तिहारमा दिदीबहिनीले दाजुभाइलाई दिने उपहार केवल मायाको प्रतीक होइन, नेपाली बजारमा हरेक वर्ष ठूलो आर्थिक गतिविधि सिर्जना गर्ने व्यापारिक शृङ्खला पनि हो।

काजु, बदाम, ओखर, किसमिस र पिस्तादेखि मिठाई, कपडा, जुत्ता, घडी, विद्युतीय सामग्री र सजावटका वस्तुसम्म फैलिएको यो बजारले उपभोग, आयात, खुद्रा व्यापार र पारिवारिक खर्चको सम्बन्ध उजागर गर्छ।

भाइटीकाको दिन सप्तरङ्गी टीका, माला र आशीर्वादसँगै दाजुभाइलाई भाइमसला दिने परम्परा नेपाली समाजमा गहिरोसँग स्थापित छ।

समयक्रममा यो परम्परा सुक्खा फलफूलको प्याकेटमा सीमित रहेन। आकर्षक बाकस, उपहार टोकरी, चकलेट, मिठाई, लत्ताकपडा, विद्युतीय उपकरण र व्यक्तिगत प्रयोगका सामग्रीसमेत उपहारका रूपमा लोकप्रिय बनेका छन्।

यसले तिहारलाई धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्वसँगै ठूलो मौसमी उपभोग बजारका रूपमा स्थापित गरेको छ।

यस वर्षको तिहारमा उपहार संस्कृतिसँग जोडिएको एउटा तथ्यले बजारको आकार देखाउँछ।

चालु आर्थिक वर्ष २०८३/८४ को साउनदेखि असोजसम्म नेपालमा तीन अर्ब सात करोड ५३ लाख रुपैयाँभन्दा बढी मूल्यका भाइमसलाजन्य सुक्खा फलफूल तथा सम्बन्धित वस्तु आयात भएका छन्।

उक्त अवधिमा एक करोड ७८ लाख ११ हजार ९६६ किलोग्राम वस्तु आयात भएको व्यापार प्रवर्द्धन तथा निकासी केन्द्रको तथ्याङ्क छ। यसबाट सरकारले एक अर्ब ३७ करोड ४३ लाख रुपैयाँ राजस्व सङ्कलन गरेको छ।

यो रकम तिहारको कुल उपहार कारोबार होइन। यसमा भाइटीकामा प्रयोग हुने सुक्खा फलफूलसँगै सुपारी, नरिवल र अन्य सम्बन्धित वस्तुको आयातसमेत समावेश छ।

कपडा, मिठाई, जुत्ता, घडी, विद्युतीय सामग्री र अन्य उपहार वस्तुको कारोबार जोड्दा पर्वसँग सम्बन्धित समग्र बजार अझ फराकिलो हुन्छ। तर सबै वस्तुको कारोबारलाई समेट्ने एकीकृत आधिकारिक तथ्याङ्क उपलब्ध छैन।

यसले एउटा महत्त्वपूर्ण आर्थिक चित्र देखाउँछ-नेपाली संस्कृतिको आफ्नै परम्पराले सिर्जना गरेको बजारको ठूलो हिस्सा विदेशी उत्पादन र आपूर्तिमा निर्भर छ।

उपहार किन्ने उपभोक्ताको खर्च नेपाली बजार हुँदै आयातकर्ता, वितरक र खुद्रा व्यापारीसम्म पुग्छ, तर त्यसको उल्लेख्य हिस्सा विदेशी उत्पादक र आपूर्तिकर्तासम्म फर्किन्छ।

तीन महिनामै तीन अर्बको आयात

भाइटीकामा दाजुभाइलाई भाइमसला दिने परम्पराले तिहारअघि सुक्खा फलफूलको माग बढाउँछ।

काजु, बदाम, ओखर, किसमिस, पिस्ता, अन्जिर, नरिवल, छोकडा र अन्य वस्तु भाइमसलाका प्रमुख सामग्री हुन्। परिवारको आर्थिक अवस्था र रुचिअनुसार प्याकेटको आकार तथा सामग्री फरक भए पनि यी वस्तुको बजार पर्वको समयमा तीव्र हुन्छ।

