तिहारको साँझ घरको आँगनमा माटोको पाला राखेर तेल र बत्ती बाल्ने दृश्य नेपाली समाजको पुरानो सांस्कृतिक पहिचान हो।
माटोको सुगन्ध, कपासको बत्ती र तेलको मधुरो उज्यालोले घरको वातावरण मात्र होइन, पुस्तौँदेखि चलिआएको परम्परालाई पनि जीवन्त बनाउँथ्यो।
लक्ष्मीपूजाको दिन घरका झ्याल, ढोका, दलान र आँगनमा पङ्क्तिबद्ध गरिएका पालाले उज्यालोको छुट्टै संसार निर्माण गर्थे।
तर समयसँगै तिहारको उज्यालो बदलिएको छ। माटोका पालासँगै मैनबत्ती, विद्युतीय झिलिमिली बत्ती, रङ्गीन एलईडी, पर्दाजस्ता बत्ती, सजावटी आकृति र विभिन्न प्रकाश प्रभाव दिने उपकरण बजारमा आएका छन्।
अहिले तिहारको तयारी गर्दा उपभोक्ताले माटोको पाला कति किन्ने भन्ने मात्र सोच्दैनन्, घरको छतमा कति मिटर बत्ती राख्ने, कुन रङको प्रकाश उपयुक्त हुन्छ र कुन प्रकारको एलईडीले घर आकर्षक देखिन्छ भन्ने पनि हिसाब गर्छन्।
यो परिवर्तनले तिहारलाई धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्वबाट मौसमी व्यापारको ठूलो अवसरमा रूपान्तरण गरेको छ।
माटोका सामग्री बनाउने कुमाल परिवार, मैनबत्ती उत्पादक, विद्युतीय सामग्रीका आयातकर्ता, थोक तथा खुद्रा व्यापारी, ढुवानी व्यवसायी र अनलाइन विक्रेतासम्म यसको आर्थिक शृङ्खला फैलिएको छ।
उज्यालोको यो बजारमा दुईवटा फरक आर्थिक संसार एकैसाथ देखिन्छन्। एउटा संसार स्थानीय श्रम, परम्परागत सीप र घरेलु उत्पादनमा आधारित छ।
अर्को संसार अन्तर्राष्ट्रिय आपूर्ति शृङ्खला, प्रविधि, आयात र उपभोक्ताको बदलिँदो रुचिमा निर्भर छ। तिहारको बजारले यी दुई संसारबीचको प्रतिस्पर्धा र सहअस्तित्व दुवैलाई उजागर गरिरहेको छ।
६४ करोडको झिलिमिली बजार
तिहारमा घर, पसल, कार्यालय र व्यावसायिक भवन सजाउन प्रयोग हुने विद्युतीय बत्तीको बजार पछिल्ला वर्षमा उल्लेख्य रूपमा विस्तार भएको छ।
यस वर्षको भन्सार तथ्यांकले पनि यसको आकार देखाउँछ। आर्थिक वर्ष २०८३/८४ को पहिलो तीन महिनामा नेपालले ६४ करोड ५२ लाख रुपैयाँ बराबरका २८ लाख ५९ हजार थान झिलिमिली बत्ती आयात गरेको विवरण सार्वजनिक भएको छ।
अघिल्लो आर्थिक वर्षको सोही अवधिमा ५९ करोड ६५ लाख रुपैयाँ बराबरका ३८ लाख ९२ हजार थान बत्ती आयात भएका थिए।
यस वर्ष आयातको मूल्य करिब आठ प्रतिशत बढेको छ भने परिमाण करिब २७ प्रतिशत घटेको छ। कम परिमाणमा बत्ती भित्रिँदा पनि आयात मूल्य बढ्नुले प्रतिएकाइ लागत बढेको सङ्केत गर्छ।
यो तथ्यांकले बजारको अर्को पक्ष पनि देखाउँछ। तिहारमा बिक्री हुने सबै बत्ती एउटै प्रकारका हुँदैनन्।
