम पनि सीमित स्रोत र साधनबाट सुरु भएको थियो।
त्यसबेला निर्मासँग ठूला बहुराष्ट्रिय कम्पनीजस्तो विज्ञापन बजेट, उत्पादन क्षमता वा देशव्यापी वितरण सञ्जाल थिएन। तर कम्पनीले प्रतिस्पर्धाका लागि आवश्यक सबै स्रोत आफूसँग हुनुपर्छ भन्ने मान्यताभन्दा बजारको विशिष्ट आवश्यकतामा ध्यान केन्द्रित गर्यो। निर्माको नामसँग जोडिएको प्रारम्भिक रणनीति सरल थियो।
स्थापित ब्रान्डले लक्षित नगरेको वा पर्याप्त सेवा नपुगेको मूल्य संवेदनशील उपभोक्ता समूहसम्म पुग्ने। यसका लागि उत्पादनको मूल्य कम राख्नु आवश्यक थियो।
कम मूल्यको अर्थ उत्पादनको लागत नियन्त्रण गर्नु, उत्पादन प्रक्रियालाई व्यवस्थित बनाउनु र बिक्रीको परिमाण बढाउने आधार तयार गर्नु पनि थियो।
कम्पनीको विकासमा यही प्रारम्भिक बजार छनोट महत्त्वपूर्ण बन्यो। प्रतिस्पर्धी ब्रान्डको नक्कल गरेर उही उपभोक्तालाई आकर्षित गर्ने प्रयास गर्नुको सट्टा निर्माले आफ्नै उपभोक्ता वर्ग निर्माण गर्ने बाटो रोज्यो। यसले बजारमा प्रवेश गर्ने अवरोध कम गर्न र विस्तारका लागि आधार बनाउन सहयोग गर्यो।
मूल्यलाई प्रतिस्पर्धाको आधार
निर्माको बजार विस्तारमा मूल्य रणनीतिको महत्त्वपूर्ण भूमिका रह्यो। कम्पनीले आफ्नो डिटर्जेन्टलाई स्थापित ब्रान्डभन्दा कम मूल्यमा उपलब्ध गराउने प्रयास गर्यो। यसले विशेष गरी मध्यम तथा न्यून आय भएका परिवारलाई लक्षित बजारमा प्रवेश गर्ने अवसर दियो।
त्यतिबेला प्रचलित विवरणअनुसार निर्माको डिटर्जेन्ट प्रतिकिलोग्राम करिब तीनदेखि साढे तीन भारतीय रुपैयाँमा बिक्री हुन्थ्यो भने बजारको प्रमुख ब्रान्ड सर्फको मूल्य करिब १३ रुपैयाँ थियो। यी मूल्य तत्कालीन बजार र उत्पादनका सन्दर्भमा बुझ्नुपर्ने भए पनि तिनले निर्माले अपनाएको प्रतिस्पर्धात्मक अन्तर स्पष्ट पार्छन्।
कम्पनीले स्थापित ब्रान्डभन्दा निकै कम मूल्यको उत्पादन उपलब्ध गराएर उपभोक्तालाई नयाँ विकल्प दियो। कम मूल्यले उपभोक्ताको पहिलो खरिदलाई आकर्षित गर्न सक्छ। तर दीर्घकालीन बजार हिस्सा निर्माण गर्न मूल्य मात्र पर्याप्त हुँदैन।
उत्पादन नियमित रूपमा उपलब्ध हुनु, उपभोक्ताले त्यसको उपयोगिता अनुभव गर्नु र पुनः खरिद गर्न सक्ने अवस्था रहनु पनि आवश्यक हुन्छ।
निर्माको विस्तारमा मूल्यसँगै उत्पादनको उपलब्धता र ब्रान्ड पहिचानले काम गर्यो। कम मूल्यको उत्पादनलाई बजारमा टिकाइराख्न लागत व्यवस्थापन आवश्यक हुन्छ। उत्पादनमा प्रयोग हुने कच्चा पदार्थ, उत्पादन प्रक्रिया, प्याकेजिङ, ढुवानी, थोक तथा खुद्रा वितरण र प्रचारप्रसारको खर्चले अन्तिम मूल्य निर्धारण गर्छ।
यी सबै पक्षमा खर्च नियन्त्रण गर्न नसके कम मूल्यमा उत्पादन बेच्ने रणनीतिले कम्पनीको नाफामा दबाब पार्न सक्छ। निर्माको अनुभवले मूल्य प्रतिस्पर्धा सफल बनाउन लागत र बिक्रीको परिमाणबीच सन्तुलन आवश्यक हुने देखाउँछ।
