पुस्तक : द लीन स्टार्टअप : हाउ टुडेज इन्टरप्रेनर्स युज कन्टिन्युअस इनोभेसन टु क्रिएट रेडिकली सक्सेसफुल बिजनेस
लेखक : एरिक राइज
प्रकाशन : सन् २०११
प्रकाशक : क्राउन बिजनेस
विधा : उद्यमशीलता, व्यवसाय व्यवस्थापन र नवप्रवर्तन
मुख्य विषय : व्यावसायिक विचारको परीक्षण, न्यूनतम व्यवहार्य उत्पादन, ग्राहकको प्रतिक्रिया, निरन्तर सुधार र व्यवसाय विस्तार
पृष्ठ : ३३६
एउटा राम्रो व्यावसायिक विचारले कम्पनी जन्माउन सक्छ। तर त्यसले कम्पनीलाई सफल बनाउँछ भन्ने निश्चित हुँदैन।
व्यवसाय सुरु गर्दा उद्यमीसँग स्पष्ट योजना, आकर्षक उत्पादन र बजारमा सफल हुने विश्वास हुन सक्छ। तर उत्पादन बजारमा पुगेपछि ग्राहकको व्यवहार अपेक्षाभन्दा फरक देखिन सक्छ।
आफूले उत्कृष्ट ठानेको वस्तु ग्राहकका लागि आवश्यक नहुन सक्छ। ठूलो लगानी गरेर तयार पारिएको सेवा बजारमा स्थापित हुन नसक्न सक्छ।
व्यवसायको यही अनिश्चितता नयाँ उद्यमीका लागि सबैभन्दा ठूलो चुनौती हो।
बजार नबुझी लगानी गर्ने, ग्राहकको आवश्यकता पहिचान नगरी उत्पादन विकास गर्ने र प्रारम्भिक अनुमानलाई नै अन्तिम सत्य ठान्ने प्रवृत्तिले धेरै नयाँ व्यवसायलाई समस्यामा पार्न सक्छ।
यही चुनौतीलाई केन्द्रमा राखेर अमेरिकी उद्यमी तथा लेखक एरिक राइजले आफ्नो चर्चित पुस्तक ‘द लीन स्टार्टअप’ मा नयाँ व्यवसाय निर्माणको फरक विधि प्रस्तुत गरेका छन्।
पुस्तकको उपशीर्षक ‘हाउ टुडेज इन्टरप्रेनर्स युज कन्टिन्युअस इनोभेसन टु क्रिएट रेडिकली सक्सेसफुल बिजनेस’ ले यसको मूल उद्देश्य स्पष्ट पार्छ। अर्थात्, आजका उद्यमीले निरन्तर नवप्रवर्तनको प्रयोग गरेर सफल व्यवसाय कसरी निर्माण गर्न सक्छन्?
सन् २०११ मा प्रकाशित यो पुस्तकले व्यवसाय सुरु गर्ने परम्परागत सोचमाथि प्रश्न उठाउँछ। लेखकका अनुसार व्यवसाय सफल बनाउन सुरुदेखि नै सबै कुरा पूर्ण हुनुपर्दैन।
बरु बजारको वास्तविकता बुझ्दै साना प्रयोग गर्ने, ग्राहकको प्रतिक्रिया मापन गर्ने र त्यसका आधारमा उत्पादन तथा व्यवसाय सुधार्दै लैजाने क्षमता आवश्यक हुन्छ।
राइजले स्टार्टअपलाई केवल नयाँ कम्पनीका रूपमा हेरेका छैनन्। अत्यधिक अनिश्चितताबीच नयाँ उत्पादन वा सेवा निर्माण गरेर दिगो व्यवसायको बाटो खोजिरहेको कुनै पनि संस्था स्टार्टअप हुन सक्ने उनको मान्यता छ।
यस अर्थमा नयाँ उद्यमी मात्र होइन, स्थापित कम्पनीभित्र नयाँ व्यवसाय वा उत्पादन विकास गरिरहेका व्यवस्थापकका लागि पनि यो पुस्तक उपयोगी छ।
यसको मूल सन्देश स्पष्ट छ-व्यवसायको सफलता सुरुदेखि नै सही निर्णय गर्नुमा होइन, गलत निर्णयलाई छिटो पहिचान गरेर सुधार गर्न सक्ने क्षमतामा निर्भर हुन्छ।
विचारभन्दा कठिन बजारको परीक्षा