व्यापार प्रवर्द्धन तथा निकासी केन्द्रका वरिष्ठ तथ्याङ्क अधिकृत कृष्णराज बजगाईंका अनुसार अन्य समयको तुलनामा तिहारलाई लक्षित गरेर सुक्खा फलफूलको आयात बढी हुने गरेको छ।

भाइटीकामा दिदीबहिनीले दाजुभाइलाई भाइमसला दिने परम्पराका कारण बजारमा माग बढ्ने गरेको उनको भनाइ छ।

केन्द्रको तथ्याङ्कअनुसार साउनदेखि असोजसम्म सबैभन्दा बढी मूल्यको आयात सुपारीमा भएको छ।

उक्त अवधिमा ८४ करोड ७७ लाख रुपैयाँभन्दा बढी मूल्यको ३२ लाख ४० हजार किलोग्राम सुपारी आयात भएको छ। त्यसपछि ओखरको आयात ६५ करोड ३९ लाख रुपैयाँभन्दा बढीको छ।

नरिवलको आयात ५८ करोड ७५ लाख रुपैयाँ, बदामको आयात ४७ करोड ९३ लाख रुपैयाँ र काजुको आयात ४६ करोड ५७ लाख रुपैयाँभन्दा बढी पुगेको छ।

स्रोत : व्यापार प्रवर्द्धन तथा निकासी केन्द्रको तथ्याङ्क, चालु आर्थिक वर्ष २०८३/८४ को साउन–असोज।

यी पाँच वस्तुको आयात मूल्य मात्रै दुई अर्ब ८३ करोड रुपैयाँभन्दा बढी हुन्छ। किसमिस, अन्जिर, छोकडा, पिस्ता र अन्य वस्तुको आयातसमेत जोड्दा कुल रकम तीन अर्ब सात करोड रुपैयाँ नाघेको हो।

आयातको परिमाण र मूल्य दुवैले नेपाली बजारको विदेशी आपूर्तिमाथिको निर्भरता देखाउँछन्।

किसमिसको आयातमा पनि ठूलो रकम बाहिरिएको छ। तीन महिनामा सात लाख ३३ हजार ५९८ किलोग्राम किसमिस आयात भएको तथ्याङ्क छ।

यसको मूल्य २७ करोड ६३ लाख रुपैयाँभन्दा बढी छ। चीन र भारत यसको प्रमुख आपूर्तिकर्ता हुन्। भाइमसलामा अनिवार्यजस्तै मानिने किसमिसको बजार मागले आयातको आकार बढाएको छ।

ओखरको आयातमा चीन र अमेरिकाको भूमिका महत्त्वपूर्ण छ।

बदाममा अमेरिकी उत्पादनको हिस्सा ठूलो छ भने काजु भारत र भियतनामबाट आउने गरेको छ। पिस्ता, सुपारी, नरिवल र अन्य वस्तुका लागि पनि नेपाल विभिन्न मुलुकका आपूर्तिकर्तामा निर्भर छ।

यसरी भाइटीकामा प्रयोग हुने एउटा प्याकेटको सामग्री तयार पार्न नेपाली बजार अन्तर्राष्ट्रिय आपूर्ति शृङ्खलासँग जोडिएको छ।

आयातको यो आकारले सरकारलाई राजस्व उपलब्ध गराए पनि स्वदेशी उत्पादनको सीमितता उजागर गरेको छ।

नेपालमा कृषि उत्पादनको सम्भावना हुँदाहुँदै पनि व्यावसायिक खेती, प्रशोधन, भण्डारण र बजार व्यवस्थापनको अभावमा धेरै वस्तु आयात गर्नुपर्ने अवस्था छ। पर्वको मागले आयात बढाउने मात्र होइन, स्वदेशी उत्पादन विस्तार गर्नुपर्ने आवश्यकता पनि देखाएको छ।

