पुस्तक परिचय

पुस्तक : ब्लु ओसन स्ट्राटेजी : हाउ टु क्रिएट अनकन्टेस्टेड मार्केट स्पेस एन्ड मेक द कम्पिटिसन इरिलेभेन्ट
लेखक : डब्ल्यु चान किम र रेनी मौबोर्न
प्रकाशन : सन् २००५
प्रकाशक : हार्वर्ड बिजनेस रिभ्यु प्रेस
विधा : व्यवसायिक रणनीति, व्यवस्थापन र नवप्रवर्तन
मुख्य अवधारणा : मूल्य नवप्रवर्तन र नयाँ बजार सिर्जना

व्यवसायमा एउटा सामान्य मान्यता छ, प्रतिस्पर्धीभन्दा राम्रो हुनुपर्छ, मूल्य कम राख्नुपर्छ, उत्पादनको गुणस्तर बढाउनुपर्छ र ग्राहकलाई आकर्षित गर्नुपर्छ।

बजारमा टिकिरहन कम्पनीहरूले यही रणनीति अपनाइरहेका हुन्छन्।

एउटै क्षेत्रमा धेरै कम्पनी प्रवेश गर्छन्। सबैले उस्तै प्रकारका उत्पादन र सेवा दिन्छन्।

ग्राहक तान्न मूल्य घटाउँछन्, विज्ञापन बढाउँछन् र सुविधाहरू थप्छन्। एउटा कम्पनीले छुट दिएपछि अर्कोले अझ ठूलो छुट घोषणा गर्छ। एउटा कम्पनीले नयाँ सुविधा ल्याएपछि प्रतिस्पर्धीले पनि त्यस्तै सुविधा थप्छ।

यसरी बजारमा प्रतिस्पर्धा बढ्दै जान्छ। तर ग्राहकको आवश्यकता र बजारको आकार भने त्यही अनुपातमा विस्तार हुँदैन। कम्पनीहरू सीमित ग्राहक र आम्दानीका लागि एकअर्कासँग भिडिरहेका हुन्छन्।

नाफा घट्दै जान्छ र व्यवसायको ठूलो हिस्सा प्रतिस्पर्धीलाई पछाडि पार्ने प्रयासमै खर्च हुन्छ।

यही परम्परागत व्यवसायिक सोचमाथि प्रश्न उठाएको छ ‘ब्लु ओसन स्ट्राटेजी’ पुस्तकले।

लेखक डब्ल्यु चान किम र रेनी मौबोर्नको मूल तर्क सरल छ, व्यवसायको सफलता प्रतिस्पर्धीलाई हराउनुमा मात्रै निर्भर हुँदैन। कम्पनीले नयाँ माग सिर्जना गरेर प्रतिस्पर्धा नै कम भएको बजार निर्माण गर्न सक्छ।

यसका लागि बजारमा पहिल्यै उपलब्ध उत्पादनको नक्कल गर्ने होइन, ग्राहकले अहिलेसम्म नपाएको मूल्य र सुविधा उपलब्ध गराउने सोच आवश्यक हुन्छ।

पुस्तकले बजारलाई दुईवटा अवधारणाबाट व्याख्या गरेको छ।

पहिलो ‘रेड ओसन’ अर्थात् रातो समुद्र। यो स्थापित प्रतिस्पर्धीले भरिएको बजार हो। दोस्रो ‘ब्लु ओसन’ अर्थात् नीलो समुद्र। यो नयाँ माग र नयाँ बजार निर्माण गर्ने सम्भावनाको क्षेत्र हो।

लेखकहरूले विभिन्न उद्योगका रणनीतिक परिवर्तन र व्यावसायिक उदाहरण प्रस्तुत गर्दै नयाँ बजार निर्माण गर्न सकिने आधार व्याख्या गरेका छन्।

पुस्तकको पहिलो संस्करण सन् २००५ मा प्रकाशित भएको थियो। यसले विश्वव्यापी व्यवस्थापन र व्यवसायिक रणनीतिसम्बन्धी बहसमा प्रभाव पारेको छ।

