एउटा सानो किराना पसलमा चामल, चाउचाउ, तेल, साबुन र दैनिक उपभोग्य वस्तु बिक्री हुन्छन्।
पसलमा ग्राहक आउँछन्, सामान किन्छन् र घर फर्किन्छन्।
बाहिरबाट हेर्दा यो सामान्य व्यापार हो। तर पसल सञ्चालकका लागि सामान खरिद, आपूर्तिकर्ताको खोजी, नगद व्यवस्थापन, उधारो, ढुवानी र बिक्रीको हिसाब मिलाउनु दैनिक चुनौती हो।
यही चुनौती अफ्रिकाका लाखौँ साना खुद्रा व्यवसायीको साझा समस्या थियो।
ठूला उत्पादक कम्पनीले सामान उत्पादन गरे पनि ती वस्तु अन्तिम उपभोक्तासम्म पुर्याउने वितरण प्रणाली भने धेरै ठाउँमा परम्परागत, अव्यवस्थित र सीमित प्रविधिमा निर्भर थियो।
उत्पादकलाई आफ्नो सामान कुन बजारमा कति बिक्री भइरहेको छ भन्ने पर्याप्त जानकारी हुँदैनथ्यो। वितरकलाई सामानको माग र आपूर्तिको सही अनुमान गर्न कठिन थियो।
साना पसल सञ्चालकलाई आवश्यक सामान समयमा प्राप्त गर्न र पर्याप्त पुँजी जुटाउन समस्या थियो।
यही समस्याभित्र व्यवसायको ठूलो अवसर देखे भारतीय मूलका उद्यमी दीपांकर रुस्तगीले।
उनले सन् २०१९ मा स्थापना गरेको ओम्निरिटेलले परम्परागत खुद्रा व्यापारलाई प्रविधिसँग जोड्ने काम सुरु गर्यो।
कम्पनीले उत्पादक, वितरक र साना खुद्रा व्यवसायीलाई एउटै डिजिटल सञ्जालमा जोड्ने अवधारणा अघि बढायो।
आज ओम्निरिटेल अफ्रिकाको खुद्रा व्यापार प्रणालीलाई डिजिटल बनाउने महत्वाकांक्षी व्यवसायका रूपमा विस्तार भएको छ।
कम्पनीले सन् २०२५ अप्रिलमा २० मिलियन अमेरिकी डलरको सिरिज ए लगानी प्राप्त गर्यो।
त्यसबेला कम्पनीले नाइजेरिया, घाना र आइभरी कोस्टमा एक लाख ५० हजारभन्दा बढी खुद्रा व्यवसायीलाई सेवा दिइरहेको जनाएको थियो।
यो सफलता केवल एउटा प्रविधि कम्पनीको विस्तार होइन। परम्परागत व्यापारमा रहेका समस्या पहिचान गरेर त्यसलाई व्यावसायिक अवसरमा रूपान्तरण गर्न सकिने उदाहरण पनि हो।
व्यापारको अनुभवबाट उद्यमशीलतातर्फ
दीपांकर रुस्तगीको उद्यमशीलता यात्रा ओम्निरिटेलबाट मात्रै सुरु भएको होइन।
उनले सन् २०१० मा भिकनेक्ट नामक व्यवसाय स्थापना गरेका थिए। यो कम्पनीले नाइजेरियाका साना तथा मझौला व्यवसायलाई ग्राहकसँग जोड्ने अनलाइन बजार निर्माण गरेको थियो।
भिकनेक्टले चार लाखभन्दा बढी व्यवसायलाई आफ्नो सञ्जालमा जोड्न सफल भएको थियो। तर त्यतिबेलाको डिजिटल भुक्तानी प्रणाली पर्याप्त विकसित नहुँदा व्यवसाय सञ्चालनमा समस्या देखिए। सन् २०१७ मा कम्पनी बन्द भयो।
एउटा व्यवसाय बन्द हुनु उद्यमीका लागि ठूलो धक्का हुन सक्छ। तर रुस्तगीले त्यसलाई व्यवसायको अन्त्यका रूपमा लिएनन्। बरु बजार, प्रविधि र वित्तीय प्रणालीबीचको सम्बन्धबारे सिक्ने अवसरका रूपमा उपयोग गरे।