मूल्यवृद्धिको मारमा उपभोक्ता

तिहार नजिकिँदै जाँदा भाइमसलाको मूल्यमा पनि वृद्धि भएको छ।

बजारमा काजु, बदाम, पिस्ता, ओखर, किसमिस र अन्य सुक्खा फलफूलको मूल्य गत वर्षको तुलनामा बढेको व्यापारीहरूले बताएका छन्। कतिपय वस्तुको मूल्य प्रतिकिलोग्राम १५० देखि २०० रुपैयाँसम्म बढेको छ भने केही वस्तुमा अझ बढी वृद्धि देखिएको छ।

नयाँ सडकस्थित मखनगल्लीका व्यवसायी विक्की रौनियारका अनुसार तिहार नजिकिएसँगै भाइमसला किन्ने ग्राहकको सङ्ख्या बढिरहेको छ। अन्य समयको तुलनामा तिहारमा यसको खपत बढी हुने भएकाले व्यापार पनि बढ्ने उनको भनाइ छ।

बजारमा काजु प्रतिकिलोग्राम एक हजार आठ सयदेखि दुई हजार दुई सय रुपैयाँसम्ममा बिक्री भइरहेको छ।

किसमिसको मूल्य सात सयदेखि सात सय पचास रुपैयाँ, पिस्ताको तीन हजार सात सयदेखि तीन हजार सात सय पचास रुपैयाँ र बदामको मूल्य करिब एक हजार आठ सय रुपैयाँसम्म पुगेको छ।

ओखर प्रतिकिलोग्राम पाँच सय पचासदेखि छ सय रुपैयाँसम्ममा कारोबार भइरहेको छ।

व्यवसायीका अनुसार ल्वाङ, सुकमेल, दालचिनी, अन्जिर र अन्य सामग्रीको मूल्य पनि बढेको छ।

सुकमेल प्रतिकिलोग्राम सात हजार रुपैयाँसम्म पुगेको छ भने अन्जिरको मूल्य एक हजार आठ सयदेखि दुई हजार रुपैयाँसम्म छ। यसले भाइमसला तयार पार्न आवश्यक पर्ने सामग्रीको कुल लागत बढाएको छ।

कालिमाटीका व्यापारी अनुराग चौधरीले खरिद लागत र ढुवानी खर्च बढेकाले बजार मूल्यमा असर परेको बताएका छन्।

उनका अनुसार रसुवामा आएको बाढीबाट ढुवानी प्रभावित हुनु, दसैँका समयमा भन्सार कार्यालयको कामकाज करिब एक साता प्रभावित हुनु र त्यसलगत्तै तिहारको माग बढ्नुले आपूर्तिमा दबाब सिर्जना गरेको हो।

आपूर्ति सहज नभए पिस्ताको मूल्य प्रतिकिलोग्राम तीन हजार आठ सय रुपैयाँसम्म पुग्न सक्ने उनको अनुमान छ।

मूल्यवृद्धिमा एउटै कारण जिम्मेवार छैन। अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा खरिद मूल्य, अमेरिकी डलरको विनिमय दर, समुद्री ढुवानी खर्च, भन्सार प्रक्रिया, सडक अवरोध र चाडपर्वको मागले संयुक्त रूपमा प्रभाव पार्छन्।

आयातकर्ताले विदेशबाट सामान खरिद गर्दा तिर्नुपर्ने रकम बढेपछि त्यसको प्रभाव थोक र खुद्रा बजारसम्म पुग्छ।

तर लागत बढेको दाबीका आधारमा उपभोक्ताले तिर्नुपर्ने मूल्य जति पनि बढाउन मिल्दैन।

एउटै वस्तुको मूल्य पसलपिच्छे फरक हुनु, खरिद मूल्य र बिक्री मूल्यबीच अस्वाभाविक अन्तर रहनु तथा गुणस्तरअनुसार मूल्य निर्धारण नहुनु उपभोक्ताका लागि समस्या हुन्।

त्यसैले मूल्यवृद्धिको वास्तविक कारण पहिचान गर्न बजार अनुगमन र मूल्य पारदर्शिता आवश्यक छ।