रातो समुद्रको प्रतिस्पर्धा

पुस्तकको पहिलो महत्त्वपूर्ण अवधारणा ‘रेड ओसन’ हो। रातो समुद्रले प्रतिस्पर्धाले भरिएको स्थापित बजारलाई संकेत गर्छ। जहाँ कम्पनीहरू पहिल्यै रहेका ग्राहक र मागका लागि प्रतिस्पर्धा गरिरहेका हुन्छन्।

यस्तो बजारमा कम्पनीहरूले आफ्ना प्रतिस्पर्धीलाई हेरेर रणनीति बनाउँछन्। प्रतिस्पर्धीले मूल्य घटायो भने आफूले पनि घटाउँछन्। उसले नयाँ सुविधा ल्यायो भने आफूले पनि थप्छन्।

अर्को कम्पनीले विज्ञापन बढायो भने त्यसको जवाफमा अझ बढी प्रचार गर्छन्।

यसरी व्यवसायको ध्यान ग्राहकको नयाँ आवश्यकता पहिचान गर्नभन्दा प्रतिस्पर्धीको गतिविधिमा केन्द्रित हुन्छ।

उदाहरणका लागि, कुनै सहरमा पाँचवटा बैंक सञ्चालनमा छन् भने छैटौँ बैंक प्रवेश गर्दा उसले पहिल्यै रहेका बैंकसँग प्रतिस्पर्धा गर्नुपर्ने हुन्छ। ब्याजदर, सेवा शुल्क, शाखा विस्तार, मोबाइल बैंकिङ र ग्राहक सुविधामा प्रतिस्पर्धा हुन्छ।

नयाँ बैंकले पनि उस्तै प्रकारका सेवा दिएर ग्राहक तान्ने प्रयास गर्छ।

तर बैंकिङ सेवाबाट बाहिर रहेका मानिसको आवश्यकता बुझेर नयाँ सेवा विकास गर्ने हो भने बजार विस्तारको अर्को बाटो खुल्न सक्छ।

परम्परागत बैंकिङ सेवा प्रयोग गर्न नसक्ने साना व्यवसायी, स्वरोजगार व्यक्ति वा ग्रामीण क्षेत्रका ग्राहकका लागि फरक वित्तीय प्रणाली विकास गर्नु नयाँ बजारको सम्भावना हुन सक्छ।

रातो समुद्रमा प्रतिस्पर्धीलाई हराउनु मुख्य उद्देश्य हुन्छ। नीलो समुद्रमा भने प्रतिस्पर्धाको पुरानो ढाँचा बदल्ने प्रयास गरिन्छ।

बजारमा प्रतिस्पर्धीलाई हराउने प्रयासभन्दा ग्राहकका लागि नयाँ मूल्य सिर्जना गर्नु व्यवसाय विस्तारको फरक बाटो हुन सक्छ।

लेखकहरूले प्रतिस्पर्धा नराम्रो हो भनेका छैनन्। उनीहरूको तर्क प्रतिस्पर्धालाई मात्रै व्यवसायको केन्द्र बनाउँदा नयाँ अवसर पहिचान गर्न कठिन हुन्छ भन्ने हो।

नीलो समुद्रको निर्माण

‘ब्लु ओसन’ अर्थात् नीलो समुद्र पुस्तकको मुख्य अवधारणा हो। यसले कम्पनीले पहिल्यै रहेको मागका लागि प्रतिस्पर्धा गर्नुको सट्टा नयाँ माग सिर्जना गर्न सक्ने सम्भावना देखाउँछ।

नयाँ बजार सिर्जना गर्नु भनेको नयाँ सामान उत्पादन गर्नु मात्रै होइन। ग्राहकले अहिलेसम्म नपाएको सुविधा, अनुभव, सेवा वा मूल्य उपलब्ध गराउनु हो।

यसका लागि कम्पनीले आफ्नो उद्योगको स्थापित मान्यतामाथि प्रश्न उठाउनुपर्छ। सबैले गरिरहेको काम किन गरिरहेका छन् ? ग्राहकलाई वास्तवमा के चाहिएको छ ?

उद्योगले अनावश्यक रूपमा खर्च गरिरहेको क्षेत्र कुन हो ? ग्राहकले खोजेको तर अहिलेसम्म उपलब्ध नभएको सुविधा के हो ?