उनले यसअघि उपभोक्ता वस्तु उत्पादन तथा वितरण गर्ने कम्पनी टोलाराममा काम गरेका थिए। त्यहाँको अनुभवले उनलाई उत्पादक कम्पनीले आफ्नो सामान बजारसम्म पुर्याउँदा सामना गर्ने कठिनाइ बुझ्ने अवसर दिएको थियो।
उत्पादन तयार गर्नु मात्रै पर्याप्त हुँदैन। त्यसलाई सही बजारमा पुर्याउन वितरक, थोक व्यापारी, खुद्रा व्यवसायी र ढुवानी सञ्जालको आवश्यकता पर्छ।
यही अनुभवले रुस्तगीलाई परम्परागत वितरण प्रणालीको कमजोरी बुझ्न सहयोग गर्यो।
भिकनेक्टको अनुभवबाट उनले एउटा महत्वपूर्ण पाठ सिके। बजारमा ग्राहक र व्यवसायलाई डिजिटल रूपमा जोड्नु मात्रै पर्याप्त हुँदैन। कारोबार, भुक्तानी र वित्तीय पहुँचलाई पनि एउटै प्रणालीमा समेट्नुपर्छ।
त्यही सोचबाट ओम्निरिटेलको अवधारणा विकास भयो।
सन् २०१९ मा सुरु भएको नयाँ प्रयास
ओम्निरिटेलको स्थापना सन् २०१९ मा भयो। कम्पनीको प्रारम्भिक उद्देश्य नाइजेरियाको परम्परागत खुद्रा व्यापारलाई डिजिटल प्रणालीमा जोड्नु थियो।
अफ्रिकामा दैनिक उपभोग्य वस्तुको व्यापार ठूलो छ। तर यसको ठूलो हिस्सा अझै साना पसल, परम्परागत बजार, स्थानीय वितरक र अनौपचारिक व्यापारिक सञ्जालमार्फत सञ्चालन हुन्छ।
यस्ता व्यवसायको आर्थिक महत्व ठूलो भए पनि तिनको सञ्चालन प्रणाली आधुनिक व्यापारको तुलनामा कमजोर थियो।
कम्पनीले यही बजारलाई आफ्नो व्यवसायको आधार बनायो।
ओम्निरिटेलले साना पसल सञ्चालकलाई मोबाइल अनुप्रयोगमार्फत आवश्यक सामान अर्डर गर्ने सुविधा उपलब्ध गरायो। वितरकले ती अर्डर प्राप्त गरेर सामान आपूर्ति गर्न सक्ने व्यवस्था बनाइयो।
यसबाट खुद्रा व्यवसायीले सामान खरिदका लागि विभिन्न आपूर्तिकर्ताको खोजी गर्नुपर्ने झन्झट घट्यो। वितरकले पनि आफ्नो बजार र ग्राहक व्यवस्थापनलाई व्यवस्थित गर्न सक्ने भए।
कम्पनीले सुरुमा बजारको सानो क्षेत्रमा आफ्नो व्यवसायिक मोडल परीक्षण गर्यो। त्यसपछि प्राप्त अनुभव र कारोबारको अर्थशास्त्र बुझेर अन्य क्षेत्रमा विस्तार गर्यो।
रुस्तगीले बजारको वास्तविक अवस्था बुझेर विस्तार गर्ने रणनीति अपनाए। कम्पनीले परम्परागत वितरकलाई हटाउनेभन्दा उनीहरूलाई प्रविधिसँग जोडेर थप प्रभावकारी बनाउने बाटो रोज्यो।
यही रणनीति ओम्निरिटेलको व्यवसायिक विस्तारको महत्वपूर्ण आधार बन्यो।
तीन प्लेटफर्मबाट एउटै व्यापारिक सञ्जाल
ओम्निरिटेलको व्यवसायिक मोडल तीन प्रमुख डिजिटल सेवामा आधारित छ।
ओम्निबिजले खुद्रा व्यवसायीलाई आवश्यक सामान अर्डर गर्ने सुविधा उपलब्ध गराउँछ। एमप्लिफले वितरकलाई आफ्नो कारोबार, सामानको मौज्दात र बिक्री व्यवस्थापन गर्न सहयोग गर्छ।
ओम्निपेले डिजिटल भुक्तानी तथा वित्तीय सेवासँग कारोबारलाई जोड्छ।
यी तीनवटै प्रणाली एकअर्कासँग जोडिएपछि उत्पादकदेखि अन्तिम खुद्रा व्यवसायीसम्मको व्यापारिक प्रक्रिया डिजिटल रूपमा सञ्चालन गर्न सकिन्छ।