कम मूल्यमा उत्पादन उपलब्ध गराएर धेरै उपभोक्तासम्म पुग्ने लक्ष्य राख्दा उत्पादन क्षमता, आपूर्ति व्यवस्थापन र बजार विस्तार एकअर्कासँग जोडिन्छन्। मूल्य घटाउने निर्णयलाई उत्पादन तथा वितरणको क्षमताले समर्थन गर्न सके मात्र यस्तो रणनीति दीर्घकालीन व्यवसायको आधार बन्न सक्छ।
वितरण सञ्जाल र बजार विस्तार
उत्पादन राम्रो वा सस्तो हुनु मात्र पर्याप्त हुँदैन। उपभोक्ताले खोजेको समयमा पसलमा उत्पादन उपलब्ध नभए त्यसले बजार हिस्सा बढाउन सक्दैन। विशेषगरी दैनिक उपभोग्य वस्तुको कारोबारमा वितरण सञ्जालले निर्णायक भूमिका खेल्छ। निर्माले आफ्नो बजार विस्तारका क्रममा यही पक्षलाई महत्त्व दियो।
डिटर्जेन्ट दैनिक प्रयोग हुने वस्तु भएकाले यसको बजार केवल ठूला सहरका सुपरमार्केटमा सीमित हुँदैन। साना किराना पसल, स्थानीय बजार र ग्रामीण क्षेत्रका खुद्रा विक्रेतासम्म उत्पादन पुर्याउन सक्नु आवश्यक हुन्छ। मूल्य संवेदनशील उपभोक्तालाई लक्षित गर्ने ब्रान्डका लागि यस्तो पहुँच झन् महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
निर्माको विस्तारमा थोक विक्रेता, खुद्रा पसल र उपभोक्ताबीचको सम्बन्धलाई बलियो बनाउनु महत्त्वपूर्ण रह्यो। उत्पादनको माग बढ्दै जाँदा त्यसअनुसार आपूर्ति गर्न सक्ने क्षमता आवश्यक पर्छ। बजारमा उत्पादन उपलब्ध नहुँदा उपभोक्ताले अर्को ब्रान्ड रोज्न सक्छन्।
नियमित आपूर्तिले भने उपभोक्ताको बानी र ब्रान्डप्रतिको परिचयलाई बलियो बनाउन सक्छ। वितरण सञ्जाल विस्तार गर्नुको अर्को पक्ष बजारको भौगोलिक विविधता हो।
भारतजस्तो ठूलो देशमा उपभोक्ताको आम्दानी, खरिद क्षमता, बजारको संरचना र उपभोगको बानी एउटै हुँदैन। एउटै उत्पादनलाई विभिन्न क्षेत्रमा उपलब्ध गराउन मूल्य, प्याकेजिङ, आपूर्ति र खुद्रा व्यापारसँगको सम्बन्धमा ध्यान दिनुपर्छ।
निर्माको बजार विस्तारलाई बुझ्दा वितरणलाई उत्पादन बिक्री गर्ने माध्यमका रूपमा मात्र हेर्न मिल्दैन। यो कम्पनीको प्रतिस्पर्धात्मक रणनीतिको अभिन्न हिस्सा थियो। कम मूल्यको उत्पादनलाई लक्षित उपभोक्तासम्म पुर्याउने क्षमता नै यसको बजार विस्तारको महत्त्वपूर्ण आधार बन्यो।
विज्ञापनबाट स्थापित भएको ब्रान्ड
निर्माले बजारमा आफ्नो पहिचान निर्माण गर्न विज्ञापनलाई पनि प्रभावकारी रूपमा प्रयोग गर्यो।
‘वाशिङ पाउडर निर्मा’ भन्ने सन्देश र त्यससँग जोडिएको आकर्षक विज्ञापन गीत भारतीय उपभोक्ता बजारमा लामो समयसम्म परिचित रह्यो। यसले उत्पादनको नामलाई उपभोक्ताको स्मृतिमा स्थापित गर्न सहयोग गर्यो। उपभोक्ता वस्तुको बजारमा विज्ञापनको उद्देश्य उत्पादनबारे जानकारी दिनु मात्र होइन।