घरको छत र बार्दलीमा झुन्ड्याइने झिलिमिली तार, रूख तथा बगैँचामा सजाइने बत्ती, पर्दाजस्ता प्रकाश सामग्री, विभिन्न आकृतिका एलईडी र अन्य विद्युतीय सजावटका सामान यस बजारमा पर्छन्।
यी सामग्रीको मूल्य, गुणस्तर, आयु र प्रयोग फरक–फरक हुन्छ।
बजारमा सामान्य झिलिमिली बत्ती केही सय रुपैयाँमै पाइन्छन्। घरको बाहिरी भाग सजाउन प्रयोग हुने लामो तार, विशेष प्रकाश प्रभाव दिने सामग्री र व्यावसायिक प्रयोजनका उपकरणको मूल्य भने हजारौँ रुपैयाँसम्म पुग्छ।
एउटै घरमा प्रयोग हुने बत्तीको संख्या, लम्बाइ र गुणस्तरअनुसार उपभोक्ताको खर्च फरक हुन्छ।
यसरी हेर्दा तिहारको बत्ती बजारलाई एउटा उत्पादनको कारोबारका रूपमा मात्र बुझ्न मिल्दैन। यो विभिन्न मूल्य तह, उपभोक्ता समूह र व्यापारिक आवश्यकतामा आधारित मौसमी बजार हो।
घर सजाउने सामान्य उपभोक्तादेखि होटल, रेस्टुरेन्ट, पसल र ठूला व्यावसायिक प्रतिष्ठानसम्म यसका ग्राहक हुन्।
नेपालमा विद्युतीय सजावटी बत्तीको ठूलो हिस्सा चीन र भारतबाट आयात हुने गरेको व्यवसायीहरूको विवरण छ।
विगतमा भारतबाट आउने सामग्रीको हिस्सा बढी भए पनि चिनियाँ उत्पादनको विविधता, आकर्षक डिजाइन र प्रतिस्पर्धी मूल्यका कारण बजारमा त्यसको प्रभाव बढेको छ।
आयातमा निर्भर यो बजारले उपभोक्तालाई धेरै विकल्प दिएको छ। तर यसको अर्थतन्त्रको अर्को पाटो भने देशबाट ठूलो रकम बाहिरिनु हो।
तिहारमा नेपाली उपभोक्ताले खर्च गरेको रकमको एउटा हिस्सा विदेशी उत्पादक, आपूर्तिकर्ता र ढुवानी प्रणालीसम्म पुग्छ। नेपालमा बत्तीको व्यापार हुन्छ, तर त्यसको उत्पादन मूल्य अभिवृद्धि गर्ने ठूलो अवसर भने विदेशमै रहन्छ।
माटोको पालादेखि कुमालको जीविकासम्म
विद्युतीय बत्तीको विस्तारले परम्परागत माटोको पालाको प्रयोग घटाएको भए पनि त्यसको सांस्कृतिक र आर्थिक महत्त्व समाप्त भएको छैन। तिहार र छठजस्ता पर्वमा माटोका सामग्रीको माग अझै कायम छ।
विशेषगरी तराई-मधेसका विभिन्न बस्तीमा कुमाल समुदायका परिवारले पर्वको समयलाई उत्पादन र आम्दानीको महत्त्वपूर्ण अवसरका रूपमा उपयोग गर्छन्।
माटोको पाला तयार पार्नु सामान्य काम होइन। माटो छनोट गर्ने, त्यसलाई मुछ्ने, आकार दिने, सुकाउने र आवश्यकताअनुसार पकाउने प्रक्रियामा समय, सीप र श्रम लाग्छ।
परिवारका सदस्य मिलेर काम गर्दा उत्पादनको लागत केही घट्न सक्छ, तर बजारमा बिक्री मूल्य कम हुँदा श्रमको उचित प्रतिफल पाउन कठिन हुन्छ।
रेडियो नेपालमार्फत सार्वजनिक भएको समाचार विवरणअनुसार सप्तरीको तिलाठी कोइलाडी क्षेत्रमा कुमाल समुदायका महिलाले घरको काम सकेर माटोका दियो तयार पार्ने र घरघरमा पुर्याएर बिक्री गर्ने गरेका छन्।
