काठमाडौं । विश्व बजारमा सुनको मूल्य एक सातामै ४ प्रतिशतभन्दा बढीले घटेपछि नेपाली बजारमा पनि यसको प्रभाव देखिएको छ।
दशैँपछि नेपाली बजारमा सुन प्रतितोला ११ हजार ७ सय रुपैयाँले घटेर २ लाख ७८ हजार ५ सय रुपैयाँमा झरेको थियो। तर, सोमबार, अक्टोबर २६ मा मूल्य पुनः बढेर २ लाख ८१ हजार ५ सय रुपैयाँ पुगेको छ।
नेपाल सुनचाँदी व्यवसायी महासंघका अनुसार एक दिनमै सुनको मूल्य प्रतितोला ३ हजार रुपैयाँले बढेको हो। चाँदीको मूल्य पनि प्रतितोला ४० रुपैयाँले बढेर ३ हजार ९९५ रुपैयाँ पुगेको छ।
अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा समेत सुन प्रतिऔँस ४ हजार डलरको सीमामाथि फर्किएको छ। यसले सुनको मूल्यमा आएको गिरावट तत्कालै निरन्तर ओरालोमा परिणत नभएको देखाउँछ।
यद्यपि, पछिल्लो वृद्धिले अब मूल्य निरन्तर बढ्ने सुनिश्चित गर्दैन।
अमेरिकी केन्द्रीय बैंकको ब्याजदरसम्बन्धी निर्णय, मुद्रास्फीतिको अवस्था, डलरको उतारचढाव, कच्चा तेलको मूल्य र लगानीकर्ताको व्यवहारले आगामी दिनमा सुनको बजारलाई कुन दिशामा लैजान्छ भन्ने निर्धारण गर्नेछन्।
सुनको पछिल्लो उतारचढावलाई केवल दैनिक मूल्य परिवर्तनका रूपमा बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। यसले विश्व अर्थतन्त्रमा ब्याजदर, मुद्रास्फीति, ऊर्जा बजार र लगानीकर्ताको जोखिम लिने क्षमताबीचको सम्बन्धलाई उजागर गरेको छ।
सुनलाई परम्परागत रूपमा आर्थिक अनिश्चितता र संकटको समयमा सुरक्षित सम्पत्ति मानिन्छ। तर, विश्वमा अनिश्चितता बढ्दैमा सुनको मूल्य अनिवार्य रूपमा बढ्छ भन्ने हुँदैन।
जब लगानीकर्ताले नगद जुटाउन सम्पत्ति बेच्न थाल्छन्, अमेरिकी सरकारी ऋणपत्रबाट प्राप्त हुने प्रतिफल बढ्छ वा ब्याजदर लामो समयसम्म उच्च रहने अनुमान बलियो हुन्छ, तब सुनमाथि पनि बिक्रीको दबाब पर्न सक्छ।
नेपालका लागि यो उतारचढाव अझ महत्त्वपूर्ण छ। सुन यहाँ विवाह, चाडपर्व, सामाजिक परम्परा, उपहार र व्यक्तिगत बचतसँग जोडिएको छ।
अर्कोतर्फ, नेपालले सुनको माग धान्न आयातमा निर्भर रहनुपर्ने भएकाले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा हुने मूल्य परिवर्तनले देशको आयात खर्च, विदेशी मुद्रा व्यवस्थापन, सुनचाँदी व्यवसाय, उपभोक्ताको खरिद क्षमता र सरकारी राजस्वसम्म प्रभाव पार्छ।
त्यसैले अहिलेको गिरावटलाई उपभोक्ताले सस्तो सुन किन्ने अवसरका रूपमा मात्र होइन, अर्थतन्त्र र बजार व्यवहारमा पर्ने असरका रूपमा पनि विश्लेषण गर्न आवश्यक छ।
विश्व बजारमा किन घट्यो सुनको मूल्य
अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा अक्टोबर १९ देखि २३ सम्मको एक सातामा सुनको मूल्य ४.१२ प्रतिशतले घटेको थियो। साताको सुरुवातमा प्रतिऔँस ४ हजार १६४.६९ अमेरिकी डलरमा कारोबार भएको सुन सोमबार प्रतिऔँस ४ हजार १९०.१७ डलरसम्म पुगेको थियो।
त्यसपछि बिक्रीको दबाब बढ्दै जाँदा शुक्रबार कारोबारका क्रममा मूल्य ३ हजार ९७५ डलर आसपास झर्यो। यसले बजारमा सुनको मूल्यमा तीव्र गिरावट ल्यायो।
साताको अन्त्यमा केही सुधार भए पनि सुन प्रतिऔँस ४ हजार डलरको मनोवैज्ञानिक सीमाभन्दा तल पुगेको थियो। अन्तर्राष्ट्रिय बजारको यो गिरावटले नेपाली बजारमा समेत मूल्य घट्ने दबाब सिर्जना गर्यो।
तर, सोमबारको कारोबारले बजारमा पुनः केही सुधार देखाएको छ। रोयटर्सका अनुसार अक्टोबर २६ मा अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा सुनको मूल्य ०.४ प्रतिशत बढेर प्रतिऔँस ४ हजार १२.०९ डलर पुगेको थियो।