उदाहरणका लागि, नाइजेरियाको कुनै सानो किराना पसलले मोबाइल अनुप्रयोगमार्फत चाउचाउ, पेय पदार्थ वा अन्य दैनिक उपभोग्य वस्तुको अर्डर गर्छ।
वितरकले उक्त अर्डर प्राप्त गर्छ। सामान उपलब्ध गराउने प्रक्रिया अघि बढ्छ। कारोबारको भुक्तानी डिजिटल प्रणालीमार्फत व्यवस्थापन गर्न सकिन्छ।
यसरी एउटै व्यापारिक प्रक्रियामा सामानको आवागमन र पैसाको प्रवाह दुवै व्यवस्थित हुन्छन्।
कम्पनीको उद्देश्य परम्परागत व्यापारलाई हटाउनु होइन। बरु त्यसमा प्रविधि थपेर कारोबारको लागत घटाउनु, बजारको पहुँच बढाउनु र व्यापारिक प्रक्रिया सहज बनाउनु हो।
ओम्निरिटेलको यो अवधारणालाई कम्पनीले ‘नेटवर्क अफ नेटवर्क्स’ अर्थात् सञ्जालहरूको सञ्जालका रूपमा व्याख्या गर्दै आएको छ।
साना व्यवसायीलाई वित्तीय पहुँच
ओम्निरिटेलको व्यवसायिक मोडलमा वित्तीय सेवा महत्वपूर्ण पक्ष बनेको छ।
परम्परागत खुद्रा व्यवसायीको सबैभन्दा ठूलो समस्या पर्याप्त कार्यशील पुँजीको अभाव हो। सामान खरिद गर्न पैसा आवश्यक हुन्छ। तर बिक्रीबाट पैसा प्राप्त हुन समय लाग्न सक्छ।
बैंक तथा वित्तीय संस्थाले यस्ता साना व्यवसायलाई ऋण उपलब्ध गराउँदा पर्याप्त कारोबार विवरण र वित्तीय अभिलेख नहुँदा जोखिम बढी देख्ने गरेका छन्।
ओम्निरिटेलले डिजिटल कारोबारको तथ्यांक उपयोग गरेर यस समस्यालाई समाधान गर्ने प्रयास गरेको छ।
खुद्रा व्यवसायीले कति सामान खरिद गर्छ, कति बिक्री गर्छ र कति समयमा पुनः सामान खरिद गर्छ भन्ने जानकारी डिजिटल प्रणालीमा उपलब्ध हुन्छ।
यस्तो विवरणले वित्तीय संस्थालाई व्यवसायको वास्तविक अवस्था बुझ्न सहयोग गर्छ।
कम्पनीले वितरक तथा खुद्रा व्यवसायीलाई कार्यशील पुँजी उपलब्ध गराउन वित्तीय संस्थासँग साझेदारी गर्दै आएको छ।
सन् २०२५ मा कम्पनीले सार्वजनिक गरेको विवरणअनुसार यसको वित्तीय सेवाले सन् २०२४ मा १.३ ट्रिलियन नाइजेरियाली नाइराभन्दा बढी कारोबार प्रशोधन गरेको थियो।
कम्पनीको खरिदपछि भुक्तानी गर्ने सुविधामार्फत मासिक १९ अर्ब नाइराभन्दा बढीको वस्तु खरिद कर्जा वितरण भइरहेको थियो।
यसले ओम्निरिटेलको व्यवसाय सामान अर्डर गर्ने अनुप्रयोगमा सीमित नरहेको देखाउँछ। कम्पनीले व्यापारिक कारोबारबाट प्राप्त तथ्यांकलाई वित्तीय सेवाको आधार बनाउँदै आफ्नो व्यवसाय विस्तार गरेको छ।
घाटाबाट नाफासम्मको यात्रा
प्रविधिमा आधारित नयाँ व्यवसायका लागि बजार विस्तार र नाफा कमाउनु सधैँ सहज हुँदैन।
विशेषगरी दैनिक उपभोग्य वस्तुको व्यापारमा नाफाको मार्जिन कम हुन्छ। सामानको ढुवानी, भण्डारण, वितरण र कार्यशील पुँजी व्यवस्थापनमा ठूलो खर्च लाग्छ।