स्थानीय उत्पादक कविता पण्डितले दैनिक करिब दुई हजार दियो बजारमा लैजाने र प्रतिगोटा दुई रुपैयाँका दरले बिक्री गर्ने गरेको विवरणमा उल्लेख छ।
पर्वको समयमा दियो बिक्रीबाट २० हजारदेखि ४० हजार रुपैयाँसम्म आम्दानी हुने गरेको उनको अनुभव छ।
सार्वजनिक सेवा प्रसारण रेडियो नेपाल
त्यस्तै, माटाका पाला बिक्रीबाट एक सिजनमा करिब एक लाख रुपैयाँसम्म आम्दानी हुने गरेको कुमाल समुदायका उत्पादक अर्जुन कुम्हारको अनुभव पनि सार्वजनिक भएको छ।
तिहारमा परम्परागत सामग्रीको माग बढ्दा उत्पादन र बिक्री दुवै बढ्ने गरेको उनको भनाइ छ।
सार्वजनिक सेवा प्रसारण रेडियो नेपाल
यी उदाहरणले माटोको दियोको बजार सानो भए पनि त्यसले स्थानीय परिवारको जीविकामा योगदान गरिरहेको देखाउँछन्। विशेषगरी नियमित आम्दानीका अवसर सीमित भएका परिवारका लागि पर्वको बजार अतिरिक्त आयको स्रोत बन्न सक्छ।
तर माटोको पाला बनाउने श्रम र त्यसबाट प्राप्त हुने आम्दानीबीच सन्तुलन मिलाउन चुनौती छ। कच्चा पदार्थ, श्रम, पकाउने इन्धन, ढुवानी र बिक्रीको लागत बढ्दै जाँदा उत्पादकले पाउने प्रतिफल सीमित हुन सक्छ।
ठूलो परिमाणमा उत्पादन गर्ने उद्योगसँग प्रतिस्पर्धा गर्न नसक्ने परम्परागत उत्पादकका लागि बजारसम्म पहुँच पनि सहज छैन।
अर्कोतर्फ, उपभोक्ताको रुचि परिवर्तन भएको छ। कतिपयले सजिलो, लामो समय टिक्ने र पटकपटक प्रयोग गर्न मिल्ने विद्युतीय बत्ती रोज्छन्।
कतिपयले तेलको पाला बाल्दा आगलागी हुन सक्ने जोखिमका कारण विद्युतीय विकल्पलाई प्राथमिकता दिन्छन्। यसले माटोको दियोको मागलाई प्रभावित गरेको छ।
तर माटोको पाला केवल प्रकाश दिने वस्तु होइन। यो सांस्कृतिक पहिचान, धार्मिक आस्था र स्थानीय सीपसँग जोडिएको सामग्री हो। त्यसैले यसको मूल्यलाई बजारमा बिक्री हुने एउटा सामान्य वस्तुको मूल्यसँग मात्र तुलना गर्नु उचित हुँदैन।
परम्परागत उत्पादनलाई जोगाउने हो भने त्यसको सांस्कृतिक महत्त्वसँगै आर्थिक सम्भावनालाई पनि पहिचान गर्न आवश्यक छ।
मैनबत्ती उद्योगको मौसमी अवसर
माटोको दियो र विद्युतीय बत्तीको बीचमा मैनबत्तीको पनि आफ्नै बजार छ। घरको पूजा कोठा, सजावट, धार्मिक अनुष्ठान र आकस्मिक विद्युत् अवरोधका समयमा मैनबत्ती प्रयोग हुने गर्छ।
तिहारमा भने यसको माग विशेष रूपमा बढ्छ।
मैनबत्ती उत्पादनका लागि ठूलो उद्योग नै आवश्यक पर्दैन। सानो लगानी, सीमित उपकरण र सामान्य सीपबाट पनि उत्पादन सुरु गर्न सकिन्छ। त्यसैले घरेलु उद्योग, साना उद्यम र स्वरोजगारमा आधारित व्यवसायका लागि यो एउटा सम्भावित क्षेत्र हो।