मखनगल्ली र असनजस्ता परम्परागत व्यापारिक क्षेत्रमा तिहारअघि ग्राहकको चहलपहल बढेको छ।

भाइमसला किन्ने ग्राहकको भीड बढे पनि मूल्यका कारण उपभोक्ताले खरिदको परिमाण घटाउने वा कम मूल्यका सामग्री रोज्ने अवस्था देखिएको छ। व्यापारीका लागि यो बिक्री बढाउने समय हो भने उपभोक्ताका लागि बजेट मिलाउने चुनौती।

उपहार प्याकेटदेखि करोडौँको व्यापार शृङ्खला

भाइमसला अहिले खुला रूपमा तौलेर बेचिने वस्तुमा सीमित छैन। बजारमा विभिन्न आकारका प्याकेट, आकर्षक बाकस, सजावटी टोकरी र तयार उपहार सामग्री उपलब्ध छन्।

उपभोक्ताले आफ्नो बजेटअनुसार सय रुपैयाँदेखि हजारौँ रुपैयाँसम्मका प्याकेट छनोट गर्न सक्छन्। यसले भाइमसलाको व्यापारलाई प्याकेजिङ र ब्रान्डिङसँग जोडेको छ।

पहिले परिवारले छुट्टाछुट्टै सामग्री किनेर घरमै भाइमसला तयार पार्ने चलन बढी थियो।

अहिले तयार प्याकेट किन्ने प्रवृत्ति बढेको छ। व्यस्त जीवनशैली, उपहार दिन सहज हुने सुविधा र आकर्षक प्रस्तुतिका कारण तयार प्याकेटको माग विस्तार भएको व्यापारीहरूको अनुभव छ।

यसले बजारमा नयाँ व्यावसायिक अवसर सिर्जना गरेको छ।

सुक्खा फलफूल आयात गर्ने व्यवसायीले मात्र होइन, प्याकेजिङ सामग्री उत्पादक, डिजाइनर, प्याकेट तयार गर्ने श्रमिक, गोदाम सञ्चालक र ढुवानी व्यवसायीले पनि यसबाट आम्दानी गर्छन्।

आयात भएको वस्तु उपभोक्तासम्म पुग्नुअघि विभिन्न तहका व्यवसायी र सेवा प्रदायकबाट गुज्रिन्छ।

प्याकेजिङले वस्तुको प्रस्तुति सुधार गरे पनि गुणस्तर र मूल्यको पारदर्शिता महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

आकर्षक बाकसमा राखिएको सामग्रीको वास्तविक तौल, वस्तुको प्रकार र गुणस्तर स्पष्ट हुनुपर्छ।

प्याकेटमा उत्पादन वा प्याकिङ मिति, म्याद, आयातकर्ता वा उत्पादकको विवरण र मूल्य उल्लेख हुनुपर्छ। अन्यथा आकर्षक बाहिरी सजावटले उपभोक्तालाई भ्रममा पार्न सक्छ।

उपहार टोकरीको बजारले सुक्खा फलफूलसँगै चकलेट, मिठाई, बिस्कुट, मह, चिया, कफी र स्थानीय उत्पादनलाई एउटै प्याकेजमा समावेश गर्ने अवसर दिएको छ।

यसले नेपाली उत्पादनलाई बजारमा प्रवेश गराउने सम्भावना पनि खोल्छ। स्थानीय उत्पादनलाई आकर्षक प्याकेजिङसहित उपहारका रूपमा प्रस्तुत गर्न सके स्वदेशी उद्यमीले चाडपर्वको मागबाट लाभ लिन सक्छन्।

यसका लागि उत्पादनको गुणस्तर, प्याकेजिङ र बजार पहिचानमा लगानी आवश्यक छ। उपहारका रूपमा दिइने वस्तु आकर्षक मात्र होइन, उपयोगी र विश्वसनीय पनि हुनुपर्छ।

एउटै प्रकारका वस्तुमा निर्भर नभई ग्राहकको रुचि र बजेटअनुसार फरक प्याकेज तयार गर्न सकिए बजारको दायरा विस्तार हुन सक्छ।