ब्रान्डलाई सम्झन सजिलो बनाउनु, उत्पादन र उपभोक्ताबीच परिचय स्थापित गर्नु र खरिद गर्ने निर्णयमा प्रभाव पार्नु पनि यसको उद्देश्य हो। निर्माको विज्ञापन रणनीतिले यही पक्षलाई सम्बोधन गर्यो। डिटर्जेन्टजस्तो दैनिक उपभोग्य वस्तुमा ब्रान्ड पहिचानको महत्त्व ठूलो हुन्छ।
बजारमा समान प्रकृतिका उत्पादन धेरै हुँदा उपभोक्ताले परिचित नाम रोज्न सक्छन्। विज्ञापनले उत्पादनको नाम र त्यससँग जोडिएको सन्देश बारम्बार उपभोक्तासम्म पुर्याउँछ। यसले नयाँ उत्पादनलाई बजारमा चिनाउन र पहिले खरिद गरिसकेका उपभोक्तालाई पुनः खरिद गर्न प्रेरित गर्न सक्छ।
निर्माको विज्ञापनको अर्को विशेषता यसको व्यापक उपभोक्ता पहुँच थियो। कम्पनीले आफ्नो उत्पादनलाई सीमित वर्गको जीवनशैलीसँग मात्र जोडेन। सामान्य परिवारको दैनिक आवश्यकतासँग सम्बन्धित वस्तुका रूपमा प्रस्तुत गर्यो। यसले मूल्य रणनीतिसँग विज्ञापनलाई जोड्यो।
कम मूल्यमा उपलब्ध हुने उत्पादनबारे उपभोक्तालाई जानकारी दिनु र त्यसको नाम सम्झन सजिलो बनाउनु बजार विस्तारका लागि उपयोगी भयो। ब्रान्ड निर्माणले कम्पनीलाई मूल्यभन्दा बाहिरको प्रतिस्पर्धात्मक लाभ पनि दिन सक्छ।
उपभोक्ताले उत्पादनको नाम चिन्न थालेपछि कम्पनीले अन्य उत्पादन बजारमा ल्याउँदा पुरानो ब्रान्डबाट प्राप्त परिचय उपयोग गर्न सक्छ। निर्माको विस्तारमा स्थापित उपभोक्ता पहिचानले नयाँ उत्पादन तथा व्यावसायिक क्षेत्रमा प्रवेश गर्न सहयोग गर्ने आधार तयार गर्यो।
ब्रान्डबाट संस्थागत कम्पनीतर्फ
निर्माको व्यावसायिक विस्तारसँगै उत्पादनको परिमाण, बजारको पहुँच र व्यवस्थापनको स्वरूपमा परिवर्तन आवश्यक भयो।
सानो स्तरमा उत्पादन गरेर स्थानीय बजारमा बिक्री गर्ने प्रारम्भिक अवस्थाबाट अघि बढ्न कम्पनीले उत्पादन क्षमता बढाउन, आपूर्ति व्यवस्थित गर्न र बजारको बढ्दो माग धान्न सक्ने संरचना निर्माण गर्नुपर्थ्यो। सन् १९८० मा निर्मा लिमिटेड स्थापना हुनु कम्पनीको संस्थागत विकासको महत्त्वपूर्ण चरण थियो।
यसले व्यवसायलाई सानो उत्पादन गतिविधिबाट व्यवस्थित औद्योगिक कम्पनीका रूपमा अघि बढाउने आधार प्रदान गर्यो। गुजरातको त्रिकमपुरामा उत्पादन केन्द्र स्थापना गर्दै कम्पनीले आफ्नो औद्योगिक आधारलाई थप व्यवस्थित बनायो।
उत्पादनको माग बढ्दै जाँदा कम्पनीका लागि बजारमा उत्पादन पुर्याउनु मात्र होइन, त्यसको गुणस्तर र आपूर्तिमा निरन्तरता कायम राख्नु पनि आवश्यक थियो।
औद्योगिक उत्पादनमा उत्पादन क्षमताको विस्तार, कच्चा पदार्थको उपलब्धता, मेसिन तथा प्रविधिको उपयोग, जनशक्ति व्यवस्थापन र वितरणको समन्वयले व्यवसायको प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता निर्धारण गर्छन्। निर्माले विस्तारका क्रममा उत्पादन र बजारबीचको सम्बन्धलाई संस्थागत बनाउँदै लग्यो।