व्यवसाय सुरु गर्ने क्रममा उद्यमीले आफ्नो विचारलाई उत्कृष्ट ठान्नु स्वाभाविक हो। बजारमा नयाँ उत्पादन ल्याउने, उपभोक्ताको समस्या समाधान गर्ने र प्रतिस्पर्धीभन्दा फरक सेवा दिने योजना बनाइन्छ।
तर उद्यमीको दृष्टिकोण र ग्राहकको वास्तविक आवश्यकता सधैँ मेल खान्छ भन्ने हुँदैन।
राइजका अनुसार स्टार्टअपको सबैभन्दा ठूलो समस्या अनिश्चितता हो।
नयाँ व्यवसायसँग विगतको पर्याप्त तथ्याङ्क हुँदैन। ग्राहकले कस्तो उत्पादन रुचाउँछन्, कति मूल्य तिर्न तयार हुन्छन्, कुन माध्यमबाट सेवा लिन चाहन्छन् र बजारमा प्रतिस्पर्धीको प्रतिक्रिया कस्तो हुन्छ भन्ने कुरा सुरुमै स्पष्ट हुँदैन।
यस्तो अवस्थामा वर्षौँसम्मको अनुमानमा आधारित विस्तृत योजना बनाउनु जोखिमपूर्ण हुन सक्छ। उद्यमीले आफ्नो कल्पनालाई बजारको माग ठानेर लगानी गर्छन्, तर उत्पादन बजारमा पुगेपछि मात्र वास्तविकता फरक भएको थाहा पाउन सक्छन्।
उदाहरणका लागि, कुनै उद्यमीले नेपालमा स्वस्थ पेय पदार्थको बजार बढिरहेको देखेर नयाँ उत्पादन सुरु गर्ने निर्णय गरे।
उनले उत्पादन केन्द्र स्थापना गर्न, प्याकेजिङ तयार गर्न, कर्मचारी नियुक्त गर्न र विज्ञापन गर्न ठूलो रकम खर्च गरे। तर बजारमा उत्पादन पुगेपछि उपभोक्ताले अपेक्षा गरेको स्वाद, मूल्य वा वितरण सुविधा फरक भएको थाहा हुन सक्छ।
त्यसबेला व्यवसायले ठूलो लगानी गरिसकेको हुन्छ र सुधारको लागत पनि बढिसकेको हुन्छ।
पुस्तकले यस्तो जोखिम कम गर्न उत्पादन विकास गर्नुअघि नै ग्राहकको वास्तविक आवश्यकता परीक्षण गर्नुपर्ने बताउँछ।
उद्यमीले आफूलाई सही लागेको विचारलाई अन्तिम सत्यका रूपमा लिनुको सट्टा परीक्षण गर्न सकिने परिकल्पनाका रूपमा बुझ्नुपर्छ।
व्यवसायको योजना आवश्यक छ, तर त्यसलाई अपरिवर्तनीय दस्तावेज मान्नु हुँदैन। बजारबाट नयाँ तथ्य प्राप्त भएपछि योजना परिमार्जन गर्न सक्ने लचकता हुनुपर्छ। यही सोचले व्यवसायलाई अनुमानमा आधारित सञ्चालनबाट प्रमाणमा आधारित निर्णयतर्फ लैजान्छ।
सानो प्रयोगबाट ठूलो सिकाइ
पुस्तकको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण अवधारणा हो-बिल्ड, मेजर र लर्न अर्थात् निर्माण, मापन र सिकाइ। राइजले यसलाई स्टार्टअप सञ्चालनको निरन्तर चक्रका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्।
यस प्रक्रियामा पहिले कुनै उत्पादन वा सेवाको परीक्षणयोग्य रूप तयार गरिन्छ। त्यसलाई वास्तविक ग्राहकसम्म पुर्याइन्छ। ग्राहकले कसरी प्रतिक्रिया जनाए भन्ने तथ्याङ्क सङ्कलन गरिन्छ।
त्यसपछि प्राप्त नतिजाका आधारमा उत्पादन सुधार्ने, नयाँ प्रयोग गर्ने वा व्यवसायको दिशा परिवर्तन गर्ने निर्णय लिइन्छ।