यस्ता प्रश्नको उत्तर खोज्दा नयाँ व्यावसायिक अवसर पहिचान हुन सक्छ।

यसको उदाहरणका रूपमा लेखकहरूले ‘सिर्क्यु दु सोले’लाई प्रस्तुत गरेका छन्। परम्परागत सर्कस उद्योगमा कम्पनीहरू एकअर्कासँग कलाकार, जनावर, प्रदर्शन र मनोरञ्जनका आधारमा प्रतिस्पर्धा गरिरहेका थिए।

दर्शक आकर्षित गर्न महँगा कलाकार र जनावरमा ठूलो खर्च गर्नुपर्ने अवस्था थियो।

सिर्क्यु दु सोलेले परम्परागत सर्कसलाई अझ ठूलो बनाउने बाटो रोजेन। उसले सर्कस र नाटकका विशेषता मिसाएर फरक प्रकारको मनोरञ्जन तयार गर्‍यो।

जनावरको प्रदर्शन हटाइयो। परम्परागत सर्कसका केही खर्चिला पक्ष कम गरिए। संगीत, कथा, प्रकाश, कलात्मक प्रस्तुति र नाटकीय अनुभवलाई महत्त्व दिइयो।

यसले बालबालिकालाई मात्र होइन, वयस्क दर्शकलाई पनि आकर्षित गर्‍यो।

यसरी कम्पनीले परम्परागत सर्कसका ग्राहक खोस्नेभन्दा बाहिर गएर नयाँ दर्शक समूहसम्म पुग्ने प्रयास गर्‍यो। सर्कस र नाटकबीचको सीमाना बदल्दै फरक मनोरञ्जन बजार निर्माण गर्‍यो।

यो उदाहरणले स्थापित उद्योगमा पनि नयाँ अवसर खोज्न सकिने देखाउँछ। उद्योग पुरानो भयो भन्दैमा त्यसको बजार सकिएको हुँदैन। ग्राहकलाई सेवा दिने तरिका र उनीहरूले प्राप्त गर्ने मूल्य परिवर्तन गर्न सकिन्छ।

मूल्य नवप्रवर्तनको रणनीति

पुस्तकको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण अवधारणा ‘भ्यालु इनोभेसन’ अर्थात् मूल्य नवप्रवर्तन हो।

लेखकहरूका अनुसार नयाँ बजार निर्माण गर्न कम्पनीले ग्राहकलाई उपलब्ध गराउने मूल्य बढाउनुपर्छ र लागत संरचनालाई पनि प्रभावकारी बनाउनुपर्छ।

सामान्यतः व्यवसायले दुईवटा बाटो अपनाउँछन्। पहिलो, लागत घटाएर सस्तो मूल्यमा उत्पादन बेच्ने। दोस्रो, थप सुविधा दिएर महँगो उत्पादन बेच्ने।

तर मूल्य नवप्रवर्तनले यी दुईबीचको परम्परागत सीमाना बदल्ने प्रयास गर्छ। ग्राहकले चाहेको सुविधा बढाउने, अनावश्यक खर्च हटाउने र उत्पादन वा सेवाको उपयोगिता सुधार्ने यसको उद्देश्य हो।

उदाहरणका लागि, कुनै होटलले प्रतिस्पर्धीभन्दा महँगो सजावट, ठूलो भवन र धेरै कर्मचारी राखेर मात्रै ग्राहक आकर्षित गर्न खोज्यो भने सञ्चालन खर्च बढ्छ।

तर ग्राहकले वास्तवमा खोजेको स्वच्छ कोठा, सुरक्षित बसाइ, सहज बुकिङ, समयमै सेवा र स्थानीय अनुभव हो भने होटलले ती पक्षलाई प्राथमिकता दिन सक्छ।

अनावश्यक संरचना र खर्च घटाएर ग्राहकले महत्त्व दिने सेवामा लगानी गर्दा लागत र मूल्यबीच नयाँ सन्तुलन बनाउन सकिन्छ।

यसले व्यवसायीलाई एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न सोध्न लगाउँछ, ग्राहकले कुन सुविधाका लागि पैसा तिरिरहेको छ र कुन सुविधामा अनावश्यक खर्च भइरहेको छ ?