ब्रान्डको लोकप्रियताले माग सिर्जना गर्न सहयोग गरे पनि त्यो माग पूरा गर्ने क्षमता कम्पनीको आन्तरिक संरचनामा निर्भर थियो। उत्पादनमा निरन्तरता कायम राख्न नसक्ने कम्पनीले विज्ञापनबाट सिर्जना गरेको लोकप्रियतालाई दीर्घकालीन बिक्रीमा रूपान्तरण गर्न सक्दैन।
निर्माको विकासमा ब्रान्ड निर्माण र औद्योगिक क्षमताको विस्तार सँगसँगै अघि बढे। यही कारण यसको यात्रा एउटा लोकप्रिय डिटर्जेन्टको सफलतामा मात्र सीमित रहेन। कम्पनीले उत्पादन क्षमता र व्यावसायिक संरचना विस्तार गर्दै नयाँ उत्पादन तथा औद्योगिक क्षेत्रमा प्रवेश गर्ने आधार तयार गर्यो।
डिटर्जेन्टबाट विविध उत्पादनसम्म
निर्माको व्यवसाय विस्तारको अर्को महत्त्वपूर्ण चरण एउटै उत्पादनमा निर्भर नरही उपभोक्ता तथा औद्योगिक बजारका विभिन्न क्षेत्रमा प्रवेश गर्नु थियो। डिटर्जेन्टबाट सुरु भएको व्यवसाय पछि धुलाई साबुन, नुहाउने साबुन र अन्य उपभोग्य वस्तुसम्म फैलियो।
यससँगै कम्पनीले औद्योगिक रसायन र अन्य आधारभूत उत्पादनमा पनि लगानी विस्तार गर्यो।
उत्पादन विविधीकरणको एउटा आधार ब्रान्ड र वितरण सञ्जालबाट प्राप्त अनुभव थियो। दैनिक उपभोग्य वस्तुको बजारमा स्थापित कम्पनीले नयाँ उत्पादन ल्याउँदा पहिले नै बनेको बजार सम्बन्ध उपयोग गर्न सक्छ।
खुद्रा विक्रेता, वितरक र उपभोक्तासँग स्थापित सम्बन्धले नयाँ उत्पादनको बजार प्रवेशलाई सहज बनाउन सक्छ। तर प्रत्येक नयाँ उत्पादनले आफ्नै गुणस्तर, मूल्य र मागको परीक्षण पार गर्नुपर्ने हुन्छ।
निर्माले उपभोक्ता उत्पादनसँगै औद्योगिक रसायनको क्षेत्रमा विस्तार गर्दा व्यवसायको प्रकृतिमा परिवर्तन आयो।
उपभोक्ता वस्तुको बजारमा विज्ञापन, प्याकेजिङ र खुद्रा वितरणको महत्त्व बढी हुन्छ भने औद्योगिक रसायनमा उत्पादन क्षमता, प्राविधिक दक्षता, कच्चा पदार्थ, ऊर्जा, गुणस्तर र ठूला खरिदकर्तासँगको व्यावसायिक सम्बन्ध महत्त्वपूर्ण हुन्छन्।
यी दुई क्षेत्रमा सफल हुन कम्पनीले फरक प्रकारका व्यवस्थापकीय क्षमता विकास गर्नुपर्छ। निर्माको औद्योगिक विस्तारमा सोडा ऐस, नुन र अन्य रासायनिक उत्पादनको महत्त्व रह्यो। सोडा ऐस काँच, डिटर्जेन्ट र विभिन्न औद्योगिक उत्पादनमा प्रयोग हुने आधारभूत रसायन हो।
यस्तो उत्पादनमा लगानी गर्दा कम्पनीले उपभोक्ता ब्रान्डको कारोबारभन्दा फरक औद्योगिक आपूर्ति शृङ्खलामा स्थान बनाउने अवसर पाउँछ। औद्योगिक रसायनको उत्पादनले निर्मालाई केवल अन्तिम उपभोक्तालाई सामान बेच्ने कम्पनीका रूपमा सीमित रहन दिएन।
यसले उत्पादनका लागि आवश्यक कच्चा पदार्थ र औद्योगिक ग्राहकसँग सम्बन्धित व्यवसायमा पनि उपस्थिति विस्तार गर्यो।
यस प्रकारको विविधीकरणले कम्पनीको आम्दानीका स्रोत बढाउन सक्छ। यद्यपि रसायन उद्योगमा ठूलो पुँजी, ऊर्जा, वातावरणीय मापदण्ड र बजारको उतारचढावसँग सम्बन्धित जोखिम पनि रहन्छन्।
अधिग्रहणबाट औद्योगिक आधार विस्तार
