हिन्द महासागरको नीलो पानीले घेरिएको मौरिसस प्राकृतिक सौन्दर्यका लागि विश्वभर परिचित छ।

सेता बालुवाका समुद्री तट, नीलो समुद्र, हरियालीले भरिएका पहाड र पर्यटकलाई आकर्षित गर्ने प्राकृतिक सम्पदाले यसलाई लोकप्रिय गन्तव्य बनाएका छन्। तर, मौरिससको वास्तविक परिचय यसको प्राकृतिक सुन्दरतामा मात्र सीमित छैन।

सीमित भूगोल, प्राकृतिक स्रोतको अभाव र एउटै कृषि उत्पादनमा निर्भर अर्थतन्त्रबाट बाहिर निस्केर विविध आर्थिक संरचना निर्माण गरेको यसको यात्रा अझ महत्त्वपूर्ण छ।

सन् १९६८ मा बेलायती उपनिवेशबाट स्वतन्त्र भएको मौरिससले सुरुवाती समयमा चिनी उत्पादन र निर्यातमा आधारित अर्थतन्त्रको सामना गर्नुपरेको थियो। देशको आम्दानी, रोजगारी र विदेशी मुद्रा आर्जनमा उखु तथा चिनी उद्योगको ठूलो भूमिका थियो।

कृषि उत्पादनमा निर्भर यस्तो अर्थतन्त्रमा अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा मूल्य घट्दा वा उत्पादन प्रभावित हुँदा देशको समग्र आर्थिक गतिविधिमा असर पर्ने जोखिम रहन्थ्यो।

तर, मौरिससले आफ्नो भविष्य एउटै उत्पादनमा निर्भर राखेन।

सरकारले निर्यातमुखी उत्पादन, पर्यटन, वित्तीय सेवा, उद्योग र प्रविधिका क्षेत्रमा क्रमशः लगानी विस्तार गर्ने बाटो रोज्यो।

निजी क्षेत्रलाई आर्थिक गतिविधिमा सहभागी गराउने, विदेशी लगानी आकर्षित गर्ने र अन्तर्राष्ट्रिय बजारसँग सम्बन्ध विस्तार गर्ने नीतिले अर्थतन्त्रको स्वरूप बदल्न सहयोग पुर्‍यायो।

विश्व बैंकका अनुसार मौरिससले स्वतन्त्रतापछिको अवधिमा एकल कृषि उत्पादनमा निर्भर न्यून आय भएको अर्थतन्त्रबाट विविधीकृत उच्चमध्यम आय भएको अर्थतन्त्रमा रूपान्तरण हासिल गरेको छ।

यो परिवर्तन प्राकृतिक स्रोतको प्रचुरताभन्दा आर्थिक नीतिको दिशा, संस्थागत क्षमता र उत्पादनका नयाँ क्षेत्र विकास गर्ने प्रयाससँग जोडिएको छ।

चिनीबाट सुरु भएको आर्थिक यात्रा

मौरिससको आर्थिक इतिहासमा उखु र चिनी उद्योगको स्थान महत्त्वपूर्ण छ।

उखु खेतीले कृषि उत्पादन, प्रशोधन उद्योग, निर्यात र रोजगारीका क्षेत्रमा लामो समयसम्म योगदान पुर्‍यायो। यही उद्योगले देशको प्रारम्भिक औद्योगिक संरचना र विदेशी मुद्रा आर्जनको आधार तयार गर्न सहयोग गर्‍यो।

तर, कृषि उत्पादनको सीमितताले अर्थतन्त्रलाई जोखिममा राख्थ्यो।

अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा चिनीको मूल्य, व्यापारसम्बन्धी नियम, उत्पादन लागत र मौसममा हुने परिवर्तनले यस क्षेत्रको प्रतिस्पर्धात्मक क्षमतामा प्रभाव पार्न सक्थे। उखु खेतीका लागि उपलब्ध जमिन पनि सीमित थियो। त्यसैले कृषि क्षेत्रलाई मात्र विस्तार गरेर जनसंख्या, रोजगारी र आम्दानीका बढ्दो आवश्यकता पूरा गर्न कठिन थियो।