मूल्य नवप्रवर्तनको अर्थ सस्तो मूल्य मात्रै होइन। ग्राहकले तिरेको पैसाको तुलनामा बढी उपयोगिता प्राप्त गर्नु हो। कम्पनीले पनि त्यही प्रक्रियाबाट दिगो आम्दानी गर्न सक्नुपर्छ।

चार प्रश्नले बदल्ने व्यवसाय

पुस्तकको व्यावहारिक पक्ष ‘फोर एक्सन फ्रेमवर्क’ अर्थात् चार कार्यको ढाँचामा आधारित छ। यसले कम्पनीलाई आफ्नो उद्योगमा स्थापित मान्यतालाई पुनर्विचार गर्न सहयोग गर्छ।

पहिलो, उद्योगले सामान्य मान्दै आएको तर ग्राहकलाई खासै उपयोगी नभएको कुन पक्ष हटाउन सकिन्छ ? दोस्रो, कुन पक्षलाई उद्योगको प्रचलित स्तरभन्दा तल झार्न सकिन्छ ?

तेस्रो, कुन पक्षलाई उद्योगको सामान्य स्तरभन्दा माथि उठाउन सकिन्छ ? र चौथो, उद्योगले अहिलेसम्म उपलब्ध नगराएको कुन नयाँ मूल्य सिर्जना गर्न सकिन्छ ?

यी चार प्रश्नले कम्पनीलाई आफ्नो उत्पादन र सेवा पुनर्विचार गर्न बाध्य बनाउँछन्।

उदाहरणका लागि, नेपालमा सार्वजनिक यातायातको व्यवसायलाई हेरौँ। धेरै कम्पनीको प्रतिस्पर्धा गाडीको संख्या, भाडा र रुटमा केन्द्रित छ। तर यात्रुले खोज्ने सुविधा त्यतिमा सीमित छैन।

समयमै गाडी आउने सुनिश्चितता, सुरक्षित यात्रा, अनलाइन टिकट, स्पष्ट भाडा, सामान व्यवस्थापन, ज्येष्ठ नागरिक र अपाङ्गता भएका यात्रुलाई सहज सेवा तथा यात्राको वास्तविक समय जानकारीजस्ता पक्षलाई एउटै सेवामा जोड्न सकिन्छ।

यस्तो सेवा निर्माण गर्दा कम्पनीले केवल अर्को यातायात कम्पनीसँग मूल्यमा प्रतिस्पर्धा गरिरहेको हुँदैन। यात्रुको पुरानो अनुभवभन्दा फरक उपयोगिता सिर्जना गर्ने प्रयास गरिरहेको हुन्छ।

चार कार्यको ढाँचाले व्यवसायीलाई आफ्नो उद्योगको परम्परागत अभ्यासमाथि प्रश्न उठाउन सिकाउँछ। बजारमा सबैले गरिरहेको काम गर्नु नै सही रणनीति हो भन्ने मान्यतालाई यसले चुनौती दिन्छ।

ग्राहक नभएकामा अवसर

पुस्तकको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष ‘ननकस्टमर्स’ अर्थात् अहिलेसम्म ग्राहक नबनेका मानिसमा अवसर खोज्नु हो।

धेरै व्यवसायले आफ्ना पुराना ग्राहकलाई कसरी थप सामान बेच्ने वा उनीहरूलाई प्रतिस्पर्धी कम्पनीमा जानबाट कसरी रोक्ने भन्नेमा ध्यान दिन्छन्। लेखकहरूका अनुसार बजार विस्तार गर्न अहिलेसम्म ग्राहक नबनेका मानिसलाई पनि बुझ्नुपर्छ।

लेखकहरूले गैरग्राहकलाई तीन तहमा विभाजन गरेका छन्। पहिलो तहमा अहिलेको उत्पादन वा सेवा प्रयोग गरिरहेका तर विकल्प पाएमा सजिलै छाड्न सक्ने मानिस पर्छन्।

दोस्रो तहमा उपलब्ध उत्पादन वा सेवा अस्वीकार गरेका मानिस हुन्छन्। तेस्रो तहमा उद्योगले अहिलेसम्म ग्राहकका रूपमा कल्पना नै नगरेका मानिस पर्छन्।