निर्माको विस्तार आफ्नै उत्पादन क्षमता बढाउने काममा मात्र सीमित रहेन। कम्पनीले अधिग्रहणमार्फत पनि औद्योगिक आधार विस्तार गर्यो।
सन् २००५ मा सौराष्ट्र केमिकल्सको अधिग्रहण र सन् २००७ मा अमेरिकास्थित सियर्ल्स भ्याली मिनरल्सको अधिग्रहण यस यात्राका महत्त्वपूर्ण घटनामध्ये पर्छन्। अधिग्रहणमार्फत कम्पनीले नयाँ औद्योगिक सम्पत्ति, उत्पादन क्षमता र बजारसँग जोडिने अवसर प्राप्त गर्न सक्छ।
नयाँ उद्योग शून्यबाट स्थापना गर्न लामो समय, ठूलो लगानी र प्राविधिक तयारी आवश्यक पर्न सक्छ।
सञ्चालनमा रहेको कम्पनी अधिग्रहण गर्दा भने विद्यमान उत्पादन संरचना र औद्योगिक अनुभव उपयोग गर्ने सम्भावना हुन्छ। तर अधिग्रहणपछि व्यवस्थापन, लगानी, सञ्चालन र बजारको एकीकरण प्रभावकारी हुन सकेन भने अपेक्षित लाभ प्राप्त गर्न कठिन हुन्छ।
निर्माका लागि यस्ता अधिग्रहणले औद्योगिक रसायन तथा खनिजसँग सम्बन्धित क्षेत्रमा आफ्नो उपस्थितिलाई बलियो बनाउने अवसर प्रदान गरे।
यसले कम्पनीको विकास रणनीतिमा उत्पादन विविधीकरणसँगै औद्योगिक सम्पत्ति र उत्पादन क्षमताको विस्तारलाई पनि महत्त्व दिइएको देखाउँछ। यद्यपि कुनै पनि अधिग्रहणलाई कम्पनीको सफलताको स्वतः प्रमाण मान्न मिल्दैन।
अधिग्रहणपछि सम्पत्तिको उपयोग, उत्पादनको प्रतिस्पर्धात्मकता, ऋण तथा लगानीको व्यवस्थापन र दीर्घकालीन प्रतिफल महत्त्वपूर्ण हुन्छन्।
व्यवसाय विस्तारको प्रभाव मूल्याङ्कन गर्दा कम्पनीले कति उद्योग वा सम्पत्ति आफ्नो स्वामित्वमा ल्यायो भन्ने मात्र होइन, ती सम्पत्तिले समग्र व्यवसायमा कस्तो योगदान पुर्याए भन्ने विषय पनि हेर्नुपर्छ।
निर्माको यात्रामा अधिग्रहणले कम्पनीलाई डिटर्जेन्ट र उपभोक्ता वस्तुको सीमाभन्दा बाहिर औद्योगिक व्यवसायमा आफ्नो स्थान विस्तार गर्ने बाटो खोल्यो। यसले कम्पनीको व्यावसायिक स्वरूपलाई बहुआयामिक बनाउने प्रक्रियालाई अघि बढायो।
सिमेन्ट उद्योगमा प्रवेश
निर्माको विविधीकरणको अर्को महत्त्वपूर्ण क्षेत्र सिमेन्ट उद्योग हो। सन् २०१४ मा नुवोको भिस्टास कर्पोरेसनमार्फत महाराष्ट्रको निम्बोल क्षेत्रमा सिमेन्ट उत्पादन सुरु गर्नु कम्पनीको औद्योगिक विस्तारको महत्त्वपूर्ण चरण बन्यो। यसले निर्मा समूहलाई निर्माण सामग्रीको बजारसँग जोड्यो।
सिमेन्ट उद्योग उपभोक्ता डिटर्जेन्टको बजारभन्दा धेरै फरक प्रकृतिको व्यवसाय हो। यसमा उत्पादन केन्द्रको स्थान, चुनढुङ्गालगायत कच्चा पदार्थको उपलब्धता, ऊर्जा खर्च, ढुवानी, निर्माण क्षेत्रको माग र बजारमा मूल्य प्रतिस्पर्धाले प्रत्यक्ष प्रभाव पार्छन्।
उत्पादनको लागत नियन्त्रण गर्न नसके वा बजारसम्म ढुवानी खर्च अत्यधिक भएमा ठूलो उत्पादन क्षमताले मात्र प्रतिस्पर्धात्मक लाभ सुनिश्चित गर्दैन। निर्माको सिमेन्ट क्षेत्रमा प्रवेशलाई व्यवसाय विविधीकरणको रणनीतिका रूपमा बुझ्न सकिन्छ।