यो प्रक्रिया सामान्य देखिए पनि यसको व्यावसायिक महत्त्व ठूलो छ। धेरै व्यवसायमा उत्पादन विकास र बजार परीक्षणलाई अलग-अलग चरणका रूपमा हेरिन्छ। पहिले उत्पादन पूर्ण बनाउने, त्यसपछि बजारमा लैजाने र अन्त्यमा ग्राहकको प्रतिक्रिया बुझ्ने अभ्यास हुन्छ।
राइजले भने उत्पादन विकासकै क्रममा ग्राहकको प्रतिक्रिया लिनुपर्ने तर्क गरेका छन्। उद्यमीले बजारमा उत्पादन पठाएपछि मात्र ग्राहकको आवश्यकता बुझ्ने होइन, उत्पादन निर्माण गर्दादेखि नै ग्राहकसँग जोडिनुपर्छ।
उदाहरणका लागि, कसैले अनलाइनबाट स्थानीय उत्पादन बिक्री गर्ने व्यवसाय सुरु गर्न चाहन्छ भने सुरुमै ठूलो गोदाम, महँगो कार्यालय र देशव्यापी वितरण सञ्जाल आवश्यक नहुन सक्छ।
सीमित उत्पादन, निश्चित ग्राहक समूह र सानो भौगोलिक क्षेत्रमा परीक्षण गर्न सकिन्छ। ग्राहकले कुन वस्तु बढी खोज्छन्, कुन मूल्य स्वीकार गर्छन् र कति समयमा सामान चाहन्छन् भन्ने तथ्याङ्क प्राप्त भएपछि व्यवसाय विस्तार गर्न सकिन्छ।
यसरी सानो प्रयोगबाट प्राप्त सिकाइले ठूलो लगानी गर्नुअघि बजारको वास्तविकता बुझ्न मद्दत गर्छ। व्यवसायले जति छिटो परीक्षण गर्छ, त्यति छिटो गलत अनुमान पहिचान गर्न सक्छ।
न्यूनतम उत्पादनको व्यावसायिक अर्थ
राइजले पुस्तकमा प्रस्तुत गरेको अर्को महत्त्वपूर्ण अवधारणा हो-मिनिमम भायबल प्रडक्ट (एमभीपी), अर्थात् न्यूनतम व्यवहार्य उत्पादन।
यसको अर्थ अपूर्ण वा कमजोर गुणस्तरको वस्तु बजारमा पठाउनु होइन। ग्राहकको मुख्य समस्या समाधान गर्ने आवश्यक विशेषतासहितको सबैभन्दा सरल उत्पादन तयार गरेर त्यसको व्यावसायिक सम्भावना परीक्षण गर्नु हो।
नयाँ उत्पादन बनाउँदा उद्यमीहरू प्रायः धेरै विशेषता थप्न चाहन्छन्। आकर्षक बनावट, थप सुविधा, विविध विकल्प र पूर्ण सेवा उपलब्ध गराउने उद्देश्यले विकास प्रक्रिया लामो हुन्छ। यस क्रममा उत्पादनमा ठूलो रकम खर्च हुन्छ। तर ग्राहकले ती सबै सुविधा चाहन्छन् भन्ने निश्चित हुँदैन।
एमभीपीले अनावश्यक विकास खर्च र समय घटाउने बाटो देखाउँछ। पहिले उत्पादनको मूल उपयोगिता पहिचान गर्नुपर्छ।
त्यसपछि ग्राहकको आधारभूत आवश्यकता पूरा गर्ने संस्करण तयार गरेर वास्तविक बजारमा परीक्षण गर्न सकिन्छ। ग्राहकले प्रयोग गरेपछि प्राप्त प्रतिक्रिया र व्यवहारका आधारमा थप सुविधा विकास गर्न सकिन्छ।
उदाहरणका लागि, साना व्यवसायका लागि लेखा व्यवस्थापन गर्ने डिजिटल प्रणाली बनाउन चाहने कम्पनीले सुरुमै सबै प्रकारका हिसाबकिताब, प्रतिवेदन, कर गणना र बैंकिङ सुविधा समेट्न आवश्यक नहुन सक्छ।
आम्दानी, खर्च र बाँकी रकम अभिलेख गर्ने आधारभूत सुविधा तयार गरेर निश्चित व्यवसायीमाझ परीक्षण गर्न सकिन्छ। त्यसको प्रयोगबाट कुन सुविधा बढी आवश्यक छ भन्ने बुझ्न सकिन्छ। त्यसपछि मात्र थप सुविधा विकास गर्दा लगानी बढी प्रभावकारी हुन सक्छ।