यस अवधारणाले व्यवसायीलाई आफ्नै बजारको सीमाभन्दा बाहिर हेर्न प्रेरित गर्छ।

बैंकिङ क्षेत्रकै उदाहरण लिने हो भने बैंकमा खाता भएका ग्राहकलाई मात्रै नयाँ सेवा बेच्ने सोच पर्याप्त हुँदैन।

बैंकको शाखा टाढा भएकाले सेवा नलिएका, कागजी प्रक्रिया झन्झटिलो लागेकाले खाता नखोलेका, नियमित आम्दानी नहुने वा औपचारिक बैंकिङ प्रणालीसँग जोडिन नसकेका मानिस पनि सम्भावित ग्राहक हुन सक्छन्।

यस्ता मानिसले बैंकिङ सेवा किन प्रयोग गरेका छैनन् भन्ने बुझेर नयाँ सेवा विकास गर्न सकिन्छ।

सरल खाता खोल्ने प्रक्रिया, कम लागतको डिजिटल सेवा, साना कारोबारमा सहजता, वित्तीय साक्षरता र स्थानीय भाषामा ग्राहक सहायता उपलब्ध गराउन सके नयाँ प्रयोगकर्ता आकर्षित हुन सक्छन्।

यही तर्क पर्यटनमा पनि लागू हुन्छ। नेपाल आउने पर्यटकलाई पर्वतारोहण, पदयात्रा र धार्मिक यात्रामा मात्रै सीमित गरेर बजार विस्तार गर्न सकिँदैन।

प्रकृति, संस्कृति, स्थानीय जीवनशैली, कृषि, खाना, स्वास्थ्य, अध्ययन र लामो समय बसाइसँग जोडिएका अनुभव खोज्ने मानिस पनि सम्भावित ग्राहक हुन्।

अहिलेको पर्यटन बजारमा नआएका मानिसले नेपाललाई किन रोजेका छैनन् भन्ने बुझ्न सके नयाँ उत्पादन र सेवा विकास गर्न सकिन्छ।

नयाँ बजारको सम्भावना अहिलेका ग्राहकको संख्या बढाउनुमा मात्रै होइन, अहिलेसम्म ग्राहक नबनेका मानिसको आवश्यकता बुझ्नुमा पनि हुन्छ।

बजारको सीमा बदल्ने छ बाटो

नयाँ बजार खोज्न लेखकहरूले ‘सिक्स पाथ्स फ्रेमवर्क’ अर्थात् छवटा मार्गको अवधारणा दिएका छन्। यसले कम्पनीलाई आफ्नै उद्योगको स्थापित सीमाभित्र मात्र अवसर खोज्ने बानीबाट बाहिर निकाल्छ।

पहिलो मार्ग वैकल्पिक उद्योगलाई हेर्नु हो। ग्राहकले एउटै आवश्यकता पूरा गर्न फरक उद्योगका उत्पादन वा सेवा प्रयोग गरिरहेका हुन सक्छन्।

उदाहरणका लागि, मानिसले समय बचाउन सार्वजनिक यातायात, निजी सवारी, मोटरसाइकल वा अनलाइन बैठकमध्ये विकल्प रोज्न सक्छन्। यी उद्योग अलग भए पनि ग्राहकको आवश्यकता एउटै हुन सक्छ।

दोस्रो मार्ग एउटै उद्योगभित्रका फरक रणनीतिक समूहलाई हेर्नु हो। कुनै उद्योगमा महँगो र सस्तो सेवाका अलग समूह हुन्छन्। तिनको विशेषता मिसाएर नयाँ प्रस्ताव तयार गर्न सकिन्छ।

तेस्रो मार्ग खरिदकर्ताको शृङ्खलालाई पुनर्विचार गर्नु हो। कुनै उत्पादनको निर्णय गर्ने, पैसा तिर्ने र प्रयोग गर्ने व्यक्ति फरक हुन सक्छन्। कम्पनीले यी सबैको आवश्यकता बुझ्नुपर्छ।

चौथो मार्ग पूरक उत्पादन र सेवातर्फ हेर्नु हो। ग्राहकले कुनै सामान वा सेवा प्रयोग गर्नुअघि र प्रयोग गरिसकेपछि सामना गर्ने समस्या समाधान गर्न सकिन्छ।