उपभोक्ता वस्तुमा स्थापित अनुभव र ब्रान्ड निर्माणको क्षमताभन्दा अलग, सिमेन्ट उद्योगले औद्योगिक उत्पादन, ठूलो पुँजी परिचालन र निर्माण बजारको मागसँग जोडिएको नयाँ व्यावसायिक आधार उपलब्ध गराउँछ।
नुवोको भिस्टास कर्पोरेसन निर्मा समूहको औद्योगिक विस्तारसँग जोडिएको महत्त्वपूर्ण कम्पनी बनेको छ। यस क्षेत्रको विकासले निर्माको व्यावसायिक पहिचानलाई दैनिक उपभोग्य वस्तु उत्पादन गर्ने कम्पनीबाट निर्माण सामग्री तथा औद्योगिक उत्पादनमा संलग्न समूहसम्म विस्तार गरेको छ।
यस किसिमको विविधीकरणले बजारको जोखिम बाँड्न सहयोग गर्न सक्छ। कुनै एक उत्पादनको माग घट्दा अर्को क्षेत्रमा रहेको व्यवसायले आम्दानीको आधार प्रदान गर्न सक्छ। तर फरक उद्योगमा प्रवेश गर्दा प्रत्येक क्षेत्रका लागि छुट्टै विशेषज्ञता, पुँजी र व्यवस्थापन आवश्यक हुन्छ।
त्यसैले विविधीकरणको सफलता व्यवसायको संख्या बढाउनुभन्दा ती व्यवसायलाई प्रतिस्पर्धी र दिगो बनाउने क्षमतामा निर्भर हुन्छ।
कम्पनीको आकार र व्यावसायिक संरचना
निर्माको आधिकारिक विवरणअनुसार कम्पनीको कारोबार भारतीय रुपैयाँ ७१ अर्बभन्दा बढी पुगेको छ। यसले सातवटा उत्पादन केन्द्र सञ्चालन गर्दै आएको र आठ हजारभन्दा बढी कर्मचारीसँग जोडिएको विवरण पनि कम्पनीले सार्वजनिक गरेको छ।
यी तथ्यले निर्माको विकास एउटा उपभोक्ता ब्रान्डको लोकप्रियताभन्दा धेरै फराकिलो औद्योगिक संरचनामा पुगेको देखाउँछन्। कम्पनीको आकार बढ्दै जाँदा व्यवस्थापनको जटिलता पनि बढ्छ।
विभिन्न उत्पादन, उद्योग र बजारमा सञ्चालन हुने व्यवसायलाई एउटै रणनीतिक दिशामा अघि बढाउन वित्तीय अनुशासन, दक्ष जनशक्ति, प्राविधिक क्षमता र प्रभावकारी संस्थागत संरचना आवश्यक हुन्छ।
उत्पादनको गुणस्तर कायम राख्नु, लागत नियन्त्रण गर्नु, बजारको मागअनुसार लगानी गर्नु र व्यवसायका विभिन्न एकाइबीच समन्वय कायम गर्नु ठूलो औद्योगिक समूहका नियमित चुनौती हुन्।
निर्माको व्यावसायिक संरचनामा उपभोक्ता उत्पादन र औद्योगिक व्यवसाय दुवैको उपस्थिति छ। उपभोक्ता उत्पादनले ब्रान्ड, वितरण र खुद्रा बजारसँगको सम्बन्धलाई महत्त्व दिन्छ भने औद्योगिक उत्पादनले ठूलो लगानी, उत्पादन क्षमता, प्रविधि र आपूर्ति व्यवस्थापनलाई प्राथमिकता दिन्छ।
फरक प्रकृतिका यी व्यवसायलाई सञ्चालन गर्न एउटै प्रकारको व्यावसायिक दक्षता पर्याप्त हुँदैन। यही कारण निर्माको विस्तारलाई उत्पादन थप्ने क्रमका रूपमा मात्र हेर्नु उपयुक्त हुँदैन। यो बजार, पुँजी, प्रविधि र व्यवस्थापनका फरक आवश्यकता भएका उद्योगहरूमा उपस्थिति बनाउने प्रक्रिया पनि हो।
कम्पनीको दीर्घकालीन सफलता प्रत्येक व्यवसायको नाफा, प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता र संस्थागत स्थिरतामा निर्भर रहनेछ।
निर्माबाट नेपाली उद्योगले के सिक्न सक्छ?