यस अवधारणाले उत्पादन विकासमा पूर्णताको खोजीभन्दा उपयोगिताको परीक्षणलाई प्राथमिकता दिन्छ। उत्पादन आकर्षक हुनु र ग्राहकका लागि उपयोगी हुनु फरक विषय हुन्। ग्राहकले प्रयोग नै नगर्ने सुविधामा समय र पैसा खर्च गर्नुको अर्थ हुँदैन।
तर न्यूनतम उत्पादनको नाममा कमजोर सुरक्षा, गुणस्तरहीन सेवा वा ग्राहकको विश्वासमा असर पर्ने वस्तु बजारमा पठाउनु उचित हुँदैन। न्यूनतम भन्नाले आवश्यक गुणस्तर हटाउनु होइन, ग्राहकको मुख्य समस्या समाधान गर्न आवश्यक विशेषतामा केन्द्रित हुनु हो।
असफलताबाट दिशा बदल्ने क्षमता
स्टार्टअपको यात्रामा सबै प्रारम्भिक अनुमान सही साबित हुँदैनन्। ग्राहकको प्रतिक्रिया अपेक्षाभन्दा फरक हुन सक्छ। उत्पादनले बजारमा स्थान बनाउन नसक्न सक्छ। व्यवसायको आम्दानीको मोडल प्रभावकारी नहुन सक्छ।
यस्तो अवस्थामा उद्यमीले पुरानै योजनामा अडिग रहने कि नयाँ दिशा रोज्ने भन्ने निर्णय गर्नुपर्छ।
राइजले यसलाई पिभट अर्थात् व्यावसायिक दिशा परिवर्तन गर्ने अवधारणासँग जोडेर व्याख्या गरेका छन्।
पिभट भनेको व्यवसायको मूल उद्देश्य त्याग्नु होइन, त्यसलाई हासिल गर्ने तरिका बदल्नु हो। बजारबाट प्राप्त प्रमाणले प्रारम्भिक रणनीति प्रभावकारी नभएको देखाएमा नयाँ परिकल्पना परीक्षण गर्ने निर्णय नै पिभट हो।
कुनै व्यवसायले एउटा निश्चित ग्राहक समूहलाई लक्षित गरेर उत्पादन सुरु गरेको हुन सक्छ। तर प्रयोगबाट अर्को समूहमा त्यसको माग बढी रहेको देखिएमा बजारको प्राथमिकता बदल्न सकिन्छ।
कुनै सेवाको मूल अवधारणा कायम राखेर मूल्य निर्धारण, वितरण प्रणाली वा आम्दानीको स्रोत परिवर्तन गर्न सकिन्छ।
यसको विपरीत, परीक्षणबाट उत्पादनप्रति ग्राहकको रुचि र व्यवसायको सम्भावना पुष्टि भएमा त्यसलाई निरन्तरता दिनुपर्छ। प्रत्येक नकारात्मक प्रतिक्रिया आएपछि व्यवसायको दिशा बदल्नु पनि उचित हुँदैन।
निर्णय भावनामा होइन, प्रमाणमा आधारित हुनुपर्छ।
यस अवधारणाले असफलतालाई पूर्ण पराजयका रूपमा हेर्ने मानसिकतामाथि प्रश्न उठाउँछ। कुनै प्रयोग सफल नभए पनि त्यसबाट बजार, ग्राहक र उत्पादनबारे महत्त्वपूर्ण जानकारी प्राप्त हुन सक्छ।
तर एउटै गल्ती दोहोर्याइरहने र त्यसबाट सिक्न नसक्ने अवस्थालाई सिकाइ मान्न सकिँदैन।
नेपालमा पनि कतिपय व्यवसायीले सुरुमा ठूलो लगानी गरेपछि बजारको प्रतिक्रिया नकारात्मक हुँदा थप लगानी गर्दै जाने प्रवृत्ति देखिन्छ। पहिले खर्च भइसकेको रकमलाई जोगाउने मनोविज्ञानले भविष्यमा अझ ठूलो क्षति पुर्याउन सक्छ।