पाँचौँ मार्ग उद्योगको कार्यात्मक र भावनात्मक आकर्षणलाई पुनर्विचार गर्नु हो।

कुनै व्यवसायले आफूलाई केवल उपयोगितामा केन्द्रित गरेको छ भने त्यसमा अनुभव र भावनात्मक मूल्य थप्न सकिन्छ। भावनात्मक रूपमा बिक्री भइरहेको उत्पादनलाई सरल, उपयोगी र कम खर्चिलो बनाउन सकिन्छ।

छैटौँ मार्ग समयसँगै विकसित भइरहेका प्रवृत्तिलाई हेर्नु हो। प्रविधि, उपभोक्ता व्यवहार, जनसांख्यिक परिवर्तन र वातावरणीय आवश्यकताले भविष्यको बजार बदल्न सक्छन्।

यस्ता प्रवृत्ति अस्थायी होइनन् र दीर्घकालीन प्रभाव पार्ने सम्भावना छ भने त्यसबाट नयाँ बजार निर्माण गर्न सकिन्छ।

यी छ मार्गले नयाँ बजार खोज्न कुनै असाधारण कल्पनाशक्ति अनिवार्य छैन भन्ने देखाउँछन्। दैनिक व्यवसायमा देखिएका तथ्यलाई फरक दृष्टिकोणबाट हेरेर पनि नयाँ अवसर पहिचान गर्न सकिन्छ।

नेपाली व्यवसायका लागि उपयोगिता

‘ब्लु ओसन स्ट्राटेजी’को सान्दर्भिकता नेपालका व्यवसायमा पनि देखिन्छ। बैंकिङ, बीमा, दूरसञ्चार, खुद्रा व्यापार, शिक्षा, यातायात, पर्यटन र ई-कमर्समा कम्पनीहरूले समान प्रकृतिका सेवा दिइरहेका छन्।

नयाँ कम्पनी बजारमा प्रवेश गर्दा पनि प्रायः पुरानै सेवा केही फरक मूल्य वा प्रचारका साथ प्रस्तुत गर्ने प्रवृत्ति देखिन्छ। स्थापित कम्पनीसँग प्रतिस्पर्धा गर्न मूल्य घटाउने, विज्ञापन बढाउने र थप सुविधा दिने प्रयास गरिन्छ।

तर यस्तो प्रतिस्पर्धाले मात्रै दीर्घकालीन व्यवसायिक अवसर सिर्जना गर्छ भन्ने हुँदैन।

पर्यटन क्षेत्रमा नेपालले हिमाल र पदयात्राको पहिचान बनाएको छ। तर यही क्षेत्रमा प्रतिस्पर्धा गर्ने धेरै व्यवसायले समान गन्तव्य, समान प्याकेज र समान अनुभव बेचिरहेका छन्।

नयाँ बजार निर्माण गर्न स्थानीय समुदायको जीवनशैली, कृषि अनुभव, परम्परागत सीप, स्थानीय खानाको संस्कृति, प्रकृतिमा आधारित स्वास्थ्य तथा लामो समय बसाइलाई व्यवस्थित उत्पादनका रूपमा विकास गर्न सकिन्छ।

वित्तीय क्षेत्रमा डिजिटल सेवा विस्तारले नयाँ सम्भावना खोलेको छ। तर मोबाइल अनुप्रयोग बनाउनु मात्रै नयाँ बजार निर्माण होइन।

बैंकिङ सेवाबाट बाहिर रहेका साना व्यवसायी, किसान, स्वरोजगार व्यक्ति र अनौपचारिक क्षेत्रमा काम गर्ने मानिसका वास्तविक समस्या समाधान गर्न सके नयाँ ग्राहक समूहसम्म पुग्न सकिन्छ।

कृषि क्षेत्रमा पनि उत्पादन बिक्री गर्ने परम्परागत ढाँचाभन्दा अगाडि जान सकिन्छ।

किसान र उपभोक्ताबीचको दूरी घटाउने, उत्पादनको गुणस्तर र उत्पत्तिको जानकारी उपलब्ध गराउने, मागअनुसार उत्पादन योजना बनाउने, भण्डारण र ढुवानी व्यवस्थापन गर्ने तथा प्रशोधन गरेर मूल्य अभिवृद्धि गर्ने प्रणाली विकास गर्न सकिन्छ।