मिठाई, कपडा र विद्युतीय सामग्रीको बजार

तिहारको उपहार बजार भाइमसलामा मात्र सीमित छैन। भाइटीकामा दाजुभाइलाई नयाँ कपडा, जुत्ता, घडी, झोला, चकलेट, मिठाई र विद्युतीय सामग्री दिने चलन बढेको छ।

कतिपय परिवारले मोबाइल उपकरण, घरायसी सामग्री र व्यक्तिगत प्रयोगका वस्तुसमेत उपहारका रूपमा छनोट गर्छन्। यसले तिहारको कारोबारलाई खाद्य सामग्रीभन्दा बाहिर पुर्‍याएको छ।

तिहारअघि लत्ताकपडा र जुत्ताको बजारमा माग बढ्ने गर्छ। दिदीबहिनीले दाजुभाइका लागि नयाँ कपडा वा दैनिक प्रयोगका सामग्री किन्नु सामान्य अभ्यास बनेको छ।

उमेर, रुचि र पारिवारिक आर्थिक अवस्थाअनुसार उपहारको स्वरूप फरक हुन्छ। महँगा उपहार दिन नसक्ने परिवारले पनि कपडा, मिठाई वा सानो उपयोगी सामग्रीलाई प्राथमिकता दिन्छन्।

मिठाई र चकलेटको व्यापार पनि तिहारमा विस्तार हुन्छ। परम्परागत मिठाई पसलदेखि आधुनिक बेकरी र खाद्य उद्योगसम्मले पर्वलाई लक्षित गरेर उत्पादन तथा बिक्री बढाउँछन्।

काजु, बदाम, ओखर, किसमिस र पिस्ता।

उपहारका रूपमा मिठाईका बाकस र चकलेटका प्याकेट किन्ने चलनले खाद्य उत्पादन, प्याकेजिङ र वितरणमा अतिरिक्त आर्थिक गतिविधि सिर्जना गर्छ।

घर, पसल र कार्यालय सजाउन प्रयोग हुने विद्युतीय बत्ती, झिलिमिली माला र सजावटी सामग्रीको बिक्री पनि तिहारमा बढ्छ।

यी सबै वस्तु भाइटीकाको उपहार नभए पनि तिहारसँग जोडिएको समग्र उपभोग बजारको हिस्सा हुन्। यसले आयातकर्ता, थोक व्यापारी, खुद्रा पसल र ढुवानी व्यवसायीलाई मौसमी कारोबारको अवसर दिन्छ।

चाडपर्वको समयमा माग बढ्ने भएकाले व्यापारीले पहिले नै मौज्दात व्यवस्थापन गर्नुपर्छ। मागको अनुमान गलत हुँदा सामान थुप्रिने वा आवश्यक समयमा वस्तु अभाव हुने जोखिम रहन्छ।

विशेषगरी खाद्य सामग्रीको म्याद, भण्डारण र गुणस्तरमा ध्यान दिनुपर्छ। फेसन तथा विद्युतीय सामग्रीमा पनि मागको प्रवृत्ति छिटो बदलिने भएकाले खरिद र बिक्रीको योजना आवश्यक हुन्छ।

यसरी एउटै पर्वले धेरै क्षेत्रमा कारोबार विस्तार गर्छ।

उपभोक्ताले गरेको खर्च खुद्रा पसल हुँदै थोक बजार, आयातकर्ता, उत्पादक, ढुवानी र सेवा क्षेत्रमा प्रवाह हुन्छ। तिहारको आर्थिक प्रभाव बुझ्न भाइमसलाको आयात मात्रै हेरेर पुग्दैन; उपहार र सजावटसँग सम्बन्धित सम्पूर्ण बजारलाई विश्लेषण गर्नुपर्छ।

उपभोग बढ्दा अर्थतन्त्रमा कस्तो प्रभाव ?