शुक्रबारको न्यून मूल्यबाट भएको यो पुनरुत्थानले ४ हजार डलरको स्तरमा केही लगानीकर्ताले खरिदको अवसर देखेको संकेत गर्छ। यद्यपि, यो वृद्धि अघिल्लो साताको सम्पूर्ण गिरावट उल्ट्याउन पर्याप्त छैन।
त्यसैले बजारको पछिल्लो अवस्था बुझ्दा अघिल्लो साताको गिरावट र सोमबारको सुधार दुवैलाई ध्यानमा राख्नुपर्छ।
सुनको मूल्य घट्नुको प्रमुख कारण अमेरिकी मौद्रिक नीतिबारे बदलिएको अनुमान हो। अमेरिकी केन्द्रीय बैंक फेडरल रिजर्भले ब्याजदर घटाउने अपेक्षा कमजोर हुँदा सुनको मूल्यमा दबाब परेको छ।
सुनले आफैँ ब्याज वा नियमित प्रतिफल दिँदैन।
यसको मूल्य बढ्ने वा घट्ने सम्भावना र भविष्यमा बिक्री गर्दा प्राप्त हुन सक्ने लाभका आधारमा लगानीकर्ताले सुन किन्छन्। तर, अमेरिकी सरकारी ऋणपत्र वा अन्य ब्याज दिने सम्पत्तिबाट तुलनात्मक रूपमा आकर्षक प्रतिफल प्राप्त हुने अवस्था बनेमा सुनमा लगानी गर्ने अवसर लागत बढ्छ।
त्यस्तो अवस्थामा लगानीकर्ताले सुनबाट पैसा निकालेर ब्याज दिने सम्पत्तितर्फ लगानी सार्न सक्छन्।
अमेरिकामा मुद्रास्फीति अपेक्षाभन्दा लामो समयसम्म कायम रहने चिन्ताले पनि बजारको दिशा प्रभावित गरेको छ। ऊर्जा बजारमा आएको मूल्यवृद्धिले वस्तु तथा सेवाको लागत बढाउन सक्छ।
इन्धन महँगो हुँदा यातायात, उत्पादन र वितरण खर्च बढ्ने भएकाले त्यसको प्रभाव समग्र मूल्यस्तरमा पर्न सक्छ। मुद्रास्फीति नियन्त्रणमा ल्याउन केन्द्रीय बैंकले ब्याजदर उच्च राख्नुपर्ने अवस्था आएमा सुनजस्ता ब्याज नदिने सम्पत्तिको आकर्षण कमजोर हुन सक्छ।
अक्टोबर २३ मा अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा सुनको मूल्यमा आएको गिरावटको एउटा कारण कच्चा तेलको बढ्दो मूल्य र त्यसले सिर्जना गरेको मुद्रास्फीतिको चिन्ता पनि थियो।
तेलको मूल्य बढ्दा केन्द्रीय बैंकले ब्याजदर लामो समयसम्म उच्च राख्नुपर्ने अनुमान बलियो हुन सक्छ। यसले सुनमा लगानी गर्ने अवसर लागत बढाउँछ। तर, सोमबार तेलको मूल्य घटेपछि मुद्रास्फीतिको केही चिन्ता कम भएको र सुनको मूल्यमा सुधार आएको रोयटर्सले जनाएको छ।
यसले सुन र तेलको सम्बन्ध प्रत्यक्ष र एकतर्फी नभएको देखाउँछ। तेल महँगो हुँदा सुनको मूल्य स्वतः बढ्छ भन्ने होइन; तेलले मुद्रास्फीति र ब्याजदरसम्बन्धी अपेक्षामा पार्ने प्रभाव महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
यसपटक सुनको मूल्य घट्नुमा सेयर बजारमा देखिएको बिक्रीको दबाब पनि एउटा पक्ष बनेको छ। अमेरिकी प्रविधि कम्पनीका सेयरमा गिरावट आएपछि केही लगानीकर्ताले आफ्नो जोखिम घटाउन तथा नगद जुटाउन विभिन्न सम्पत्ति बेच्न थाले।
लगानीकर्ताले सेयर वा अन्य सम्पत्तिमा घाटा बेहोर्दा थप नगद आवश्यक पर्न सक्छ। ऋण लिएर लगानी गरेका कारोबारकर्तालाई धितोको मूल्य घटेपछि थप रकम जुटाउनुपर्ने अवस्था पनि आउन सक्छ।
यस्तो अवस्थामा उनीहरूले सुनजस्ता तुलनात्मक रूपमा तरल सम्पत्तिसमेत बेच्न सक्छन्।
यसले एउटा महत्त्वपूर्ण तथ्य उजागर गर्छ। सुनलाई सुरक्षित सम्पत्ति मानिए पनि छोटो अवधिमा बजारमा नगदको आवश्यकता अत्यधिक बढेमा यसको मूल्य पनि घट्न सक्छ।
संकटको पहिलो चरणमा लगानीकर्ताले जोखिमयुक्त सम्पत्ति मात्रै होइन, सजिलै बेच्न सकिने सम्पत्ति पनि बेच्न सक्छन्। त्यसपछि बजारको अवस्था सामान्य हुँदै जाँदा सुरक्षित सम्पत्तिको माग पुनः बढ्न सक्छ।