निर्माको यात्रा नेपाली उद्योगका लागि पनि उपयोगी व्यावसायिक पाठसँग जोडिएको छ। नेपालमा धेरै व्यवसाय सीमित पुँजीबाट सुरु हुन्छन्। बजारमा स्थापित ब्रान्डसँग प्रतिस्पर्धा गर्नुपर्ने अवस्था, वितरणको सीमित पहुँच, उत्पादन लागत र उपभोक्ताको क्रयशक्तिजस्ता चुनौती नयाँ उद्यमीले सामना गर्नुपर्छ।
यस्तो अवस्थामा निर्माको अनुभवले बजारको आवश्यकता पहिचान गर्ने र उपलब्ध स्रोतको प्रभावकारी उपयोग गर्ने महत्त्व देखाउँछ। पहिलो पाठ बजारको वास्तविक आवश्यकता पहिचान गर्नु हो। निर्माले स्थापित ब्रान्डसँग सोझै प्रतिस्पर्धा गर्नुभन्दा कम मूल्यका उत्पादन खोजिरहेका उपभोक्तालाई लक्षित गर्यो।
नेपालका उद्यमीले पनि बजारमा कुन उपभोक्ता समूहको आवश्यकता पूरा हुन सकेको छैन, कुन उत्पादन महँगो छ र कुन क्षेत्रमा गुणस्तरीय विकल्पको अभाव छ भन्ने पहिचान गर्न सक्छन्। नयाँ व्यवसायको अवसर सधैँ नयाँ वस्तु आविष्कार गर्नुमा मात्र हुँदैन।
विद्यमान वस्तुलाई उपभोक्ताका लागि बढी पहुँचयोग्य बनाउनु पनि व्यावसायिक अवसर हुन सक्छ।
दोस्रो पाठ लागत व्यवस्थापन हो। सस्तो उत्पादन बजारमा ल्याउनु र त्यसबाट दीर्घकालीन व्यवसाय निर्माण गर्नु फरक कुरा हुन्। उत्पादन लागत, वितरण खर्च, बिक्रीको परिमाण र नाफाबीच सन्तुलन कायम गर्न नसके कम मूल्यको रणनीति टिकाउ हुँदैन।
नेपाली उद्योगले पनि मूल्य घटाउने निर्णयसँगै उत्पादन प्रक्रिया सुधार, कच्चा पदार्थको प्रभावकारी उपयोग र आपूर्ति व्यवस्थापनमा ध्यान दिनुपर्छ। तेस्रो पाठ वितरण सञ्जालको महत्त्व हो। उत्पादनले बजारमा पहिचान पाउनु र उपभोक्ताले सहज रूपमा किन्न पाउनुबीच प्रत्यक्ष सम्बन्ध हुन्छ।
नेपालमा पनि उत्पादन केन्द्रित व्यवसायले उत्पादनको गुणस्तरमा ध्यान दिएर मात्र पुग्दैन। स्थानीय विक्रेता, थोक व्यापारी र खुद्रा पसलसम्म पुग्ने सञ्जाल निर्माण गर्नुपर्छ। बजारमा नियमित उपलब्धता कायम राख्नु ब्रान्डप्रतिको विश्वास निर्माण गर्ने आधार हो। चौथो पाठ ब्रान्ड निर्माण हो।
विज्ञापनमा ठूलो रकम खर्च गर्नु मात्र ब्रान्ड निर्माण होइन।
उपभोक्ताले सम्झन सक्ने नाम, स्पष्ट मूल्य प्रस्ताव, नियमित गुणस्तर र सहज उपलब्धताले ब्रान्डलाई बलियो बनाउँछन्। निर्माको विज्ञापन रणनीतिले उत्पादनको नामलाई व्यापक रूपमा परिचित गरायो। नेपाली उद्योगले पनि आफ्नो लक्षित उपभोक्ता र उत्पादनको विशेषताअनुसार स्पष्ट सन्देश विकास गर्न सक्छन्।
पाँचौँ पाठ व्यवसाय विस्तारमा संस्थागत क्षमताको महत्त्व हो।