तर मैनबत्तीको बजार पनि एकरूप छैन। सामान्य सेतो मैनबत्ती, रङ्गीन मैनबत्ती, सुगन्धित मैनबत्ती, सजावटी आकृति र धार्मिक प्रयोजनका विशेष आकारका मैनबत्तीको माग फरक हुन्छ।
उपभोक्ताले मूल्य मात्र होइन, आकार, सुगन्ध, जल्ने समय र देखावटलाई पनि महत्त्व दिन थालेका छन्।
यस्तो बजारमा नेपाली उत्पादकले प्रतिस्पर्धा गर्न सक्ने सम्भावना छ। स्थानीय कच्चा पदार्थको उपयोग, आकर्षक प्याकेजिङ, नयाँ डिजाइन र गुणस्तरमा ध्यान दिन सके मैनबत्तीलाई केवल पर्वमा बिक्री हुने वस्तुबाट नियमित उपभोगको उत्पादन बनाउन सकिन्छ।
तर उत्पादन सुरु गर्नु र बजारमा टिक्नु फरक कुरा हुन्। साना उत्पादकका लागि कच्चा पदार्थको नियमित आपूर्ति, उत्पादनको एकरूपता, बजार पहिचान र वितरण प्रणाली चुनौतीपूर्ण हुन सक्छ।
ठूलो परिमाणमा उत्पादन गर्ने कम्पनीसँग मूल्यमा प्रतिस्पर्धा गर्न कठिन हुन्छ। त्यसैले स्थानीय मैनबत्ती उद्योगको विकासका लागि उत्पादन लागत घटाउने, गुणस्तर सुधार्ने र निश्चित ग्राहक समूह पहिचान गर्ने रणनीति आवश्यक छ।
एलईडीले बदल्यो उज्यालोको स्वरूप
एलईडी प्रविधिले प्रकाशको प्रयोगमा ठूलो परिवर्तन ल्याएको छ। कम विद्युत् खपत, लामो आयु, सानो आकार र विभिन्न रङमा प्रकाश उत्पादन गर्न सक्ने क्षमताका कारण एलईडी बत्ती घरायसी तथा व्यावसायिक प्रयोगमा लोकप्रिय बनेका छन्।
पहिले तिहारमा घर सजाउन प्रयोग हुने सामग्री सीमित थिए।
अहिले एउटै बजारमा विभिन्न रङका झिलिमिली तार, प्रकाशका पर्दा, झरनाजस्ता देखिने बत्ती, रङ परिवर्तन गर्ने उपकरण, आकृतियुक्त सजावट र सङ्गीतसँग ताल मिलाएर बल्ने सामग्री उपलब्ध छन्।
यसले घर सजावटलाई व्यक्तिगत रुचि र खर्च क्षमताअनुसार फरक बनाएको छ।
एलईडी प्रविधिको प्रयोग तिहारमा मात्र सीमित छैन। घर, कार्यालय, पसल, होटल, रेस्टुरेन्ट, बगैँचा र सार्वजनिक स्थलमा पनि यसको प्रयोग बढिरहेको छ।
विवाह, व्रतबन्ध, जन्मदिन, व्यावसायिक उद्घाटन र अन्य समारोहमा सजावटी बत्तीको माग देखिन्छ। यसले मौसमी कारोबारलाई वर्षभरि चल्ने बजारसँग जोड्ने सम्भावना सिर्जना गरेको छ।
यद्यपि सजावटी एलईडी र सामान्य प्रकाशका लागि प्रयोग हुने एलईडी एउटै वस्तु होइनन्। घरमा दैनिक प्रयोग हुने बल्ब, ट्युब र प्यानलको बजार फरक छ।
तिहारमा बिक्री हुने सजावटी बत्तीको माग भने डिजाइन, लम्बाइ, प्रकाश प्रभाव र पर्वको समयसँग बढी सम्बन्धित हुन्छ।
नेपालको विद्युतीय सामग्री बजारमा एलईडीको विस्तारले आयातकर्ताका लागि नयाँ अवसर सिर्जना गरेको छ। तर नेपालमा यस्ता सामग्रीको उत्पादन, संयोजन र प्रविधि विकास कति भइरहेको छ भन्ने विषयमा स्पष्ट औद्योगिक तथ्यांक आवश्यक छ।