त्यसैले सुनको मूल्यको दिशा बुझ्न भूराजनीतिक तनाव वा मुद्रास्फीतिलाई मात्रै हेरेर पुग्दैन, लगानीकर्ताको नगद आवश्यकता र वित्तीय बजारको अवस्था पनि बुझ्नुपर्छ।
ब्याजदर र डलरको दोहोरो प्रभाव
सुनको मूल्य निर्धारणमा अमेरिकी डलर र ब्याजदरको सम्बन्ध विशेष महत्त्वपूर्ण हुन्छ। अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा सुनको कारोबार मुख्यतः अमेरिकी डलरमा हुने भएकाले डलर बलियो हुँदा अन्य मुद्रामा सुन किन्ने लगानीकर्ताका लागि यसको लागत बढ्न सक्छ।
यसले मागलाई कमजोर पार्न सक्छ। अर्कोतर्फ, डलर कमजोर हुँदा अन्य मुद्राका लगानीकर्तालाई सुन तुलनात्मक रूपमा सस्तो पर्न सक्छ, जसले माग बढाउने सम्भावना रहन्छ।
यद्यपि, डलर र सुनको सम्बन्ध सधैँ एकै दिशामा चल्दैन। आर्थिक संकट, मुद्रा बजारको अवस्था, केन्द्रीय बैंकको खरिद र लगानीकर्ताको जोखिम प्राथमिकताले यो सम्बन्ध बदल्न सक्छ।
विश्व सुन परिषद्ले प्रकाशित गर्ने बजार विश्लेषणमा पनि अमेरिकी सरकारी ऋणपत्रको प्रतिफल, डलरको अवस्था र लगानीकर्ताको खरिद-बिक्री सुनको मूल्यलाई प्रभाव पार्ने महत्त्वपूर्ण कारकका रूपमा उल्लेख गरिन्छ।
सरकारी ऋणपत्रको प्रतिफल बढ्दा सुन राख्नुको अवसर लागत बढ्छ। डलर बलियो हुँदा डलरबाहेकका मुद्रामा सुन किन्न महँगो पर्न सक्छ।
यी दुवै अवस्था एकै समयमा देखिएमा सुनमा दबाब पर्न सक्छ। तर, दीर्घकालीन अनिश्चितता र केन्द्रीय बैंकको खरिदले सुनलाई समर्थन दिन सक्ने भएकाले मूल्यमा यी कारकको प्रभाव सधैँ एउटै हुँदैन।
अमेरिकी केन्द्रीय बैंकको आगामी निर्णयले सुनको बजारमा थप प्रभाव पार्न सक्छ। अक्टोबर २७ र २८ मा हुने फेडरल रिजर्भको बैठकमा ब्याजदरसम्बन्धी निर्णय र त्यसपछिको नीतिगत संकेतलाई लगानीकर्ताले ध्यानपूर्वक हेर्नेछन्।
ब्याजदर स्थिर राखिए पनि भविष्यमा ब्याजदर घटाउने वा बढाउनेबारे अध्यक्षको धारणा र नीतिगत वक्तव्यले बजारको दिशा बदल्न सक्छ। बजारले तत्कालको निर्णयभन्दा आगामी महिनामा ब्याजदर कहाँ पुग्छ भन्ने अनुमानका आधारमा पनि कारोबार गर्छ।
रोयटर्सका अनुसार सोमबारको कारोबारमा सुनको मूल्य ४ हजार डलरमाथि फर्किए पनि आगामी महिनामा अमेरिकी ब्याजदर बढ्न सक्ने सम्भावनाले थप वृद्धिलाई सीमित गर्न सक्छ।
बजार सहभागीले अक्टोबरको बैठकमा तत्काल ब्याजदर स्थिर रहने अपेक्षा गरेका थिए, तर डिसेम्बरमा ब्याजदर बढ्न सक्ने सम्भावनाबारे पनि बजारमा चर्चा थियो। ब्याजदर बढ्ने अपेक्षा बलियो भएमा सुनमा दबाब पर्न सक्छ।
यसको विपरीत, ब्याजदर घट्ने संकेत वा मुद्रास्फीति नियन्त्रणमा आएको प्रमाणले सुनलाई समर्थन दिन सक्छ।
अमेरिकाको व्यक्तिगत उपभोग खर्च मूल्य सूचकांक, कुल गार्हस्थ उत्पादन, उपभोक्ताको विश्वास र आवास बजारसम्बन्धी तथ्यांकले पनि ब्याजदरको अपेक्षा प्रभावित पार्न सक्छन्।
व्यक्तिगत उपभोग खर्च मूल्य सूचकांकलाई अमेरिकी मुद्रास्फीति मापनका महत्त्वपूर्ण सूचकहरूमध्ये एक मानिन्छ। यसमा अपेक्षाभन्दा बढी वृद्धि देखिएमा मुद्रास्फीति नियन्त्रणमा आउन समय लाग्ने अनुमान बलियो हुन सक्छ।
त्यसको विपरीत मूल्यवृद्धि सुस्त भएको देखिएमा ब्याजदर घट्ने सम्भावनाबारे बजारको धारणा बदलिन सक्छ।
सुनको मूल्यलाई केवल ब्याजदरको निर्णयले मात्रै व्याख्या गर्न भने सकिँदैन। विश्व अर्थतन्त्रमा बढ्दो सार्वजनिक ऋण, भूराजनीतिक प्रतिस्पर्धा, मुद्रा प्रणालीप्रतिको विश्वास र केन्द्रीय बैंकको सञ्चिति व्यवस्थापनजस्ता दीर्घकालीन विषयले पनि सुनको मागलाई प्रभावित पार्छन्।