ओम्निरिटेलले पनि प्रारम्भिक चरणमा बजार विस्तारसँगै व्यवसायको लागत र नाफाको सन्तुलन मिलाउनुपर्ने चुनौती सामना गर्यो।
कम्पनीले आफ्नो व्यवसायमा ठूलो भौतिक पूर्वाधार निर्माण गर्नुको सट्टा पहिलेबाट सञ्चालनमा रहेका वितरक, गोदाम सञ्चालक र ढुवानी व्यवसायीसँग सहकार्य गर्ने रणनीति अपनायो।
यसलाई सम्पत्तिमा कम लगानी गर्ने व्यवसायिक मोडलका रूपमा बुझ्न सकिन्छ।
यस रणनीतिले कम्पनीलाई आफ्नै गोदाम र सवारीसाधनमा ठूलो लगानी नगरी बजार विस्तार गर्न सहयोग गर्यो।
कम्पनीले सन् २०२३ मा सञ्चालनगत नाफा हासिल गरेको र सन् २०२४ मा खुद नाफामा पुगेको जनाएको छ।
यसले अफ्रिकाको परम्परागत खुद्रा व्यापारलाई डिजिटल बनाउने व्यवसाय केवल लगानीको भरमा विस्तार भइरहेको छैन भन्ने संकेत गर्छ।
कम्पनीले सन् २०२५ मा सार्वजनिक गरेको विवरणअनुसार सन् २०२४ मा यसको वित्तीय सेवामार्फत १.३ ट्रिलियन नाइराभन्दा बढी कारोबार भएको थियो।
सन् २०२३ मा कम्पनीको आम्दानी १२ करोड अमेरिकी डलरभन्दा बढी पुगेको विवरण लगानीसम्बन्धी घोषणामा उल्लेख गरिएको थियो। कम्पनीको कारोबार र आम्दानीमा तीव्र वृद्धि भएपछि अन्तर्राष्ट्रिय लगानीकर्ताको ध्यान पनि आकर्षित भएको छ।
२० मिलियन डलरको लगानी
ओम्निरिटेलको विस्तार यात्रामा सन् २०२५ महत्वपूर्ण वर्ष बन्यो।
अप्रिल २८ मा कम्पनीले २० मिलियन अमेरिकी डलरको सिरिज ए लगानी प्राप्त गरेको घोषणा गर्यो।
नर्वेमा मुख्यालय रहेको विकास वित्तीय संस्था नोरफन्ड र नाइजेरियाको टिमोन क्यापिटलले संयुक्त रूपमा लगानीको नेतृत्व गरेका थिए।
भेन्चर्स प्लेटफर्म, अरुवा क्यापिटल म्यानेजमेन्ट, गुडवेल इन्भेस्टमेन्ट्स र फ्लोर मिल्स अफ नाइजेरियाले पनि लगानीमा सहभागिता जनाएका थिए।
यसअघि कम्पनीले सन् २०१९ देखि २०२५ सम्म विभिन्न चरणमा ३८ मिलियन अमेरिकी डलर बराबरको स्वपुँजी तथा ऋण लगानी जुटाएको थियो।
नयाँ लगानीले कम्पनीलाई नाइजेरिया, घाना र आइभरी कोस्टमा आफ्नो उपस्थिति विस्तार गर्न सहयोग गर्ने लक्ष्य राखिएको थियो।
त्यस्तै, दैनिक उपभोग्य वस्तुको व्यापारसँग सम्बन्धित नयाँ उत्पादन, वित्तीय सेवा र वितरण प्रणालीमा लगानी बढाउने योजना अघि सारिएको थियो।
ओम्निरिटेलका लागि यो लगानी केवल आर्थिक स्रोत जुटाउने उपलब्धि थिएन। यसले परम्परागत खुद्रा व्यापारलाई प्रविधिसँग जोड्ने व्यवसायिक अवधारणाप्रति अन्तर्राष्ट्रिय लगानीकर्ताको विश्वास पनि देखाएको थियो।
अफ्रिकाको व्यापार प्रणाली बदल्ने महत्वाकांक्षा
ओम्निरिटेलको दीर्घकालीन लक्ष्य अफ्रिकाको खुद्रा व्यापारमा ठूलो डिजिटल सञ्जाल निर्माण गर्नु हो।
कम्पनीले उत्पादक, वितरक, खुद्रा व्यवसायी, ढुवानी सञ्चालक र वित्तीय संस्थालाई एउटै व्यापारिक प्रणालीमा जोड्ने लक्ष्य राखेको छ।