बत्तीको कुल आयातलाई मात्र आधार बनाएर सम्पूर्ण एलईडी उद्योगको आकार निर्धारण गर्न सकिँदैन।
घर सजावटका लागि प्रयोग हुने आधुनिक विद्युतीय बत्ती।
नेपालले प्रकाशसम्बन्धी प्रविधि आयात गरिरहँदा स्थानीय स्तरमा यसको संयोजन, मर्मत, डिजाइन र गुणस्तर परीक्षणको सम्भावना पनि खोज्न सकिन्छ।
सामान्य विद्युतीय सामग्रीको बिक्रीभन्दा माथि उठेर प्राविधिक सेवा र उत्पादनमा लगानी गर्न सके यस क्षेत्रले थप रोजगारी सिर्जना गर्न सक्छ।
आयातको उज्यालो र व्यापार घाटा
तिहारको बत्ती बजारले नेपालको उपभोग संरचनामा रहेको आयात निर्भरता पनि देखाउँछ। उपभोक्ताले घर उज्यालो बनाउन किन्ने धेरैजसो सजावटी विद्युतीय सामग्री विदेशबाट आउँछन्।
नेपाली बजारमा ती सामग्रीको थोक तथा खुद्रा कारोबार भए पनि उत्पादनको ठूलो हिस्सा विदेशमै हुने गरेको छ।
यसको अर्थ तिहारमा बढ्ने मागले स्थानीय व्यापारलाई मात्र होइन, आयातलाई पनि बढावा दिन्छ। आयातकर्ताले विदेशबाट सामग्री ल्याउँछन्, भन्सार प्रक्रिया पूरा गर्छन्, गोदाममा राख्छन् र पर्व नजिकिँदै जाँदा देशभरका बजारमा वितरण गर्छन्।
यस क्रममा ढुवानी, भण्डारण, खुद्रा बिक्री र अन्य सेवामा आर्थिक गतिविधि हुन्छ। तर वस्तुको उत्पादन मूल्य र प्रविधिमा आधारित लाभ भने आयात गर्ने देशमै सीमित रहन्छ।
विगतका वर्षमा सार्वजनिक भएका विवरणले पनि सजावटी बत्तीको आयातमा चीनको ठूलो हिस्सा रहेको देखाएका छन्। एउटा विवरणमा करिब ९० प्रतिशत सजावटी बत्ती चीनबाट आउने उल्लेख छ।
आयात निर्भरता आफैँमा नकारात्मक होइन। उपभोक्तालाई आवश्यक वस्तु उपलब्ध गराउन अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार आवश्यक हुन्छ।
तर नेपालले सामान्य सजावटी सामग्रीको उत्पादन र संयोजनसमेत गर्न नसक्ने अवस्था रहिरह्यो भने घरेलु उद्योगको सम्भावना सीमित हुन्छ।
नेपालमा उपलब्ध श्रम, बजार र विद्युत् पूर्वाधारको उपयोग गरेर कुन प्रकारका प्रकाश सामग्री उत्पादन गर्न सकिन्छ भन्ने अध्ययन आवश्यक छ। सबै प्रकारका एलईडी उपकरण नेपालमै उत्पादन गर्न सकिन्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्नु व्यावहारिक हुँदैन।
तर सामान्य सजावटी बत्तीको संयोजन, तार तथा आवरण निर्माण, प्याकेजिङ र मर्मत सेवाबाट सुरु गर्न सकिने सम्भावना भने छ।
त्यसका लागि लगानी, प्रविधि, दक्ष जनशक्ति र गुणस्तर परीक्षणको व्यवस्था चाहिन्छ। बजारमा सस्तो सामग्री ल्याएर बेच्ने प्रतिस्पर्धामा मात्र सीमित रहँदा नेपाली व्यवसायीको भूमिका आयातकर्ता र वितरकमा खुम्चिन्छ।
उत्पादन र प्रविधिमा प्रवेश गर्न सके मूल्य अभिवृद्धि देशभित्रै राख्न सकिन्छ।