छोटो अवधिमा ब्याजदर र डलरले मूल्यमा दबाब सिर्जना गर्न सक्छन्, तर दीर्घकालीन लगानीकर्ताले सुनलाई जोखिम विविधीकरण गर्ने माध्यमका रूपमा राखिरहन सक्छन्।
नेपाली बजारमा घटबढको नयाँ हिसाब
नेपाली बजारमा पछिल्लो मूल्य परिवर्तनलाई सही समयक्रममा बुझ्न आवश्यक छ। नेपाल सुनचाँदी व्यवसायी महासंघले कात्तिक २ गते सुन प्रतितोला २ लाख ९० हजार २ सय रुपैयाँमा कारोबार भएको जनाएको थियो।
त्यसपछि दशैँपछिको बजारमा मूल्य प्रतितोला ११ हजार ७ सय रुपैयाँले घटेर २ लाख ७८ हजार ५ सय रुपैयाँमा झरेको थियो। यो गिरावट करिब ४.०३ प्रतिशत हो। चाँदीको मूल्य पनि प्रतितोला ४ हजार १८५ रुपैयाँबाट घटेर ३ हजार ९५५ रुपैयाँमा आएको थियो।
सोमबार, अक्टोबर २६ मा भने बजारमा पुनः सुधार देखियो। महासंघले सार्वजनिक गरेको मूल्यअनुसार छापावाल सुन प्रतितोला २ लाख ८१ हजार ५ सय रुपैयाँमा कारोबार भयो।
अघिल्लो दिनको तुलनामा यो ३ हजार रुपैयाँको वृद्धि हो। प्रतिशतका आधारमा सुनको मूल्य एक दिनमा करिब १.०८ प्रतिशत बढेको छ। चाँदीको मूल्य प्रतितोला ४० रुपैयाँ बढेर ३ हजार ९९५ रुपैयाँ पुगेको छ, जुन करिब १.०१ प्रतिशतको वृद्धि हो।
यसरी हेर्दा नेपाली बजारमा सुनको मूल्य अझै कात्तिक २ को २ लाख ९० हजार २ सय रुपैयाँभन्दा ८ हजार ७ सय रुपैयाँ कम छ। अर्थात्, सोमबारको वृद्धि भए पनि त्यसअघिको ठूलो गिरावट पूर्ण रूपमा उल्टिएको छैन।
यो तथ्य उपभोक्ता र व्यवसायी दुवैका लागि महत्त्वपूर्ण छ। एक दिनको वृद्धि देखेर मूल्य पुनः तीव्र रूपमा उकालो लाग्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन, जसरी अघिल्लो गिरावट देखेर मूल्य निरन्तर घटिरहने निष्कर्ष पनि निकाल्न मिल्दैन।
अन्तर्राष्ट्रिय बजारको मूल्यसँगै अमेरिकी डलरको विनिमय दरले नेपाली बजारमा सुनको लागत निर्धारण गर्छ। सुनको अन्तर्राष्ट्रिय मूल्य डलरमा तोकिन्छ।
नेपालमा आयात हुने सुनको लागत नेपाली रुपैयाँमा हिसाब गर्नुपर्ने भएकाले डलरको मूल्य बढेमा अन्तर्राष्ट्रिय सुनको मूल्य स्थिर रहे पनि स्थानीय लागत बढ्न सक्छ। त्यसैगरी, अन्तर्राष्ट्रिय मूल्य घटे पनि नेपाली रुपैयाँ कमजोर भएमा स्थानीय बजारमा गिरावट कम हुन सक्छ।
नेपाल राष्ट्र बैंकले दैनिक रूपमा विदेशी विनिमय दर प्रकाशित गर्छ। सुनको मूल्यको विश्लेषण गर्दा अन्तर्राष्ट्रिय मूल्य र विनिमय दरलाई सँगै हेर्नु आवश्यक हुन्छ। यद्यपि, विनिमय दर मात्रै आधार बनाएर स्थानीय मूल्यको परिवर्तन ठ्याक्कै गणना गर्न मिल्दैन।
आयात लागत, कारोबारसम्बन्धी खर्च, स्थानीय बजारको अवस्था र महासंघले तोक्ने दैनिक मूल्यको पद्धतिले पनि प्रभाव पार्छ।
नेपालमा सुनको मूल्य घट्दा उपभोक्ताले गहना किन्न केही राहत महसुस गर्न सक्छन्। तर, महासंघले सार्वजनिक गर्ने छापावाल सुनको मूल्य र पसलमा गहना किन्दा तिर्नुपर्ने अन्तिम रकम फरक हुन सक्छ।
गहनाको तौल, शुद्धता, बनाउने ज्याला, जर्ती र लागू हुने करले अन्तिम रकम निर्धारण गर्छन्। त्यसैले बजार मूल्य प्रतितोला ११ हजार ७ सय रुपैयाँ घटेको समाचारका आधारमा सबै गहनाको अन्तिम मूल्य पनि त्यति नै घटेको अनुमान गर्नु उचित हुँदैन।
पुरानो सुन बेच्ने उपभोक्ताले प्राप्त गर्ने रकम पनि सुनको शुद्धता, तौल र खरिदकर्ताले अपनाउने मूल्यांकन विधिमा निर्भर हुन्छ।