यसको व्यवसायिक मोडलले साना खुद्रा व्यवसायीलाई आधुनिक प्रविधिको पहुँच उपलब्ध गराउने प्रयास गरेको छ। त्यस्तै, उत्पादक कम्पनीलाई आफ्नो सामानको माग, वितरण र बिक्रीको अवस्थाबारे जानकारी प्राप्त गर्न सहयोग गर्छ।
कम्पनीले आफ्नो व्यवसायलाई नाइजेरियाबाट अन्य अफ्रिकी बजारमा विस्तार गर्दै आएको छ। घाना र आइभरी कोस्टमा उपस्थिति विस्तारसँगै पश्चिम अफ्रिकाको व्यापारिक सञ्जाललाई थप बलियो बनाउने योजना अघि बढाइएको छ।
तर कम्पनीको विस्तार यात्रामा चुनौती पनि कम छैनन्।
अफ्रिकाका विभिन्न देशमा मुद्रा अवमूल्यन, उच्च मुद्रास्फीति, कमजोर पूर्वाधार, ढुवानी लागत र वित्तीय पहुँचको समस्या छन्। यस्ता चुनौतीबीच व्यवसाय विस्तार गर्दै नाफा कायम राख्नु कम्पनीका लागि महत्वपूर्ण हुनेछ।
नेपालका लागि पनि अध्ययनयोग्य व्यवसायिक मोडल
ओम्निरिटेलको सफलताको कथा नेपालका लागि पनि अध्ययनयोग्य छ।
नेपालमा दैनिक उपभोग्य वस्तुको व्यापारमा हजारौँ साना किराना पसल, वितरक, थोक व्यापारी र उत्पादक संलग्न छन्। तर यी व्यवसायबीचको कारोबार, सामानको मौज्दात, वितरण र भुक्तानी व्यवस्थापन अझै धेरै ठाउँमा परम्परागत प्रणालीमा निर्भर छ।
साना पसलले सामान खरिद गर्न विभिन्न आपूर्तिकर्तासँग सम्पर्क गर्नुपर्ने हुन्छ। वितरकले आफ्नो ग्राहक र सामानको मौज्दात व्यवस्थापनमा चुनौती सामना गर्छन्।
उत्पादकलाई अन्तिम बजारको माग र बिक्रीको वास्तविक अवस्थाबारे पर्याप्त जानकारी नहुन सक्छ।
यस्तो अवस्थामा प्रविधिमा आधारित व्यापारिक सञ्जालले व्यवसायको लागत घटाउन, कारोबारको पारदर्शिता बढाउन र साना व्यवसायीलाई वित्तीय पहुँच उपलब्ध गराउन सहयोग गर्न सक्छ।
ओम्निरिटेलको अनुभवले एउटा महत्वपूर्ण व्यावसायिक पाठ दिन्छ। नयाँ व्यवसाय निर्माण गर्न सधैँ नयाँ उत्पादन वा ठूलो भौतिक पूर्वाधार आवश्यक हुँदैन।
पहिलेबाट सञ्चालनमा रहेको उद्योगको समस्या पहिचान गरेर त्यसलाई अझ प्रभावकारी बनाउने प्रणाली निर्माण गर्नु पनि ठूलो व्यावसायिक अवसर बन्न सक्छ।
दीपांकर रुस्तगीले परम्परागत खुद्रा व्यापारमा यही सम्भावना देखे। उनले साना पसल, वितरक र उत्पादकलाई प्रतिस्पर्धीका रूपमा होइन, एउटै व्यापारिक सञ्जालका साझेदारका रूपमा जोड्ने प्रयास गरे।
यही सोचले ओम्निरिटेललाई एउटा सामान्य डिजिटल व्यापारिक प्लेटफर्मबाट अफ्रिकाको खुद्रा व्यापार प्रणाली बदल्ने महत्वाकांक्षी कम्पनीका रूपमा विस्तार गरेको छ।
उनको यात्रा एउटा व्यवसाय बन्द भएपछि अर्को व्यवसाय सुरु गर्ने उद्यमशीलताको कथा मात्रै होइन। बजारको समस्या बुझ्ने, असफलताबाट सिक्ने, प्रविधिलाई वास्तविक व्यापारिक आवश्यकतासँग जोड्ने र नाफामुखी व्यवसाय निर्माण गर्ने यात्राको उदाहरण पनि हो।