मूल्य बढ्दा उपभोक्ताको खर्च
यस वर्षको आयात तथ्यांकले झिलिमिली बत्तीको मूल्यमा दबाब रहेको सङ्केत गरेको छ। आयात परिमाण घटे पनि कुल मूल्य बढ्नुको अर्थ बजारमा उपलब्ध सामग्रीको औसत लागत बढेको हुन सक्छ।
यसको प्रभाव अन्ततः उपभोक्ताले तिर्ने मूल्यमा पर्न सक्छ।
बत्तीको मूल्यमा उत्पादन लागत मात्र निर्णायक हुँदैन। अन्तर्राष्ट्रिय बजारको मूल्य, अमेरिकी डलरको विनिमय दर, ढुवानी खर्च, भन्सार प्रक्रिया, भण्डारण, व्यवसायीको लागत र बजारको मागले पनि प्रभाव पार्छ।
चीनबाट ल्याइने सामग्रीको आपूर्ति मार्गमा अवरोध आएमा वा ढुवानी महँगो भएमा त्यसको असर नेपाली बजारमा देखिन सक्छ।
पर्वको समयमा माग एकैपटक बढ्ने भएकाले मूल्यमा उतारचढावको सम्भावना रहन्छ। उपभोक्ताले अन्तिम समयमा सामान किन्दा विकल्प सीमित हुन सक्छन्।
त्यस्तो अवस्थामा एउटै प्रकारको बत्तीको मूल्य पसलअनुसार फरक पर्न सक्छ।
विद्युतीय बत्ती किन्दा मूल्यसँगै गुणस्तर र सुरक्षामा ध्यान दिनु आवश्यक छ। सस्तो मूल्यका कारण कमजोर तार, असुरक्षित जोडाइ वा गुणस्तरहीन सामग्री प्रयोग गर्दा विद्युत् चुहावट र आगलागीको जोखिम हुन सक्छ।
विशेषगरी घरको बाहिरी भागमा राखिने बत्ती पानी र चिस्यानबाट सुरक्षित हुनुपर्छ।
यस क्षेत्रमा उपभोक्ता सचेतना र बजार अनुगमन दुवै महत्त्वपूर्ण छन्। विद्युतीय सामग्रीको गुणस्तर, मूल्य र सुरक्षासम्बन्धी मापदण्ड प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन हुन सके उपभोक्ताको जोखिम घटाउन सकिन्छ।
परम्परा र प्रविधिको सहअस्तित्व
तिहारमा माटोको पाला र एलईडी बत्तीलाई एकअर्काको विकल्पका रूपमा मात्र हेर्नु आवश्यक छैन। दुवैको प्रयोग फरक उद्देश्य र सांस्कृतिक अर्थसँग जोडिएको छ।
माटोको पाला धार्मिक अनुष्ठान र परम्पराको प्रतीक हो भने विद्युतीय बत्तीले सजावट र आधुनिक जीवनशैलीको आवश्यकता पूरा गर्छ।
कतिपय घरमा लक्ष्मीपूजाको समयमा माटोको पाला बालिन्छ र घरको बाहिरी भाग एलईडी बत्तीले सजाइन्छ। यसले परम्परा र आधुनिक प्रविधिलाई एउटै उत्सवमा समेटेको छ।
यस्तो प्रयोगले परम्परागत उत्पादनको बजारलाई पूर्ण रूपमा विस्थापित हुनबाट जोगाउन पनि मद्दत गर्न सक्छ।
तर त्यसका लागि माटोका सामग्रीको उत्पादन र बिक्रीलाई व्यवस्थित बनाउनुपर्छ।
कुमाल समुदायका उत्पादकले बजारमा सहज पहुँच पाउने, उत्पादनको उचित मूल्य प्राप्त गर्ने र आधुनिक बजारको मागअनुसार नयाँ डिजाइन विकास गर्ने वातावरण आवश्यक छ।
माटोको पाला बनाउने सीप पुस्तान्तरण हुन सकेन भने त्यससँग जोडिएको सांस्कृतिक सम्पदा पनि कमजोर हुन सक्छ।