मूल्य घटेको वा बढेको समाचारभन्दा पनि कारोबार गर्ने समयमा लागू भएको आधिकारिक मूल्य, शुद्धताको परीक्षण र कटौतीको आधार बुझ्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ। सुन खरिद वा बिक्री गर्दा स्पष्ट बिल लिनु र शुल्कबारे जानकारी माग्नु उपभोक्ताको हितमा हुन्छ।
उच्च मूल्यले नेपाली बजारमा पारेको असर
सुनको मूल्यमा आएको गिरावटको आर्थिक प्रभाव बुझ्न नेपालको आयात र उपभोगको अवस्थालाई हेर्नुपर्छ। भन्सार विभागको तथ्यांकमा आधारित प्रकाशित विवरणअनुसार आर्थिक वर्ष २०८१/८२ मा नेपालले करिब १ हजार ६२२ किलोग्राम सुन आयात गरेको थियो।
अघिल्लो आर्थिक वर्ष २०८०/८१ मा आयात करिब २ हजार ९०९ किलोग्राम थियो। यसरी एक वर्षमा आयातको परिमाण करिब ४५ प्रतिशतले घटेको थियो।
सुन आयातको मूल्य पनि अघिल्लो वर्षको करिब २५ अर्ब ९५ करोड रुपैयाँबाट घटेर १९ अर्ब ९४ करोड रुपैयाँमा झरेको विवरणमा उल्लेख छ। सुन आयातबाट प्राप्त सरकारी राजस्वसमेत घटेको देखिन्छ।
यो तथ्यांकले सुनको मूल्य उच्च हुँदा त्यसको असर बजारमा कारोबारको रकममा मात्र सीमित नहुने देखाउँछ। सुन महँगिँदा उपभोक्ताले खरिद गर्ने परिमाण घटाउन सक्छन्, विवाहमा प्रयोग हुने गहनाको तौल कम गर्न सक्छन् वा खरिद पछि सार्न सक्छन्।
यसले सुनचाँदी पसलको कारोबार, कारीगरको काम, आयातको परिमाण र सरकारी राजस्वमा असर पार्न सक्छ। तर, आयात घट्नुको कारण मूल्य मात्रै हो भनेर निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन।
आयातसम्बन्धी नीति, बजारमा उपलब्धता, विदेशी मुद्रा व्यवस्थापन र उपभोक्ताको व्यवहार पनि त्यसका कारक हुन सक्छन्।
नेपालमा सुनलाई आर्थिक सम्पत्ति र सांस्कृतिक वस्तु दुवैका रूपमा हेरिन्छ। विवाह, व्रतबन्ध, चाडपर्व र पारिवारिक समारोहमा गहना खरिद गर्ने चलन छ।
धेरै परिवारले सुनलाई दीर्घकालीन बचत वा आवश्यक पर्दा बेच्न सकिने सम्पत्तिका रूपमा पनि राख्छन्। तर, मूल्य उच्च हुँदा त्यही परम्परागत मागमा दबाब पर्न सक्छ।
पहिले निश्चित बजेटमा एक तोला वा त्योभन्दा बढी सुन किन्न सक्ने परिवारले मूल्य बढेपछि कम तौलको गहना रोज्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ।
सुनको मूल्य घट्दा उपभोक्ताको खरिद क्षमता केही सुधार हुन सक्छ। विशेषगरी विवाह वा अन्य पारिवारिक समारोहका लागि सुन किन्नुपर्ने परिवारले केही राहत महसुस गर्न सक्छन्। तर, मूल्य अझै घट्ने अपेक्षामा खरिद रोक्ने प्रवृत्ति पनि देखिन सक्छ।
बजारमा मूल्य थप घट्छ भन्ने विश्वास बलियो भएमा उपभोक्ताले तत्काल खरिद नगरी पर्खन सक्छन्। अर्कोतर्फ, मूल्य पुनः बढ्ने डर भएमा केही उपभोक्ताले अहिले नै खरिद गर्न सक्छन्।
त्यसैले मूल्य घट्नुले माग अनिवार्य रूपमा बढाउँछ भन्ने हुँदैन; भविष्यको मूल्यबारे उपभोक्ताको अपेक्षाले पनि खरिद निर्णय प्रभावित गर्छ।
सुनचाँदी व्यवसायका लागि पनि यस्तो अवस्था चुनौतीपूर्ण हुन्छ। मूल्य तीव्र रूपमा घट्दा पहिले उच्च मूल्यमा किनेको मौज्दातको बजार मूल्य घट्न सक्छ।
मूल्य बढ्दा पुरानो मौज्दातको मूल्य बढेको देखिन सक्छ, तर नयाँ खरिद लागत पनि बढ्ने भएकाले व्यवसायको वास्तविक नाफा केवल मूल्य परिवर्तनबाट निर्धारण हुँदैन।
पसलले मौज्दात व्यवस्थापन, खरिदको समय, ग्राहकको माग र नगद प्रवाहलाई सावधानीपूर्वक मिलाउनुपर्छ।