चाडपर्वमा उपभोग खर्च बढ्दा व्यापारिक गतिविधि तीव्र हुन्छ। परिवारले तलब, बोनस, रेमिट्यान्स, बचत वा अन्य आम्दानीबाट प्राप्त रकम उपभोगमा खर्च गर्छन्।

बजारमा माग बढेपछि व्यापारीले थप सामान खरिद गर्छन्, ढुवानी र वितरणमा काम बढ्छ र अस्थायी श्रमिकको मागसमेत सिर्जना हुन्छ।

यस अर्थमा तिहारको उपहार बजारले अर्थतन्त्रमा नगद प्रवाह बढाउने भूमिका खेल्छ।

सुक्खा फलफूलका आयातकर्ता, थोक व्यापारी, खुद्रा व्यवसायी, प्याकेजिङ उद्योग, मिठाई उत्पादक, कपडा पसल र ढुवानी व्यवसायीले चाडपर्वको मागबाट लाभ लिन्छन्। बजारमा हुने यस्तो कारोबारले सेवा तथा व्यापार क्षेत्रको गतिविधि बढाउँछ।

तर खर्च बढ्नु मात्रै अर्थतन्त्र बलियो भएको संकेत होइन। खर्चको स्रोत, उत्पादन कहाँ भएको हो, मूल्य अभिवृद्धि देशभित्र कति भयो र आम्दानीको वितरण कसरी भयो भन्ने विषय पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

आयातित वस्तुमा भएको खर्चले नेपालभित्र व्यापारिक आम्दानी र सेवा शुल्क सिर्जना गरे पनि त्यसको ठूलो हिस्सा विदेशी उत्पादक तथा आपूर्तिकर्तासम्म पुग्छ।

चालु आर्थिक वर्षको पहिलो तीन महिनामा भाइमसलाजन्य वस्तुको आयातबाट एक अर्ब ३७ करोड रुपैयाँभन्दा बढी राजस्व सङ्कलन भएको तथ्यले सरकारलाई प्राप्त हुने कर आम्दानी पनि देखाउँछ।

तर त्यही अवधिमा तीन अर्ब सात करोड रुपैयाँभन्दा बढीको वस्तु आयात भएको छ। यसले राजस्व प्राप्ति र विदेशी मुद्रा बाहिरिने प्रक्रियाबीचको सम्बन्ध देखाउँछ।

आयात प्रतिस्थापनको सम्भावना भएका वस्तुमा स्वदेशी उत्पादन बढाउन सके चाडपर्वको मागले घरेलु अर्थतन्त्रलाई थप योगदान दिन सक्छ।

ओखरजस्ता केही फलफूलको खेती, मह, स्थानीय मसला, प्रशोधित खाद्य सामग्री, हस्तकला र परम्परागत उत्पादनलाई उपहारका रूपमा विकास गर्न सकिन्छ। तर सबै प्रकारका सुक्खा फलफूल नेपालमै उत्पादन गर्न सकिन्छ भन्ने निष्कर्ष उचित हुँदैन।

भूगोल, हावापानी, उत्पादन लागत, प्रविधि र बजारको सम्भाव्यता अध्ययन गरेर लगानी गर्नुपर्छ।

नेपालमा उत्पादित वस्तुको गुणस्तर र मूल्य प्रतिस्पर्धी बनाउन सके उपहार बजारमा स्वदेशी उत्पादनको हिस्सा बढ्न सक्छ।

स्थानीय कृषि उत्पादनलाई प्रशोधन, प्याकेजिङ र ब्रान्डिङसँग जोड्न सके किसान र साना उद्यमीले पनि पर्वको मागबाट लाभ लिन सक्छन्। यसका लागि उत्पादनदेखि बजारसम्मको शृङ्खला व्यवस्थित हुनु आवश्यक छ।

बजार अनुगमन र उपभोक्ता अधिकार

तिहारमा माग बढेसँगै बजारमा मूल्य र गुणस्तरसम्बन्धी समस्या पनि देखिन सक्छन्।

सुक्खा फलफूल, मिठाई र अन्य खाद्य सामग्रीमा अस्वाभाविक मूल्यवृद्धि, तौलमा कमी, म्याद नाघेका वस्तुको बिक्री र गुणस्तरबारे गलत जानकारी दिने जोखिम रहन्छ। चाडपर्वको व्यस्ततामा उपभोक्ताले पर्याप्त जाँच नगरी सामान खरिद गर्ने सम्भावना पनि हुन्छ।