युवा पुस्ताले परम्परागत पेसालाई आम्दानीको सम्भावनासँग जोडेर हेर्न सके मात्र यसको निरन्तरता सम्भव हुन्छ। त्यसका लागि तालिम, उत्पादन सुधार, प्याकेजिङ र बजार प्रवर्द्धनमा सहयोग गर्न सकिन्छ।
स्थानीय सरकारले पर्वको समयमा अस्थायी बजार व्यवस्थापन गरेर घरेलु उत्पादकलाई बिक्रीस्थल उपलब्ध गराउन सक्छन्।
कुमाल समुदायका उत्पादनलाई स्थानीय पहिचानसहित बजारमा राख्न सकिन्छ। सहकारी र सामूहिक उत्पादन प्रणालीबाट कच्चा पदार्थ खरिद तथा बिक्री वितरणको लागत घटाउन सकिन्छ।
यसरी परम्परागत उत्पादनलाई संरक्षणको विषय मात्र नबनाई आर्थिक गतिविधिसँग जोड्न सकिन्छ।
तिहारपछि पनि चल्ने उज्यालोको बजार
सजावटी बत्तीको माग तिहारमा सबैभन्दा बढी देखिए पनि यसको प्रयोग अन्य अवसरमा पनि हुन्छ। छठ, क्रिसमस, नयाँ वर्ष, विवाह, व्रतबन्ध, होटल तथा रेस्टुरेन्टको सजावट र विभिन्न व्यावसायिक समारोहमा यस्ता सामग्री प्रयोग भइरहेका छन्।
यसले बजारलाई वर्षभरि विस्तार गर्ने सम्भावना दिएको छ।
विगतमा सजावटी बत्तीको कारोबार मुख्यतः तिहारको केही दिनमा केन्द्रित हुन्थ्यो। अहिले घर र व्यावसायिक भवनको बाहिरी सजावटमा यसको प्रयोग बढेकाले मौसमी मागबाहेक पनि बिक्री हुने आधार बनेको छ।
होटल, रेस्टुरेन्ट, कार्यक्रमस्थल र व्यावसायिक प्रतिष्ठानले नियमित रूपमा प्रकाश सजावटका सामग्री प्रयोग गर्न थालेका छन्।
नेपालका व्यवसायीले यसलाई दीर्घकालीन बजारका रूपमा विकास गर्न सक्ने अवसर छ।
पर्वअघि मात्र सामान आयात गर्ने र बिक्री गर्ने प्रणालीभन्दा बाहिर निस्केर प्रकाश सजावटसम्बन्धी सेवा, उपकरणको मर्मत, डिजाइन र स्थापना कार्यलाई व्यावसायिक बनाउन सकिन्छ।
यसले प्राविधिक जनशक्तिको माग बढाउन सक्छ। विद्युतीय उपकरण जडान गर्ने, सुरक्षित तार व्यवस्थापन गर्ने, प्रकाशको डिजाइन तयार पार्ने र बिग्रिएका सामग्री मर्मत गर्ने सीप भएका व्यक्तिका लागि रोजगारीका अवसर सिर्जना हुन सक्छन्।
त्यस्तै, एलईडी बत्तीको प्रयोगसँगै विद्युतीय फोहोर व्यवस्थापनको विषय पनि महत्त्वपूर्ण बन्दै गएको छ।
गुणस्तरहीन वा बिग्रिएका बत्ती जथाभावी फाल्दा वातावरणीय समस्या उत्पन्न हुन सक्छ। त्यसैले आयातकर्ता र उत्पादकले फिर्ता संकलन, मर्मत र पुनःप्रयोगको व्यवस्था विकास गर्न आवश्यक छ।
उज्यालोको अर्थतन्त्रमा नेपालको सम्भावना
तिहारको बत्ती बजारले नेपालको अर्थतन्त्रमा एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न उठाएको छ-हामी पर्वका लागि आवश्यक सामग्री किन्ने बजार मात्र रहने कि त्यसको उत्पादन र प्रविधि विकास गर्ने अर्थतन्त्र पनि निर्माण गर्ने?