विगतको लगानी फिर्ता ल्याउन नसकिए पनि आगामी निर्णय नयाँ तथ्यका आधारमा लिन सकिन्छ। व्यवसायको दिशा परिवर्तन गर्नुलाई कमजोरी होइन, व्यवस्थापकीय परिपक्वताका रूपमा बुझ्नुपर्छ।
लोकप्रियता होइन वास्तविक प्रगति
स्टार्टअपले आफ्नो प्रगति कसरी मापन गर्छ भन्ने विषयलाई राइजले विशेष महत्त्व दिएका छन्। व्यवसायले धेरै प्रयोगकर्ता पाएको, सामाजिक सञ्जालमा चर्चा कमाएको वा वेबसाइटमा धेरै मानिस पुगेको तथ्य मात्रले दिगो सफलता प्रमाणित गर्दैन।
यी सूचकले लोकप्रियता देखाउन सक्छन्, तर ग्राहकले उत्पादनबाट वास्तविक लाभ लिइरहेका छन् कि छैनन् र व्यवसाय आर्थिक रूपमा टिकाउ छ कि छैन भन्ने प्रश्नको उत्तर दिन सक्दैनन्।
लेखकले यसलाई भ्यानिटी मेट्रिक्स अर्थात् देखावटी सूचकसँग जोडेर व्याख्या गरेका छन्।
उदाहरणका लागि, कुनै डिजिटल सेवाको मोबाइल अनुप्रयोग एक लाख पटक डाउनलोड भएको हुन सक्छ। तर तीमध्ये कति प्रयोगकर्ताले नियमित सेवा लिन्छन्, कति जनाले पैसा तिर्छन् र कति ग्राहक लामो समयसम्म जोडिइरहन्छन् भन्ने तथ्य बढी महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
यसको विकल्पका रूपमा राइजले इनोभेसन एकाउन्टिङ अर्थात् नवप्रवर्तन लेखाङ्कनको अवधारणा प्रस्तुत गरेका छन्। यसले नयाँ व्यवसायको प्रगति मापन गर्न परम्परागत वित्तीय विवरण मात्र पर्याप्त नहुने बताउँछ।
उत्पादन परीक्षण, ग्राहकको व्यवहार, नियमित प्रयोग, आम्दानीको सम्भावना र व्यवसायको दिगोपनसँग सम्बन्धित सूचकलाई पनि मापन गर्नुपर्छ।
उदाहरणका लागि, नयाँ अनलाइन बजार सञ्चालन गर्ने कम्पनीले वेबसाइटमा आएका मानिसको सङ्ख्या मात्र होइन, तीमध्ये कति जनाले सामान खरिद गरे, कति ग्राहक फेरि फर्किए, अर्डर रद्द हुने दर कति छ र प्रत्येक कारोबारबाट कति आम्दानी भयो भन्ने तथ्याङ्क हेर्नुपर्छ।
यस्ता सूचकले व्यवसायको वास्तविक अवस्था देखाउँछन्।
यसले लगानीकर्ता र सञ्चालकलाई पनि नयाँ व्यवसायको प्रगति बुझ्न मद्दत गर्छ। कम्पनीले कति पैसा खर्च गर्यो भन्नेभन्दा त्यसबाट के सिक्यो, कुन अनुमान प्रमाणित भयो र आगामी चरणमा कुन सुधार गर्नुपर्छ भन्ने प्रश्न महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
स्थापित कम्पनीका लागि पनि उपयोगी
‘द लीन स्टार्टअप’ नयाँ व्यवसाय सुरु गर्न चाहने व्यक्तिका लागि मात्र लेखिएको पुस्तक होइन। स्थापित कम्पनीभित्र नयाँ उत्पादन, सेवा वा व्यवसायिक मोडल विकास गरिरहेका व्यवस्थापकका लागि पनि यसले महत्त्वपूर्ण दृष्टिकोण प्रस्तुत गर्छ।
ठूला कम्पनीसँग पर्याप्त पूँजी, जनशक्ति र बजार पहुँच हुन सक्छ। तर यही संरचना कहिलेकाहीँ नयाँ विचार परीक्षण गर्ने प्रक्रियामा अवरोध बन्न सक्छ।