त्यसैले बजार अनुगमन चाडपर्वको समयमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन।

आयातकर्ता, थोक विक्रेता र खुद्रा पसलमा मूल्य तथा गुणस्तरको नियमित निरीक्षण आवश्यक हुन्छ।

वस्तुको खरिद मूल्य, ढुवानी खर्च र बिक्री मूल्यबीचको अन्तर पारदर्शी हुनुपर्छ। लागत बढेको प्रमाणबिना मूल्य बढाउने वा चाडपर्वको मागलाई आधार बनाएर अनुचित नाफा लिने प्रवृत्ति नियन्त्रण गर्नुपर्छ।

खाद्य सामग्रीको गुणस्तर परीक्षण र सुरक्षित भण्डारण पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। सुक्खा फलफूल लामो समय राख्न सकिने वस्तु भए पनि चिस्यान, तापक्रम र सरसफाइको उचित व्यवस्था नभए गुणस्तर बिग्रन सक्छ।

खुला रूपमा बिक्री गरिएका सामग्रीमा धुलो र अन्य प्रदूषणको जोखिम हुन्छ। त्यसैले खाद्य स्वच्छतासम्बन्धी मापदण्ड पालना गराउनुपर्छ।

उपभोक्ताले पनि सामान किन्दा तौल, मूल्य, म्याद र गुणस्तर जाँच गर्नुपर्छ। प्याकेटमा उल्लेख गरिएको वस्तुको नाम र तौल स्पष्ट नभए जानकारी माग्नुपर्छ।

बिल लिने बानीले मूल्य र गुणस्तरसम्बन्धी विवादमा प्रमाण उपलब्ध गराउँछ। एउटै वस्तुको मूल्य पसलअनुसार फरक हुन सक्ने भएकाले खरिदअघि तुलना गर्नु उपयोगी हुन्छ।

बजार अनुगमनको उद्देश्य व्यापारीलाई दण्डित गर्नु मात्र होइन। उचित व्यापार अभ्यासलाई प्रोत्साहन गर्नु, उपभोक्ताको अधिकार सुरक्षित गर्नु र बजारप्रतिको विश्वास कायम राख्नु यसको मूल उद्देश्य हो।

नियमित अनुगमन, मूल्य सूचना सार्वजनिक गर्ने व्यवस्था र उपभोक्ता गुनासोको तत्काल सुनुवाइ हुन सके बजारमा अनुशासन कायम गर्न सकिन्छ।

उपहार संस्कृतिलाई स्वदेशी उत्पादनसँग जोड्ने अवसर

तिहारको उपहार बजारले नेपाली उत्पादन र उद्यमका लागि ठूलो सम्भावना बोकेको छ।

अहिले बजारमा सुक्खा फलफूल र अन्य सामग्रीको ठूलो हिस्सा आयातित भए पनि उपहारका रूपमा प्रयोग गर्न सकिने धेरै वस्तु नेपालमै उत्पादन गर्न सकिन्छ।

मह, चिया, कफी, स्थानीय मिठाई, हस्तकला, परम्परागत कपडा, काठ तथा धातुका सामग्री र क्षेत्रविशेषका खाद्य उत्पादनलाई उपहार प्याकेजमा समावेश गर्न सकिन्छ।

यसका लागि उत्पादनको गुणस्तर र प्रस्तुति दुवैमा ध्यान दिनुपर्छ। नेपाली उत्पादनलाई केवल स्वदेशी भएकै आधारमा होइन, गुणस्तर र मूल्यका आधारमा पनि प्रतिस्पर्धी बनाउनुपर्छ।

आकर्षक प्याकेजिङ, स्पष्ट विवरण र विश्वसनीय ब्रान्डले उपभोक्ताको विश्वास बढाउन सक्छ।