माटोको पाला उत्पादनमा स्थानीय सीप र श्रमको उपयोग भइरहेको छ। मैनबत्ती उत्पादनमा साना उद्यमको सम्भावना छ। विद्युतीय बत्तीको बजारले आयात, वितरण र सेवाको ठूलो क्षेत्र निर्माण गरेको छ।
यी सबै क्षेत्रलाई जोडेर हेर्दा उज्यालोको उद्योगलाई बहुआयामिक आर्थिक अवसरका रूपमा विकास गर्न सकिन्छ।
पहिलो आवश्यकता स्थानीय उत्पादनको संरक्षण र व्यावसायिक विकास हो। माटोका सामग्री बनाउने परिवारलाई बजार पहुँच, सीप विकास र उचित मूल्यको व्यवस्था गर्न सकिन्छ।
दोस्रो, मैनबत्ती तथा सजावटी सामग्री उत्पादन गर्ने घरेलु उद्योगलाई गुणस्तर र डिजाइन सुधारमा सहयोग गर्न सकिन्छ। तेस्रो, विद्युतीय बत्तीको क्षेत्रमा सामान्य संयोजन, मर्मत र प्राविधिक सेवाको सम्भावना खोज्न सकिन्छ।
चौथो आवश्यकता गुणस्तर र सुरक्षा मापदण्डको प्रभावकारी कार्यान्वयन हो। बजारमा बिक्री हुने विद्युतीय सामग्रीको गुणस्तर सुनिश्चित गर्न सके उपभोक्ताको सुरक्षा बढ्छ र विश्वसनीय व्यवसायलाई प्रोत्साहन मिल्छ।
पाँचौँ, आयात तथ्यांकलाई उत्पादन र बजार नीतिसँग जोडेर अध्ययन गर्नुपर्छ। कुन प्रकारका बत्ती कति आयात भइरहेका छन्, कुन वस्तुको घरेलु उत्पादन सम्भव छ र कति लगानी आवश्यक पर्छ भन्ने आधारमा औद्योगिक नीति बनाउन सकिन्छ।
नेपालमा जलविद्युत् उत्पादन बढ्दै गएको सन्दर्भमा ऊर्जा दक्ष प्रकाश प्रविधिको प्रयोगलाई पनि प्रोत्साहन गर्न सकिन्छ। एलईडीको गुणस्तरीय प्रयोगले विद्युत् खपत घटाउन सहयोग गर्छ।
तर ऊर्जा दक्षता र स्थानीय उत्पादन दुई फरक विषय हुन्। नेपालले एलईडी प्रयोग बढाउँदै गर्दा त्यसको उत्पादन, संयोजन र मर्मतसम्बन्धी सीप पनि विकास गर्न सके थप आर्थिक लाभ लिन सक्छ।
तिहारको उज्यालोले यही सम्भावना देखाउँछ।
एउटा सामान्य माटोको पाला बनाउन लाग्ने श्रमदेखि हजारौँ किलोमिटर टाढाको कारखानाबाट आउने विद्युतीय बत्तीको आपूर्ति शृङ्खलासम्म यस पर्वले अर्थतन्त्रका अनेक पक्ष जोडेको छ।
माटोको दियोको उज्यालो सांस्कृतिक निरन्तरताको प्रतीक हो। मैनबत्ती साना उद्यमको सम्भावना हो।
एलईडी आधुनिक प्रविधि र बदलिँदो उपभोक्ता संस्कृतिको प्रतिनिधि हो। यी तीनै माध्यमले एउटै पर्वमा फरक आर्थिक गतिविधि सिर्जना गरिरहेका छन्।
तर उज्यालोको बजार विस्तार हुँदैमा त्यसको लाभ समान रूपमा देशभित्र रहन्छ भन्ने छैन।
उत्पादन विदेशमा, कारोबार नेपालमा र आम्दानीको ठूलो हिस्सा बाहिर जाने संरचना कायम रह्यो भने तिहारको बजारले उपभोग त बढाउँछ, तर घरेलु औद्योगिक क्षमता निर्माण गर्दैन।
नेपालका लागि चुनौती यहीँ छ-परम्परागत सीपलाई विस्थापित हुन नदिने, आधुनिक प्रविधिलाई अस्वीकार नगर्ने र आयातमा निर्भर बजारलाई क्रमशः उत्पादन तथा सेवासँग जोड्ने।
तिहारको उज्यालो केवल घर र सडकमा फैलिने प्रकाशमा सीमित नरहोस्; त्यसले स्थानीय उद्यम, रोजगारी र औद्योगिक सम्भावनालाई पनि उज्यालो बनाओस्।