निर्माले डिटर्जेन्टबाट सुरु भएको व्यवसायलाई विभिन्न उद्योगसम्म विस्तार गर्यो। तर यस्तो विस्तारको अर्थ सबै उद्यमीले एकैपटक धेरै क्षेत्रमा लगानी गर्नुपर्छ भन्ने होइन। नयाँ क्षेत्रमा प्रवेश गर्नुअघि बजारको सम्भावना, पुँजीको उपलब्धता, प्राविधिक ज्ञान, व्यवस्थापन क्षमता र जोखिमको मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ।
मूल व्यवसाय बलियो नबनाई हतारमा विविधीकरण गर्दा स्रोत छरिन सक्छ र मुख्य व्यवसाय नै कमजोर हुन सक्छ। निर्माको अनुभवको अर्को पक्ष दीर्घकालीन सोच हो। बजारमा प्रारम्भिक सफलता प्राप्त गर्नु र त्यसलाई संस्थागत व्यवसायमा रूपान्तरण गर्नुबीच ठूलो अन्तर हुन्छ।
बिक्री बढेसँगै उत्पादन क्षमता विस्तार गर्ने, दक्ष जनशक्ति विकास गर्ने, गुणस्तर कायम राख्ने र व्यवस्थापनलाई व्यावसायिक बनाउने काम आवश्यक हुन्छ। उद्यमलाई व्यक्तिको प्रत्यक्ष संलग्नतामा मात्र निर्भर नराखी संस्थागत प्रणालीमा आधारित बनाउन सक्नु दीर्घकालीन विकासको आधार हो।
सस्तो उत्पादनबाट औद्योगिक पहिचानसम्म
निर्माको यात्रा मूल्य संवेदनशील उपभोक्तालाई लक्षित डिटर्जेन्टबाट सुरु भएर विभिन्न उपभोक्ता तथा औद्योगिक उत्पादनसम्म फैलिएको व्यावसायिक विस्तारको उदाहरण हो।
कम्पनीले कम मूल्यको उत्पादनबाट बजारमा प्रवेश गर्यो, वितरण र विज्ञापनमार्फत ब्रान्ड पहिचान निर्माण गर्यो, उत्पादन क्षमता विस्तार गर्यो र पछि रसायन, खनिज तथा सिमेन्टजस्ता क्षेत्रमा आफ्नो उपस्थिति बढायो। यस यात्रामा मूल्य रणनीति, बजार पहुँच र ब्रान्ड निर्माणले प्रारम्भिक विस्तारमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेले।
त्यसपछि औद्योगिक लगानी, उत्पादन संरचना र व्यवसाय विविधीकरणले कम्पनीको स्वरूप परिवर्तन गरे। निर्माको उदाहरणले उपभोक्ता बजारमा प्राप्त सफलता नयाँ उद्योगमा प्रवेश गर्ने आधार बन्न सक्ने देखाउँछ। तर हरेक नयाँ क्षेत्रमा प्रतिस्पर्धी क्षमता विकास गर्नु र लगानीलाई प्रतिफलमा रूपान्तरण गर्नु निरन्तर चुनौती रहन्छ।
निर्माको विकासको मूल व्यावसायिक पक्ष यही हो।
एउटा उत्पादनको बजार पहिचानलाई संस्थागत क्षमता, वितरण सञ्जाल र औद्योगिक लगानीसँग जोडेर कम्पनीले आफ्नो व्यवसायको दायरा विस्तार गर्यो। सस्तो डिटर्जेन्टबाट सुरु भएको ब्रान्डको परिचय आज विभिन्न उद्योगसँग जोडिएको छ।
यसको यात्रा नयाँ उद्यमका लागि बजारको खाली ठाउँ पहिचान गर्ने, उपभोक्ताको आवश्यकताअनुसार मूल्य तय गर्ने, वितरणलाई बलियो बनाउने र विस्तार गर्नुअघि संस्थागत क्षमता निर्माण गर्ने महत्त्वपूर्ण व्यावसायिक उदाहरण बनेको छ।