मौरिससले यही अवस्थालाई आर्थिक संरचना परिवर्तन गर्ने अवसरका रूपमा लियो।

चिनी उद्योगलाई तत्काल विस्थापित गर्नुको सट्टा त्यसबाट प्राप्त अनुभव, पुँजी, पूर्वाधार र व्यापारिक सम्बन्धलाई अन्य आर्थिक क्षेत्रमा विस्तार गर्ने प्रयास गरियो। उत्पादनमूलक उद्योग स्थापना, निर्यातका नयाँ वस्तु विकास र पर्यटन क्षेत्रमा लगानी विस्तार यस प्रक्रियाका महत्त्वपूर्ण चरण बने।

यसको अर्थ परम्परागत कृषि क्षेत्रको महत्त्व समाप्त भयो भन्ने होइन।

बरु, अर्थतन्त्रको आम्दानी एउटै क्षेत्रबाट मात्र नआउने संरचना विकास गर्नु मुख्य उद्देश्य बन्यो। यही रणनीतिले मौरिससलाई आर्थिक जोखिम बाँड्न र नयाँ अवसर खोज्न सहयोग पुर्‍यायो।

पर्यटनबाट विदेशी मुद्रा आर्जन

मौरिससको आर्थिक रूपान्तरणमा पर्यटनले महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेको छ। प्राकृतिक सुन्दरता, समुद्री तट, पहाडी भूभाग, जैविक विविधता र सांस्कृतिक मिश्रणले देशलाई अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटन बजारमा विशिष्ट पहिचान दिएको छ।

यहाँको पर्यटन उद्योग होटल र रिसोर्टमा मात्र सीमित छैन। हवाई सेवा, यातायात, रेस्टुरेन्ट, भ्रमण व्यवस्थापन, समुद्री खेलकुद, मनोरञ्जन र स्थानीय उत्पादनको व्यापारसमेत यससँग जोडिएका छन्।

यसले पर्यटनबाट प्राप्त आम्दानीलाई विभिन्न व्यवसायसम्म पुर्‍याउने अवसर सिर्जना गरेको छ।

मौरिससको आधिकारिक तथ्याङ्कअनुसार सन् २०२५ मा देशमा १४ लाख ३६ हजार २५० पर्यटक पुगेका थिए।

सन् २०२४ को तुलनामा यो संख्या ३.९ प्रतिशत बढी हो। पर्यटकको यो आगमनले होटल, यातायात, भोजनालय र अन्य सेवा व्यवसायका लागि ठूलो बजार उपलब्ध गराउँछ।

पर्यटनको अर्को विशेषता यसको रोजगारी सिर्जना गर्ने क्षमता हो।

होटल व्यवस्थापन, खाद्य सेवा, सरसफाइ, भ्रमण सञ्चालन, यातायात र ग्राहक सेवामा विभिन्न सीप भएका श्रमिक आवश्यक पर्छन्। यसले साना व्यवसाय तथा स्थानीय समुदायलाई समेत आर्थिक गतिविधिमा सहभागी हुने अवसर दिन्छ।

तर, पर्यटनमा निर्भर अर्थतन्त्र पनि जोखिममुक्त हुँदैन।

विश्वव्यापी महामारी, अन्तर्राष्ट्रिय आर्थिक मन्दी, हवाई यातायातको लागत र जलवायु परिवर्तनले पर्यटकको आगमन प्रभावित गर्न सक्छन्। त्यसैले मौरिससका लागि पर्यटनलाई बलियो बनाउनुका साथै अन्य क्षेत्रबाट पनि आम्दानी र रोजगारी विस्तार गर्नु आवश्यक छ।