घरेलु तथा साना उद्योगले तिहारलाई बजार विस्तारको अवसरका रूपमा उपयोग गर्न सक्छन्।

सीमित परिमाणमा उत्पादन गरेर ग्राहकको प्रतिक्रिया बुझ्ने, त्यसअनुसार गुणस्तर सुधार गर्ने र वर्षभरि बिक्री हुने वस्तु विकास गर्ने रणनीति अपनाउन सकिन्छ। स्थानीय उत्पादनलाई सहकारी, महिला समूह र उद्यमशील युवासँग जोड्न सके उत्पादनको दायरा फराकिलो हुन सक्छ।

सरकारले उत्पादन सम्भावना भएका क्षेत्रमा अनुसन्धान, प्रविधि, वित्तीय पहुँच, प्रशोधन सुविधा र बजार विस्तारमा सहयोग गर्नुपर्छ।

कृषि उत्पादनमा मात्र होइन, खाद्य प्रशोधन, प्याकेजिङ र उपहार सामग्री निर्माणमा पनि लगानी आकर्षित गर्न सकिन्छ। निजी क्षेत्रले उत्पादक, आयातकर्ता, वितरक र खुद्रा व्यापारीबीच समन्वय गरेर आपूर्ति सहज बनाउन सक्छ।

अनलाइन व्यापारले पनि उपहार बजारलाई नयाँ अवसर दिएको छ। ग्राहकले आफ्नो बजेट र रुचिअनुसार सामग्री छनोट गर्ने, प्याकेज तयार पार्ने र घरमै पुर्‍याउने सुविधा पाउन सक्छन्।

विदेशमा रहेका नेपालीले नेपालमै रहेका परिवारका सदस्यलाई उपहार पठाउने बजार पनि विकास गर्न सकिन्छ। यसका लागि भुक्तानी, वितरण, समयमै आपूर्ति र वस्तुको गुणस्तर सुनिश्चित गर्नुपर्छ।

तिहारको उपहार बजारलाई मौसमी कारोबारमा सीमित नराखी स्वदेशी उत्पादन, घरेलु उद्योग, साना उद्यम र रोजगारीसँग जोड्न सकिन्छ।

उपहार प्याकेजमा नेपाली उत्पादनको हिस्सा बढाउने, स्थानीय उत्पादनको गुणस्तर सुधार गर्ने, बजार अनुगमन प्रभावकारी बनाउने र आपूर्ति प्रणाली व्यवस्थित गर्ने हो भने यो बजार अर्थतन्त्रका लागि थप उपयोगी बन्न सक्छ।

भाइटीकामा दिदीबहिनीले दाजुभाइलाई दिने उपहारको मूल्य त्यसमा खर्च गरिएको रकमले मात्र निर्धारण गर्दैन।

यसको सांस्कृतिक अर्थ आत्मीयता, स्मरण र सम्बन्धको निरन्तरतासँग जोडिएको हुन्छ। तर यही परम्पराले बजारमा सिर्जना गरेको आर्थिक गतिविधि पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ।

तीन महिनामै तीन अर्ब रुपैयाँभन्दा बढीको भाइमसलाजन्य वस्तु आयात हुनु, मूल्यवृद्धिले उपभोक्ताको बजेट प्रभावित हुनु र प्याकेजिङदेखि खुद्रा व्यापारसम्मको शृङ्खला विस्तार हुनु तिहारको उपहार संस्कृतिको आर्थिक आयाम हो।

यसले व्यापारीलाई कारोबारको अवसर दिएको छ भने उपभोक्तालाई खर्चको दबाब पनि थपेको छ।

अबको चुनौती यो बजारलाई आयात र उपभोगमा मात्र सीमित नराख्नु हो।

स्वदेशी उत्पादन, प्रशोधन, प्याकेजिङ र बजार व्यवस्थापनमा लगानी बढाउन सके तिहारको उपहार संस्कृतिले घरेलु अर्थतन्त्रलाई थप बलियो बनाउन सक्छ।

दिदीबहिनीको मायाको प्रतीक बनेको उपहारले नेपाली उत्पादन, उद्यम र रोजगारीको आधारसमेत विस्तार गर्न सक्ने सम्भावना यहीँ छ।