शिक्षा क्षेत्रमा विद्यार्थीलाई प्रमाणपत्र दिने प्रतिस्पर्धाभन्दा सीप, रोजगारी र वास्तविक कामसँग जोडिएको शिक्षा प्रणाली विकास गर्न सकिन्छ।

काम गर्दै सिक्ने, उद्योगको मागअनुसार पाठ्यक्रम बनाउने, स्थानीय भाषामा डिजिटल शिक्षा उपलब्ध गराउने र ग्रामीण क्षेत्रका विद्यार्थीलाई गुणस्तरीय सिकाइमा जोड्ने प्रयासले नयाँ बजार खोल्न सक्छ।

ई-कमर्समा पनि केवल सामानको सूची राख्ने र छुट दिने प्रतिस्पर्धाभन्दा भरपर्दो आपूर्ति, गुणस्तरको सुनिश्चितता, समयमै ढुवानी, सहज फिर्ता प्रक्रिया र ग्राहकको विश्वास निर्माण गर्ने प्रणालीले फरक मूल्य सिर्जना गर्न सक्छ।

यी सम्भावना पुस्तकका सिद्धान्तलाई नेपालको सन्दर्भमा लागू गरेर हेर्ने उदाहरण हुन्। यिनलाई नेपालमा सफल भइसकेका नयाँ बजारका रूपमा प्रस्तुत गर्न मिल्दैन।

कुनै पनि नयाँ बजारको व्यावसायिक सम्भावना वास्तविक ग्राहक, परीक्षण, लागत र आम्दानीका आधारमा पुष्टि हुनुपर्छ।

नीलो समुद्रका सीमा र चुनौती

पुस्तकको अवधारणा आकर्षक भए पनि यसको कार्यान्वयन सहज छैन। कुनै कम्पनीले नयाँ बजार सिर्जना गरेपछि त्यो बजार सधैँ प्रतिस्पर्धाविहीन रहन्छ भन्ने हुँदैन।

सफल व्यवसायको सम्भावना देखेपछि अरू कम्पनी पनि त्यही क्षेत्रमा प्रवेश गर्छन्। नयाँ बजार विस्तार हुँदै जाँदा प्रतिस्पर्धा बढ्न सक्छ र नीलो समुद्र फेरि रातो समुद्रमा बदलिन सक्छ।

नयाँ बजार सिर्जना गर्ने विचार आकर्षक हुनु र त्यसबाट नाफा कमाउन सक्नु फरक कुरा हुन्। ग्राहकले नयाँ सेवा मन पराए पनि त्यसको लागत धेरै भयो भने व्यवसाय टिक्न सक्दैन।

कम्पनीसँग आवश्यक प्रविधि, जनशक्ति, पूँजी र व्यवस्थापन क्षमता नभए नयाँ बजारमा प्रवेश गरेर पनि असफल हुन सक्छ।

त्यसैले नयाँ बजारको सम्भावना पहिचान गर्दा ग्राहकको आवश्यकता मात्रै होइन, त्यसलाई पूरा गर्न लाग्ने लागत र कम्पनीको आम्दानीको आधार पनि बुझ्नुपर्छ।

अर्को चुनौती संगठनभित्रको परिवर्तन हो। स्थापित कम्पनीमा पुरानो उत्पादन, आम्दानीको स्रोत र व्यवस्थापन शैलीसँग कर्मचारी तथा नेतृत्वको सम्बन्ध जोडिएको हुन्छ।

नयाँ बजार निर्माण गर्न पुरानो अभ्यास हटाउनुपर्ने हुन सक्छ। यसले संस्थाभित्र असहमति र प्रतिरोध जन्माउन सक्छ।

त्यसैले नयाँ रणनीति बनाउनु मात्रै पर्याप्त हुँदैन। त्यसलाई कार्यान्वयन गर्न संस्थागत क्षमता र नेतृत्वको प्रतिबद्धता आवश्यक हुन्छ।