सुनको कारोबारमा मूल्यको अस्थिरता बढ्दा उपभोक्ता र व्यवसायी दुवैका लागि पारदर्शी मूल्य निर्धारण महत्त्वपूर्ण हुन्छ। गहना किन्दा सुनको शुद्धता, तौल, ज्याला, जर्ती र बिलमा उल्लेखित विवरण स्पष्ट हुनुपर्छ।
पुरानो सुन बेच्दा शुद्धता परीक्षण र कटौतीको आधारबारे जानकारी लिनु आवश्यक हुन्छ। बजार मूल्य घटेको वा बढेको समाचारभन्दा पनि कारोबारको समयमा लागू भएको आधिकारिक मूल्य र पसलले लिएको शुल्क बुझेर मात्रै निर्णय गर्नु उपयुक्त हुन्छ।
सुनको दीर्घकालीन माग किन महत्त्वपूर्ण
अल्पकालीन गिरावटका बाबजुद सुनको दीर्घकालीन मागलाई समर्थन गर्ने केही आधार कायम छन्।
विश्व सुन परिषद्ले प्रकाशित गर्ने मागसम्बन्धी प्रतिवेदनले सुनको बजारमा गहनाको माग, लगानीकर्ताको खरिद, सुनमा आधारित लगानी कोष र केन्द्रीय बैंकको खरिद सबैको भूमिका रहेको देखाउँछ।
यी समूहको व्यवहार एउटै दिशामा चल्न आवश्यक छैन। उच्च मूल्यका कारण गहनाको माग कमजोर हुन सक्छ, तर आर्थिक अनिश्चितता बढ्दा लगानीकर्ताले सुनमा लगानी बढाउन सक्छन्।
केन्द्रीय बैंकले सञ्चिति विविधीकरणका लागि सुन खरिद गरिरहन सक्छन्। यही भिन्नताले सुनको मूल्यमा कहिलेकाहीँ विरोधाभासपूर्ण उतारचढाव ल्याउँछ।
केन्द्रीय बैंकको खरिद सुनको दीर्घकालीन मागको अर्को महत्त्वपूर्ण आधार हो। कुनै देशको विदेशी मुद्रा सञ्चितिमा विभिन्न मुद्राका सम्पत्ति, सरकारी ऋणपत्र र सुन समावेश हुन सक्छन्। सुन कुनै एक देशको ऋणपत्र वा मुद्राको दायित्व होइन।
त्यसैले सञ्चितिको विविधीकरण र दीर्घकालीन जोखिम व्यवस्थापनका लागि केही केन्द्रीय बैंकले सुनलाई महत्त्व दिन्छन्। विश्व अर्थतन्त्रमा तनाव, मुद्रा प्रणालीमा परिवर्तनको चिन्ता र भूराजनीतिक जोखिम बढ्दा सुन सञ्चितिको भूमिका अझ चर्चामा आउन सक्छ।
तर, केन्द्रीय बैंकको खरिद जारी रहन्छ भन्दैमा सुनको मूल्य सधैँ बढ्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन।
केन्द्रीय बैंकको मागसँगै लगानी कोषको खरिद-बिक्री, भौतिक सुनको माग, ब्याजदर, डलर, खानीबाट हुने उत्पादन र पुनःप्रयोगमार्फत बजारमा आउने सुनको परिमाणले मूल्य निर्धारणमा भूमिका खेल्छन्।
उच्च मूल्यका कारण गहनाको उपभोग कमजोर हुन सक्छ भने ब्याजदरको अपेक्षाले लगानीकर्ताको खरिद-बिक्री बदल्न सक्छ। त्यसैले दीर्घकालीन मागको आधार बलियो रहँदा पनि छोटो अवधिमा मूल्य घट्न सक्छ।
भारत र चीनजस्ता ठूला बजारको माग पनि नेपालका लागि अप्रत्यक्ष रूपमा महत्त्वपूर्ण छ। भारतमा चाडपर्व र विवाहको मौसममा सुनको माग बढ्ने गर्छ।
मूल्य घट्दा गहना खरिदलाई समर्थन मिल्न सक्छ, तर उच्च मूल्यले उपभोगको परिमाणमा सीमा लगाउन सक्छ।
भारतमा भौतिक सुनको मागमा हुने परिवर्तनले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा कारोबारको धारणा प्रभावित पार्न सक्छ। तर, त्यसको प्रभाव नेपालमा कति र कहिले देखिन्छ भन्ने कुरा विनिमय दर, आयात लागत र स्थानीय मागसँग पनि सम्बन्धित हुन्छ।
नेपालको सुन बजार भारतीय बजारसँग व्यापारिक र भौगोलिक रूपमा जोडिएको भए पनि नेपाली मूल्यको गणना आफ्नै आयात, विनिमय दर र स्थानीय बजार संरचनाअनुसार हुन्छ।
भारतमा माग बढ्दा अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा भौतिक सुनको कारोबार प्रभावित हुन सक्छ, तर त्यसको प्रभाव नेपालमा ठ्याक्कै त्यही अनुपातमा पर्छ भन्ने हुँदैन। स्थानीय बजारमा सुनको उपलब्धता, आयात व्यवस्थापन र उपभोक्ताको खरिद क्षमताले पनि परिणाम बदल्छ।
अब सुनको मूल्य अझै घट्छ कि बढ्छ ?