उत्पादनमूलक उद्योगले थपेको शक्ति

मौरिससको आर्थिक रूपान्तरणमा उत्पादनमूलक उद्योगको योगदान पनि उल्लेखनीय छ। चिनीमा निर्भर अर्थतन्त्रबाट बाहिर निस्कने क्रममा देशले कपडा तथा तयारी पोसाक, कृषि प्रशोधन र अन्य निर्यातमुखी उत्पादनलाई विस्तार गर्ने प्रयास गर्‍यो।

उत्पादनमूलक उद्योगले देशलाई कृषि उत्पादनभन्दा फराकिलो आर्थिक आधार उपलब्ध गराउँछ।

उद्योगमा कच्चा पदार्थ प्रशोधन, वस्तु निर्माण, प्याकेजिङ, भण्डारण, ढुवानी र निर्यातसँग सम्बन्धित गतिविधि सञ्चालन हुन्छन्। यसले प्रत्यक्ष रोजगारीका साथै आपूर्तिकर्ता र सेवा व्यवसायका लागि पनि अवसर सिर्जना गर्छ।

मौरिससले विदेशी बजारसँगको सम्बन्धलाई उपयोग गर्दै उत्पादन क्षेत्रको विकास गरेको छ। अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारमा पहुँच, लगानीमैत्री वातावरण र निर्यात गर्ने व्यवसायलाई प्रोत्साहन गर्ने नीतिले यस प्रक्रियामा भूमिका खेलेका छन्।

यद्यपि, विश्व बजारमा प्रतिस्पर्धा कायम राख्न उत्पादन लागत नियन्त्रण, प्रविधिको प्रयोग र श्रमिकको उत्पादकत्व बढाउनु आवश्यक हुन्छ।

कम लागतमा उत्पादन गर्ने देशहरूसँग प्रतिस्पर्धा गर्न नसक्दा परम्परागत उत्पादन उद्योगमा दबाब पर्न सक्छ। मौरिससले पनि कपडा तथा चिनी उद्योगको प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता कायम राख्ने चुनौती सामना गरिरहेको छ।

त्यसैले भविष्यको औद्योगिक विकास केवल पुराना उद्योगको विस्तारमा सीमित रहन सक्दैन। उच्च मूल्य सिर्जना गर्ने उत्पादन, आधुनिक प्रविधि, दक्ष जनशक्ति र अन्तर्राष्ट्रिय बजारको मागअनुसार वस्तु विकास गर्नु आवश्यक छ।

वित्तीय सेवा र प्रविधिको विस्तार

मौरिससले आफ्नो अर्थतन्त्रलाई कृषि, उद्योग र पर्यटनबाट मात्र सञ्चालन हुने संरचनामा सीमित राखेन। बैंकिङ, बीमा, अन्तर्राष्ट्रिय वित्तीय सेवा र सूचना प्रविधिलाई पनि विकासका नयाँ क्षेत्रका रूपमा अघि बढायो।

अन्तर्राष्ट्रिय वित्तीय सेवाको विस्तारले मौरिससलाई अफ्रिका र एसियाबीच लगानी तथा व्यावसायिक कारोबार सञ्चालन गर्ने एउटा महत्त्वपूर्ण केन्द्रका रूपमा विकास गर्ने अवसर दिएको छ।

कम्पनी दर्ता, वित्तीय व्यवस्थापन, कोष सञ्चालन र व्यावसायिक परामर्शजस्ता सेवाले अर्थतन्त्रमा नयाँ प्रकारको आम्दानी सिर्जना गर्न सक्छन्।

यस क्षेत्रमा कानुनी स्पष्टता, नियामक संस्थाको विश्वसनीयता, वित्तीय पारदर्शिता र लगानीकर्ताको विश्वास निर्णायक हुन्छन्। अन्तर्राष्ट्रिय कारोबारमा सहभागी हुन खोज्ने मुलुकका लागि वित्तीय प्रणालीको विश्वसनीयता आर्थिक पूर्वाधार जत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

सूचना तथा सञ्चार प्रविधिको विस्तारले पनि मौरिससको आर्थिक संरचनामा नयाँ सम्भावना थपेको छ।