निर्णय प्रक्रिया लामो हुने, असफलताप्रति नकारात्मक दृष्टिकोण राखिने र पुरानै व्यवसायिक सफलतामा निर्भर रहने प्रवृत्तिले नवप्रवर्तनलाई कमजोर बनाउन सक्छ।
राइजले ठूलो संस्थाभित्र पनि साना टोली बनाएर नयाँ विचार परीक्षण गर्न सकिने धारणा राखेका छन्। सीमित क्षेत्रमा उत्पादन वा सेवा परीक्षण गर्ने, नतिजा मापन गर्ने र सफल प्रयोगलाई विस्तार गर्ने अभ्यासले संस्थाभित्र नवप्रवर्तनको सम्भावना बढाउन सक्छ।
उदाहरणका लागि, स्थापित खाद्य उत्पादन कम्पनीले नयाँ स्वादको वस्तु देशभर बिक्रीमा पठाउनुअघि सीमित पसल वा निश्चित उपभोक्ता समूहमा परीक्षण गर्न सक्छ।
उत्पादनको माग, मूल्यप्रतिको संवेदनशीलता र पुनः खरिदको प्रवृत्ति बुझेर मात्र उत्पादन विस्तार गर्न सकिन्छ।
त्यस्तै, बैंक तथा वित्तीय संस्थाले नयाँ डिजिटल सेवा विकास गर्दा सीमित ग्राहक समूहमा परीक्षण गरेर प्रयोगको सहजता, सुरक्षा र ग्राहकको प्रतिक्रिया बुझ्न सक्छन्।
परीक्षणबाट प्राप्त तथ्यका आधारमा सेवा सुधार गरेर ठूलो बजारमा लैजान सकिन्छ।
यसले स्थापित कम्पनीलाई पनि बजार परिवर्तनसँग अनुकूल हुन मद्दत गर्छ। पुरानो सफलतामा निर्भर भएर नयाँ आवश्यकता बेवास्ता गर्ने संस्था प्रतिस्पर्धामा पछि पर्न सक्छन्।
नवप्रवर्तनलाई एकपटक गरिने परियोजना होइन, नियमित संस्थागत अभ्यास बनाउनुपर्छ भन्ने पुस्तकको महत्त्वपूर्ण सन्देश हो।
नेपाली उद्यमशीलतासँगको सम्बन्ध
नेपालमा उद्यमशीलताको चर्चा बढिरहेको छ। सूचना प्रविधि, कृषि, पर्यटन, खाद्य प्रशोधन, शिक्षा, स्वास्थ्य, वित्तीय सेवा र अनलाइन व्यापारजस्ता क्षेत्रमा नयाँ व्यवसाय स्थापना भइरहेका छन्। तर व्यवसाय सुरु गर्नु र त्यसलाई दिगो बनाउनु फरक चुनौती हुन्।
प्रारम्भिक पूँजी जुटाउने, बजार पहिचान गर्ने, ग्राहकको विश्वास जित्ने, दक्ष जनशक्ति प्राप्त गर्ने र प्रतिस्पर्धामा टिक्ने समस्या नयाँ उद्यमीका अगाडि छन्। यस्तो अवस्थामा ‘द लीन स्टार्टअप’ ले प्रस्तुत गरेको विधि उपयोगी हुन सक्छ।
विशेष गरी सीमित पूँजी भएका उद्यमीले ठूलो लगानी गर्नुअघि आफ्नो व्यावसायिक अवधारणा परीक्षण गर्न सक्छन्। ग्राहकसँग प्रत्यक्ष संवाद गर्ने, उत्पादनको सानो संस्करण तयार गर्ने र त्यसको प्रतिक्रिया मापन गर्ने अभ्यासले जोखिम घटाउन मद्दत गर्छ।
नेपालमा धेरै व्यवसाय पारिवारिक अनुभव, व्यक्तिगत रुचि वा अरूले सफल बनाएको व्यवसायको अनुकरणबाट सुरु हुन्छन्। तर एउटा व्यवसाय कुनै ठाउँमा सफल भएको कारण अर्को ठाउँमा पनि सफल हुन्छ भन्ने हुँदैन।
ग्राहकको आयस्तर, खरिद क्षमता, बानी, भौगोलिक अवस्था र वितरण प्रणाली फरक हुन सक्छन्। त्यसैले अरूको सफलताको नक्कल गर्नुभन्दा आफ्नो लक्षित बजारको वास्तविकता बुझ्नुपर्छ।