आगामी दिनमा सुनको मूल्य कुन दिशामा जान्छ भन्नेबारे बजार विश्लेषक र व्यक्तिगत लगानीकर्ताको धारणा एकमत छैन।
किट्को न्युजले सार्वजनिक गरेको साप्ताहिक सर्वेक्षणमा सहभागी १७ जना बजार विश्लेषकमध्ये सात जनाले आगामी साता सुनको मूल्य थप घट्न सक्ने अनुमान गरेका थिए।
चार जनाले मूल्य बढ्ने र बाँकी छ जनाले बजार स्थिर रहने वा निश्चित दिशा बताउन नसकिने धारणा व्यक्त गरेका थिए।
त्यसको विपरीत, किट्कोको अनलाइन सर्वेक्षणमा सहभागी १६१ जनामध्ये ४२ प्रतिशतले मूल्य बढ्ने, २६ प्रतिशतले घट्ने र ३३ प्रतिशतले स्थिर रहने अनुमान गरेका थिए।
प्रतिशतको योग १०० भन्दा केही बढी देखिनु राउन्डिङका कारण हुन सक्छ।
विश्लेषक र व्यक्तिगत लगानीकर्ताको धारणामा देखिएको भिन्नताले बजारको अनिश्चितता देखाउँछ। व्यावसायिक विश्लेषकले ब्याजदर, मूल्यको गति, कारोबारको परिमाण र प्राविधिक सूचकलाई बढी महत्त्व दिन सक्छन्।
व्यक्तिगत लगानीकर्ताले भने मूल्य घटेपछि सस्तोमा किन्ने अवसर देख्न सक्छन्। तर, कुनै पनि सर्वेक्षणले भविष्यको मूल्य निश्चित गर्दैन। बजारको धारणा नयाँ तथ्यांक, केन्द्रीय बैंकको निर्णय वा भूराजनीतिक घटनासँगै बदलिन सक्छ।
सुनको मूल्यका लागि प्रतिऔँस ४ हजार डलरको स्तर मनोवैज्ञानिक रूपमा महत्त्वपूर्ण बनेको छ।
यो सीमाभन्दा तल मूल्य झर्दा केही लगानीकर्ताले थप गिरावटको सम्भावना देख्न सक्छन्। तर, यही स्तरमा मूल्यले पुनः समर्थन पाएमा सस्तोमा खरिद गर्न खोज्ने लगानीकर्ता बजारमा फर्कन सक्छन्।
सोमबार सुन प्रतिऔँस ४ हजार डलरमाथि फर्कनुले यो स्तरमा केही खरिद चासो देखिएको संकेत गर्छ। यद्यपि, मूल्यले कुनै निश्चित स्तर कायम राख्न सक्नु वा नसक्नुले छोटो अवधिको कारोबारमा प्रभाव पार्छ, तर त्यसलाई दीर्घकालीन मूल्यको सुनिश्चित आधार मान्न मिल्दैन।
यदि अमेरिकी मुद्रास्फीति अपेक्षाभन्दा उच्च रह्यो, तेलको मूल्य पुनः बढ्यो र फेडले ब्याजदर लामो समयसम्म उच्च राख्ने संकेत दियो भने सुनमा बिक्रीको दबाब बढ्न सक्छ।
त्यस्तो अवस्थामा अन्तर्राष्ट्रिय मूल्य पुनः ४ हजार डलरभन्दा तल झर्न सक्ने जोखिम रहन्छ। तर, ब्याजदरको अपेक्षा नरम भयो, डलर कमजोर भयो वा लगानीकर्ताले सुरक्षित सम्पत्तिमा पुनः लगानी बढाएमा सुनको मूल्यले समर्थन पाउन सक्छ।
भूराजनीतिक तनाव बढ्नु वा केन्द्रीय बैंकको खरिद निरन्तर रहनुले पनि मूल्यलाई सहयोग पुर्याउन सक्छ।
सोमबारको सुधारलाई मूल्यको दीर्घकालीन दिशा बदलिएको प्रमाणका रूपमा लिनु अहिले हतार हुनेछ।
अघिल्लो साताको तीव्र गिरावटपछि लगानीकर्ताले सस्तोमा खरिद गरेका हुन सक्छन्, तेलको मूल्य घटेको प्रभाव परेको हुन सक्छ वा फेडको बैठकअघि कारोबारको धारणा बदलिएको हुन सक्छ।
यीमध्ये कुन कारण दीर्घकालीन रूपमा प्रभावशाली हुन्छ भन्ने कुरा आगामी दिनका तथ्यांक र बजारको प्रतिक्रियाले स्पष्ट पार्नेछ।
नेपालमा भने अन्तर्राष्ट्रिय मूल्यको दिशासँगै रुपैयाँको विनिमय दरले परिणाम बदल्न सक्छ। अन्तर्राष्ट्रिय मूल्य घटे पनि डलर महँगो भयो भने नेपाली बजारमा सुनको मूल्य अपेक्षाकृत कम मात्र घट्न सक्छ।
अन्तर्राष्ट्रिय मूल्य स्थिर रहे पनि रुपैयाँ बलियो भयो भने स्थानीय बजारमा केही राहत आउन सक्छ। त्यसैले नेपाली उपभोक्ताले विश्व बजारको सुन मूल्य मात्र होइन, डलरको विनिमय दर र नेपालमा प्रकाशित दैनिक मूल्यलाई पनि ध्यान दिनुपर्छ।
उपभोक्ता र व्यवसायीले के ध्यान दिने ?
सुनको मूल्यमा तीव्र उतारचढाव भइरहेको अवस्थामा उपभोक्ताका लागि सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण प्रश्न तत्काल किन्ने कि पर्खने भन्ने हो। यसको एउटै उत्तर सबैका लागि लागू हुँदैन।
विवाह वा पारिवारिक समारोहका लागि निश्चित समयमा सुन किन्नुपर्ने उपभोक्ताको निर्णय दीर्घकालीन लगानीकर्ताको निर्णयभन्दा फरक हुन्छ। आवश्यक खरिदलाई केवल मूल्य घट्ने अपेक्षामा अनिश्चित समयसम्म रोक्न सम्भव नहुन सक्छ।
अर्कोतर्फ, लगानीका रूपमा सुन किन्न चाहनेले छोटो अवधिमा मूल्य थप घट्न सक्ने जोखिमलाई ध्यान दिनुपर्छ।