सफ्टवेयर सेवा, डिजिटल कारोबार, सूचना व्यवस्थापन, प्राविधिक सहयोग र अन्य व्यावसायिक सेवाले सीमित भूगोल भएको देशलाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारसँग जोड्न सक्छन्।

यस्ता सेवाको विशेषता के हो भने तिनको विकासका लागि विशाल भूभाग वा खनिज स्रोत आवश्यक पर्दैन।

दक्ष जनशक्ति, गुणस्तरीय इन्टरनेट, भरपर्दो विद्युत्, उपयुक्त कानुनी व्यवस्था र व्यावसायिक वातावरण भएमा सानो देशले पनि अन्तर्राष्ट्रिय सेवा बजारमा प्रतिस्पर्धा गर्न सक्छ।

तर, वित्तीय सेवा र प्रविधिको विकास स्वतः सुनिश्चित हुँदैन। दक्ष जनशक्तिको उपलब्धता, नवप्रवर्तन, साइबर सुरक्षा र अन्तर्राष्ट्रिय नियामक मापदण्डअनुसार काम गर्ने क्षमताले यस क्षेत्रको भविष्य निर्धारण गर्छ।

मानिस र संस्थागत क्षमताको भूमिका

मौरिससको आर्थिक रूपान्तरणमा भौतिक पूर्वाधार र नीतिगत सुधारसँगै मानव पुँजीको भूमिका पनि महत्त्वपूर्ण छ। पर्यटन, उत्पादन, वित्तीय सेवा र प्रविधिजस्ता फरक क्षेत्रमा काम गर्न सक्षम जनशक्ति तयार गर्नु अर्थतन्त्रको विविधीकरणका लागि आवश्यक हुन्छ।

पर्यटन उद्योगलाई भाषा, व्यवस्थापन र ग्राहक सेवाको सीप चाहिन्छ।

उत्पादनमूलक उद्योगलाई प्राविधिक दक्षता, गुणस्तर नियन्त्रण र व्यवस्थापन क्षमता आवश्यक हुन्छ। वित्तीय तथा प्रविधि क्षेत्रमा काम गर्न लेखा, सूचना प्रविधि, तथ्याङ्क विश्लेषण र व्यावसायिक ज्ञान महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

यसकारण आर्थिक विकासको दीर्घकालीन आधार शिक्षा र सीप विकाससँग जोडिन्छ।

श्रम बजारको मागअनुसार जनशक्ति तयार गर्न नसके लगानी बढे पनि पर्याप्त गुणस्तरीय रोजगारी सिर्जना नहुन सक्छ। मौरिससले पनि बदलिँदो अर्थतन्त्रअनुसार सीप र रोजगारीबीचको सम्बन्ध थप बलियो बनाउनुपर्ने आवश्यकता सामना गरिरहेको छ।

राजनीतिक स्थायित्व, लोकतान्त्रिक संस्थाको निरन्तरता र व्यावसायिक नियमको विश्वसनीयताले लगानीको वातावरणमा प्रभाव पार्छन्। लगानीकर्ताले दीर्घकालीन निर्णय गर्दा बजारको आकारसँगै नीतिको स्थिरता, कानुनी सुरक्षा र प्रशासनिक प्रक्रियालाई पनि ध्यान दिन्छन्।

मौरिससको अनुभवले आर्थिक विविधीकरणका लागि एउटै सफल नीति पर्याप्त नहुने देखाउँछ। सरकारले निजी क्षेत्रलाई अवसर दिनु, व्यवसायले उत्पादकत्व बढाउनु र शिक्षा प्रणालीले बजारको मागअनुसार जनशक्ति तयार गर्नु एकअर्कासँग जोडिएका पक्ष हुन्।

सफलतापछिका नयाँ चुनौती

मौरिससको आर्थिक रूपान्तरण उल्लेखनीय भए पनि यसको विकास यात्रा चुनौतीमुक्त छैन।

विश्व बैंकको सन् २०२६ मा सार्वजनिक देशगत आर्थिक तथा रोजगारीसम्बन्धी प्रतिवेदनले मौरिससको पुरानो आर्थिक वृद्धि मोडलले गति गुमाउँदै गएको औँल्याएको छ।