कृषिमा आधारित व्यवसाय यसको एउटा उदाहरण हुन सक्छ। कुनै क्षेत्रमा एउटा कृषि उत्पादनको राम्रो मूल्य पाइयो भन्दैमा त्यही उत्पादन अर्को क्षेत्रमा पनि व्यावसायिक रूपमा सफल हुन्छ भन्ने निश्चित हुँदैन।
उत्पादन लागत, ढुवानी, भण्डारण, बजार पहुँच र उपभोक्ताको माग परीक्षण गर्नुपर्छ। सीमित क्षेत्रबाट सुरु गरेर प्राप्त नतिजाका आधारमा विस्तार गर्न सकिन्छ।
त्यस्तै, नयाँ प्रविधिमा आधारित व्यवसायले पनि ग्राहकको समस्या स्पष्ट रूपमा पहिचान गर्नुपर्छ। प्रविधि उपलब्ध छ भन्दैमा त्यसको व्यावसायिक माग स्वतः सिर्जना हुँदैन।
ग्राहकले कुन समस्या समाधान गर्न पैसा तिर्न तयार छन् भन्ने कुरा बुझ्नु आवश्यक हुन्छ। उत्पादनको प्राविधिक उत्कृष्टता र बजारको उपयोगिता एकै कुरा होइनन्।
पुस्तकले उद्यमीलाई ग्राहकको दृष्टिकोणबाट सोच्न सिकाउँछ। व्यवसायको सफलता सञ्चालकले आफ्नो उत्पादनबारे के सोच्छन् भन्ने कुराले होइन, ग्राहकले त्यसलाई कसरी प्रयोग गर्छन् र त्यसबाट कति मूल्य प्राप्त गर्छन् भन्ने कुराले निर्धारण गर्छ।
सबै व्यवसायका लागि एउटै सूत्र होइन
पुस्तकको विचार प्रभावशाली भए पनि यसलाई सबै व्यवसायमा एउटै तरिकाले लागू गर्न सकिन्छ भन्ने छैन।
तीव्र प्रयोग र छिटो उत्पादन परीक्षणको विधि विशेषगरी डिजिटल सेवा, प्रविधिमा आधारित उत्पादन र नयाँ बजारमा प्रवेश गरिरहेका व्यवसायका लागि उपयोगी हुन सक्छ।
तर औषधि, स्वास्थ्य सेवा, खाद्य सुरक्षा, वित्तीय सेवा वा उच्च सुरक्षा मापदण्ड आवश्यक पर्ने क्षेत्रमा परीक्षण गर्दा कानुनी र नैतिक दायित्वलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।
ग्राहकको प्रतिक्रिया प्राप्त गर्ने नाममा असुरक्षित वा गुणस्तरहीन उत्पादन बजारमा पठाउन मिल्दैन।
परीक्षणको दायरा, प्रयोगकर्ताको सुरक्षा र तथ्याङ्कको गोपनीयता सुनिश्चित गर्नुपर्छ। उत्पादन सुधार गर्ने गति र गुणस्तरबीच सन्तुलन आवश्यक हुन्छ।
त्यस्तै, ग्राहकले तत्काल दिएको प्रतिक्रियाले मात्र दीर्घकालीन बजारको पूर्ण तस्वीर देखाउँदैन। कतिपय उत्पादनको उपयोगिता बुझ्न समय लाग्न सक्छ।
प्रारम्भिक प्रयोगकर्ताको व्यवहार सबै ग्राहकको प्रतिनिधि नहुन सक्छ। त्यसैले सीमित नमुनाबाट प्राप्त नतिजालाई सम्पूर्ण बजारको सत्य मान्नु हुँदैन।
पुस्तकका केही अवधारणा प्रविधि उद्योगका उदाहरणमा बढी केन्द्रित छन्। उत्पादन विकासको गति र ग्राहक प्रतिक्रिया तुरुन्त प्राप्त गर्न सकिने डिजिटल व्यवसायको अवस्था परम्परागत उत्पादन उद्योग वा पूर्वाधारमा आधारित व्यवसायभन्दा फरक हुन्छ।
त्यसैले विधिलाई जस्ताको तस्तै लागू गर्नुभन्दा व्यवसायको प्रकृति र बजारअनुसार अनुकूलन गर्नुपर्छ।