पुस्तकको अर्को सीमा सबै उद्योगमा एउटै प्रकारको नयाँ बजार निर्माण सम्भव नहुनु हो। कतिपय उद्योगमा नियमन, पूँजी, प्रविधि र पूर्वाधारका कारण नयाँ बजारमा प्रवेश गर्न कठिन हुन्छ।

वित्तीय सेवा, औषधि, ऊर्जा र सार्वजनिक पूर्वाधारजस्ता क्षेत्रमा व्यवसायिक नवप्रवर्तनसँगै कानुनी तथा सामाजिक जिम्मेवारी पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

त्यसैले ब्लु ओसन रणनीतिलाई प्रतिस्पर्धाबाट पूर्ण रूपमा मुक्त हुने सूत्रका रूपमा बुझ्नु हुँदैन। यसले प्रतिस्पर्धाको सीमाभन्दा बाहिर नयाँ अवसर खोज्ने दृष्टिकोण दिन्छ।

व्यवसायको सोच बदल्ने पुस्तक

‘ब्लु ओसन स्ट्राटेजी’को सबैभन्दा बलियो पक्ष व्यवसायीलाई बजार हेर्ने दृष्टिकोण बदल्न प्रेरित गर्नु हो। यसले प्रतिस्पर्धीले के गरिरहेको छ भन्ने प्रश्नभन्दा ग्राहकले अहिलेसम्म के पाउन सकेको छैन भन्ने प्रश्नलाई महत्त्व दिन्छ।

व्यवसायमा प्रतिस्पर्धा स्वाभाविक हुन्छ। तर प्रतिस्पर्धीको नक्कल गरेर बजारमा टिकिरहने प्रयास दीर्घकालीन समाधान नहुन सक्छ।

कम्पनीले आफ्नै उत्पादन, सेवा र ग्राहकसँगको सम्बन्धलाई फरक ढङ्गले परिभाषित गर्न सक्नुपर्छ।

पुस्तकले नयाँ व्यवसाय सुरु गर्न चाहने व्यक्तिलाई मात्र होइन, वर्षौँदेखि सञ्चालनमा रहेका कम्पनीका व्यवस्थापक र नेतृत्वलाई पनि सोच्न बाध्य बनाउँछ।

स्थापित बजारमा आफ्नो हिस्सा जोगाउने प्रयास गर्दा नयाँ ग्राहक र नयाँ माग पहिचान गर्न छुटिरहेको त छैन भन्ने प्रश्न यसले उठाउँछ।

नेपालजस्तो सीमित बजार भएको अर्थतन्त्रमा हरेक व्यवसायले नयाँ उद्योग निर्माण गर्न सम्भव हुँदैन। तर बजारको सीमाभित्रै नयाँ ग्राहक समूह पहिचान गर्न, सेवा दिने तरिका बदल्न र ग्राहकले पाउने मूल्य बढाउन सकिन्छ।

कम्पनीले सधैँ प्रतिस्पर्धीको मूल्य, विज्ञापन र उत्पादन हेरेर निर्णय गर्ने हो भने बजारमा अरूले बनाएको बाटोमै हिँडिरहन्छ।

तर ग्राहकको आवश्यकता, बजारको खाली ठाउँ र नयाँ सम्भावना पहिचान गर्ने हो भने आफ्नै बाटो बनाउन सकिन्छ।

समग्रमा, ‘ब्लु ओसन स्ट्राटेजी’ प्रतिस्पर्धीलाई हराउने तरिका सिकाउने पुस्तकभन्दा पनि प्रतिस्पर्धाको पुरानो ढाँचा बदल्ने सोच विकास गर्ने पुस्तक हो।

यसको मूल सन्देश नयाँ उत्पादन बनाउनु मात्रै होइन, ग्राहकले पाउने मूल्यलाई नयाँ ढङ्गले परिभाषित गर्नु हो।

व्यवसायको भविष्य अरूभन्दा सस्तो बन्ने वा ठूलो बन्ने दौडमा मात्रै निर्भर हुँदैन।

ग्राहकले अहिलेसम्म नपाएको मूल्य सिर्जना गर्ने क्षमता पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। यही सोचलाई व्यवहारमा उतार्न सक्ने कम्पनीका लागि स्थापित बजारभित्रै नयाँ सम्भावनाको ढोका खुल्न सक्छ।