उत्पादनमूलक क्षेत्रमा लगानी र उत्पादकत्व बढाउने आवश्यकता, जनसंख्याको वृद्धावस्था तथा गुणस्तरीय रोजगारी सिर्जनाको चुनौतीलाई प्रतिवेदनले महत्त्व दिएको छ।

विश्व बैंकका अनुसार सन् २०२५ मा मौरिससको वास्तविक आर्थिक वृद्धि ३.२ प्रतिशत थियो। पर्यटन आगमन र वित्तीय सेवा तथा सूचना प्रविधिको विस्तार कायम रहे पनि नयाँ लगानीको सुस्तता र निर्माण गतिविधिमा आएको कमीले आर्थिक वृद्धिमा प्रभाव पारेको थियो।

यसले एउटा महत्त्वपूर्ण तथ्य देखाउँछ। अर्थतन्त्रलाई विविध बनाउनु पहिलो उपलब्धि हो, तर त्यसलाई निरन्तर गतिशील राख्नु अर्को चुनौती हो।

पर्यटन र वित्तीय सेवाले अर्थतन्त्रलाई नयाँ आधार दिए पनि तिनको उत्पादकत्व, प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता र रोजगारी सिर्जना गर्ने सामर्थ्य निरन्तर बढाउनुपर्छ।

त्यस्तै, जलवायु परिवर्तन र समुद्री सतह बढ्ने जोखिम टापु राष्ट्रका लागि दीर्घकालीन चुनौती हुन्।

पर्यटन, तटीय पूर्वाधार र समुद्री पारिस्थितिक प्रणालीमा निर्भर अर्थतन्त्रमा प्राकृतिक विपत्तिले ठूलो आर्थिक असर पार्न सक्छ। त्यसैले वातावरणीय संरक्षण र आर्थिक विकासलाई सँगसँगै अघि बढाउनु आवश्यक छ।

मौरिससको आगामी आर्थिक यात्रा पुराना सफलताको निरन्तरतामा मात्र निर्भर रहने छैन। नयाँ प्रविधिमा लगानी, उत्पादनमूलक क्षेत्रको प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता, दक्ष जनशक्ति र नवप्रवर्तनले यसको भावी आर्थिक गति निर्धारण गर्नेछन्।

मौरिससको अनुभवले सानो भूगोल र सीमित प्राकृतिक स्रोत आर्थिक विकासका स्थायी बाधा होइनन् भन्ने देखाउँछ।

तर, सफलता प्राप्त गर्न एउटै उत्पादनमा निर्भरता घटाउने, नयाँ बजार पहिचान गर्ने, निजी क्षेत्रको क्षमता बढाउने र बदलिँदो विश्व अर्थतन्त्रअनुसार नीति सुधार गर्ने निरन्तर प्रयास आवश्यक हुन्छ।

नेपालजस्ता विकासोन्मुख मुलुकका लागि पनि यो अनुभव महत्त्वपूर्ण छ।

पर्यटन, कृषि प्रशोधन, उत्पादनमूलक उद्योग, वित्तीय सेवा र प्रविधिलाई अलग-अलग क्षेत्रका रूपमा नभई परस्पर जोडिएका आर्थिक आधारका रूपमा विकास गर्न सकिन्छ। त्यसका लागि नीतिगत स्थिरता, दक्ष जनशक्ति, पूर्वाधार र अन्तर्राष्ट्रिय बजारसँगको प्रभावकारी सम्बन्ध आवश्यक हुन्छ।

मौरिससको कथा उखु खेतीबाट सुरु भएको आर्थिक यात्राको मात्र कथा होइन। यो सीमिततालाई अवसरमा बदल्ने, अर्थतन्त्रका नयाँ आधार निर्माण गर्ने र सफलतापछि पनि प्रतिस्पर्धी रहिरहन निरन्तर परिवर्तन गर्नुपर्ने आवश्यकताको कथा हो।