व्यवसायको सफलताका लागि प्रयोग र मापन मात्र पर्याप्त हुँदैनन्। नेतृत्व, वित्तीय अनुशासन, मानव संसाधन, आपूर्ति व्यवस्थापन, कानुनी अनुपालन र दीर्घकालीन रणनीति पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छन्।
साना प्रयोगले बजार बुझ्न मद्दत गर्छन्, तर व्यवसाय सञ्चालनका सबै चुनौती आफैँ समाधान गर्दैनन्।
सफलताको आधार निरन्तर सिकाइ
‘द लीन स्टार्टअप’ ले व्यवसाय सुरु गर्ने प्रक्रियालाई केवल लगानी, उत्पादन र बिक्रीको क्रमका रूपमा हेर्दैन। यसले व्यवसायलाई निरन्तर सिक्ने संस्थाका रूपमा परिभाषित गर्छ।
ग्राहकको आवश्यकता बुझ्ने, उत्पादन परीक्षण गर्ने, नतिजा मापन गर्ने र आवश्यकताअनुसार दिशा परिवर्तन गर्ने प्रक्रिया नै दिगो व्यवसाय निर्माणको आधार हो।
पुस्तकको सबैभन्दा ठूलो योगदान उद्यमीलाई आफ्नै अनुमानमाथि प्रश्न गर्न सिकाउनु हो। आफूलाई राम्रो लागेको विचार बजारका लागि पनि राम्रो हुन्छ भन्ने छैन। लगानी धेरै भयो भन्दैमा उत्पादन सफल हुन्छ भन्ने छैन।
लोकप्रियता र वास्तविक आम्दानीबीच फरक हुन्छ। असफल प्रयोगबाट प्राप्त सिकाइ पनि व्यवसायको प्रगतिको हिस्सा हुन सक्छ।
नयाँ उद्यमीका लागि यसको सन्देश स्पष्ट छ-पहिले ग्राहकको समस्या बुझ्नुपर्छ, त्यसपछि त्यसको समाधान परीक्षण गर्नुपर्छ। ठूलो लगानी गर्नुअघि सानो प्रयोग गर्नुपर्छ।
उत्पादन तयार भएपछि मात्र ग्राहक खोज्ने होइन, उत्पादन विकासकै क्रममा ग्राहकसँग जोडिनुपर्छ। निर्णय अनुमानमा होइन, प्रमाणमा आधारित हुनुपर्छ।
व्यवसाय विस्तार गरिरहेका कम्पनीका लागि पनि पुस्तक उत्तिकै उपयोगी छ। बजारमा स्थापित हुनु भनेको परिवर्तनबाट सुरक्षित हुनु होइन। ग्राहकको चाहना, प्रविधि र प्रतिस्पर्धा बदलिइरहन्छन्।
पुरानो सफलतामा निर्भर भएर नयाँ आवश्यकता बेवास्ता गर्ने कम्पनी पछाडि पर्न सक्छन्। त्यसैले नवप्रवर्तनलाई एकपटक गरिने परियोजना होइन, संस्थाको नियमित कार्यशैली बनाउनुपर्छ।
व्यवसायको सफलता कुनै एक सूत्रले सुनिश्चित गर्न सक्दैन। तर जोखिम पहिचान गर्ने, ग्राहकबाट सिक्ने र समयमै सुधार गर्ने क्षमताले सफलताको सम्भावना बढाउँछ। एरिक राइजको ‘द लीन स्टार्टअप’ ले यही व्यवस्थापकीय अनुशासन सिकाउँछ।
सानो प्रयोगबाट सुरु गरेर ठूलो बजारसम्म पुग्ने बाटो सधैँ सजिलो हुँदैन। तर ठूलो लगानी गरेर गल्ती पत्ता लगाउनुभन्दा सानो प्रयोगबाट गल्ती पहिचान गर्नु कम खर्चिलो र व्यावहारिक हुन सक्छ।
यही सोचले ‘द लीन स्टार्टअप’ लाई नयाँ उद्यमीका लागि मात्र होइन, स्थापित व्यवसायलाई नयाँ बजार र नयाँ उत्पादनतर्फ अघि बढाउन चाहने व्यवस्थापकका लागि पनि उपयोगी बनाएको छ।