एकैपटक ठूलो रकमको सुन किन्न खोज्ने लगानीकर्ताले मूल्यको उतारचढाव सहन सक्ने आफ्नो क्षमता मूल्यांकन गर्नुपर्छ। मूल्य घटेपछि तुरुन्तै ठूलो परिमाणमा खरिद गर्ने वा बढेपछि डरले बेच्ने निर्णयले घाटा बढाउन सक्छ।
सुनमा लगानी गर्दा खरिदको उद्देश्य, आवश्यक पर्ने समय, अन्य बचत र सम्पत्तिसँगको सन्तुलन तथा खरिद-बिक्रीको लागत विचार गर्नुपर्छ।
बजारको दिशा निश्चित रूपमा बताउने कुनै विश्वसनीय उपाय छैन, त्यसैले अल्पकालीन मूल्य अनुमानका आधारमा मात्रै निर्णय गर्नु जोखिमपूर्ण हुन्छ।
सुनलाई सुरक्षित सम्पत्ति भनिए पनि यसको बजार मूल्यमा उतारचढाव हुन्छ। केही समयपछि मूल्य बढ्न सक्छ भन्ने अपेक्षाले मात्रै खरिद गरिएको सुन तत्काल नगदमा रूपान्तरण गर्नुपरेमा घाटा हुन सक्छ।
गहनाको हकमा खरिद गर्दा तिरिएको ज्याला र जर्तीको रकम बेच्दा पूर्ण रूपमा फिर्ता नआउन सक्छ। त्यसैले गहनाको खरिद र लगानीका लागि सुनको खरिदलाई एउटै आर्थिक निर्णयका रूपमा लिनु उपयुक्त हुँदैन।
सुनचाँदी व्यवसायीले पनि मौज्दात र नगद प्रवाह व्यवस्थापनमा सावधानी अपनाउनुपर्छ। मूल्य तीव्र रूपमा घटेको अवस्थामा उच्च लागतमा खरिद गरिएको मौज्दातको बजार मूल्य घट्न सक्छ।
मूल्य बढ्दा ग्राहकले खरिद रोक्न सक्छन् भने मूल्य घट्दा थप गिरावटको अपेक्षाले कारोबार सुस्त हुन सक्छ। त्यसैले व्यवसायको स्थायित्वका लागि दैनिक मूल्यको निगरानी, खरिदको लागत, ग्राहकको माग र मौज्दातको जोखिमबीच सन्तुलन आवश्यक हुन्छ।
नीतिनिर्माताका लागि पनि सुनको बजार सामान्य उपभोग्य वस्तुको कारोबारमा सीमित छैन। सुन आयातमा भएको परिवर्तनले विदेशी मुद्रा खर्च र सरकारी राजस्वमा प्रभाव पार्न सक्छ।
उच्च मूल्यका कारण आयात घटेमा एकातिर विदेशी मुद्रा बाहिरिने रकम कम हुन सक्छ, अर्कोतिर आयातबाट प्राप्त हुने राजस्व र औपचारिक बजारको कारोबार घट्न सक्छ। तर, आयातको घटबढलाई सुनको मूल्यसँग मात्र जोडेर बुझ्न मिल्दैन।
आयात नीति, व्यापारिक माग, उपलब्धता र उपभोक्ताको व्यवहारलाई पनि विश्लेषण गर्नुपर्छ।
नेपालमा सुनको मूल्यको पारदर्शिता बढाउन दैनिक मूल्य, शुद्धता, ज्याला र जर्तीबारे उपभोक्तालाई स्पष्ट जानकारी दिनु आवश्यक छ। उपभोक्ताले आधिकारिक बजार मूल्यसँगै गहनाको अन्तिम लागत बुझ्न सकेमा खरिद निर्णय बढी सूचित हुन सक्छ।
व्यवसायीका लागि पनि स्पष्ट बिल, शुद्धताको परीक्षण र शुल्कको पारदर्शी विवरणले ग्राहकको विश्वास कायम राख्न मद्दत गर्छ।
अन्ततः, विश्व बजारमा सुनको मूल्यमा आएको ४ प्रतिशतभन्दा बढीको गिरावटले मूल्य सधैँ माथि जाने प्रवृत्तिमा विराम लगाएको छ। तर, सोमबारको पुनर्बढाइले गिरावटलाई दीर्घकालीन दिशा परिवर्तनको प्रमाण मान्न पनि मिल्दैन भन्ने देखाएको छ।
नेपाली बजारमा सुन प्रतितोला २ लाख ७८ हजार ५ सय रुपैयाँसम्म झरेपछि सोमबार २ लाख ८१ हजार ५ सय रुपैयाँ पुगेको छ। यसरी मूल्य अघिल्लो दिनको तुलनामा बढे पनि कात्तिक २ को स्तरभन्दा अझै तल छ। चाँदीमा पनि गिरावटपछि पुनः सुधार देखिएको छ।
आगामी दिनमा अमेरिकी ब्याजदर, मुद्रास्फीति, डलर, तेलको मूल्य, केन्द्रीय बैंकको खरिद र लगानीकर्ताको व्यवहारले सुनको मूल्य निर्धारण गर्नेछन्।
नेपाली बजारमा यी सबै कारकको प्रभाव विनिमय दर र स्थानीय लागतसँग जोडिएर देखिनेछ।
त्यसैले अहिले सुनको मूल्य घट्यो भन्दैमा थप गिरावट निश्चित भएको ठान्नु वा एक दिन मूल्य बढ्यो भन्दैमा फेरि तीव्र वृद्धि सुरु भएको निष्कर्ष निकाल्नु दुवै हतार हुनेछ।
आगामी दिनको मूल्य बुझ्न फेडरल रिजर्भको निर्णय, अमेरिकी आर्थिक तथ्यांक र अन्तर्राष्ट्रिय बजारको प्रतिक्रिया हेर्नुपर्नेछ। नेपाली उपभोक्ताले भने विश्व मूल्यसँगै दैनिक स्थानीय दर र खरिदको वास्तविक लागतलाई ध्यान दिएर निर्णय गर्नु उपयुक्त हुन्छ।
सुनको बजारमा अहिले अवसर र जोखिम दुवै छन्; मूल्यको दिशा निश्चित नभएकाले तथ्यांकमा आधारित निर्णय नै सबैभन्दा विवेकपूर्ण बाटो हो।
