सगरमाथा आरोहणका क्रममा मैले हिमाललाई नजिकबाट देखेको र बुझेको छु। हिमालको सुन्दरता जति आकर्षक छ, यसको प्रकृति र बनोटमा आइरहेको परिवर्तन त्यति नै चिन्ताजनक छ।

पछिल्ला वर्षमा सगरमाथा क्षेत्रमा देखिएको परिवर्तन सामान्य मौसमी फेरबदल मात्र होइन। हिउँ घटिरहेको छ, हिमनदी पग्लिरहेका छन्, पहिले हिउँले ढाकिएका ठाउँमा चट्टान देखिन थालेका छन् र कतिपय स्थानमा पानी जमेर पोखरी बनेका छन्।

हामीले हिमाललाई टाढाबाट हेर्दा यसको वास्तविक अवस्था थाहा पाउन सक्दैनौँ। तर आरोहणका क्रममा क्याम्पबाट क्याम्प पुग्दा, हिउँको बाटो पार गर्दा र हिमनदीको नजिक पुग्दा परिवर्तन स्पष्ट देखिन्छ।

पहिले हिउँले भरिएका ठाउँ अहिले चट्टानमा परिणत भएका छन्। आरोहणका पुराना बाटा फेरिएका छन्। कतिपय स्थानमा हिउँको सतह हराएर ढुंगा र चिप्लो चट्टान मात्र बाँकी छन्।

म अहिले पनि सगरमाथा क्षेत्रमै छु। क्याम्प टुतर्फ जाँदै गर्दा देखिएका दृश्यले विगतका आरोहणका अनुभव सम्झाइरहेका छन्। पहिले र अहिलेको अवस्था तुलना गर्दा हिमालमा आएको परिवर्तन कति ठूलो छ भन्ने सहजै बुझ्न सकिन्छ।

पुराना तस्बिरले देखाएको परिवर्तन

हिमालको परिवर्तन बुझ्न पुराना तस्बिर र भिडियो निकै महत्वपूर्ण छन्। मैले सन् २०१८ मा खिचेका दृश्य र अहिलेका दृश्य तुलना गर्दा धेरै ठाउँको स्वरूप नै बदलिएको देखिन्छ।

पहिले हिउँले ढाकिएका स्थानमा अहिले चट्टान देखिन्छन्। क्याम्प जाने बाटोमा समेत ठूलो परिवर्तन आएको छ।

क्याम्प टु र क्याम्प थ्री आसपासका दृश्य हेर्दा पहिलेको अवस्था र अहिलेको अवस्थाबीच ठूलो अन्तर देखिन्छ। कुनै समय हिउँले भरिएका ठाउँमा अहिले हिउँको मात्रा घटेको छ।

कतिपय स्थानमा हिउँको सतह हटेर ढुंगा बाहिर निस्किएका छन्। यसले आरोहणको बाटो पनि कठिन बनाएको छ।

पहिले हिउँमा हिँड्दा बाटो पहिचान गर्न र अघि बढ्न तुलनात्मक रूपमा सहज हुन्थ्यो। अहिले कतिपय स्थानमा हिउँ नभएर चट्टानमा टेक्दै अघि बढ्नुपर्ने अवस्था छ।

चट्टानमा हिँड्दा चिप्लिने र लड्ने जोखिम बढी हुन्छ। हिउँमा हिँड्ने अभ्यास र चट्टानमा हिँड्ने अभ्यास एउटै हुँदैन। त्यसैले हिमालको बदलिँदो स्वरूपले आरोही र सहयोगी दुवैका लागि चुनौती थपेको छ।

यो परिवर्तन एउटा क्याम्प वा एउटा बाटोमा मात्र सीमित छैन। सगरमाथा क्षेत्रका विभिन्न स्थानमा यसको प्रभाव देखिन थालेको छ। हिमालको सतह, हिउँको मात्रा र हिमनदीको स्वरूपमा आएको परिवर्तनले आरोहणको परम्परागत अनुभव नै बदलिरहेको छ।

हिमनदीको स्वरूप बदलिँदै

म लामो समयदेखि हिमाल आरोहणमा संलग्न छु। सगरमाथा मात्र होइन, मनास्लु, चोयु र सिसापाङ्माजस्ता हिमालमा पनि आरोहण गरेको छु। सगरमाथा आरोहणको अनुभवकै आधारमा भन्दा पछिल्ला वर्षमा हिमाली क्षेत्रमा ठूलो परिवर्तन देखिएको छ।

मैले सन् २००३ देखि सगरमाथा आरोहण सुरु गरेको हुँ। सन् २०२१ सम्मको अवधिमा १७ पटक सगरमाथा आरोहण गरेको अनुभव छ। यति लामो समयसम्म एउटै हिमालमा पटकपटक पुग्दा यसको स्वरूपमा आएको परिवर्तनलाई नजिकबाट देख्न सकिन्छ।

पहिले हिमालका कतिपय भागमा बाक्लो हिउँ हुन्थ्यो। अहिले त्यही ठाउँमा हिउँ घटेको छ। हिमनदीको सतहमा परिवर्तन आएको छ। हिउँ पग्लिएर पानी जम्मा हुने र पोखरी बन्ने क्रम पनि देखिन्छ।

कतिपय स्थानमा पहिले हिउँले ढाकिएका क्षेत्र अहिले खुला चट्टानमा परिणत भएका छन्।

हिमालमा आएको परिवर्तनलाई एउटा आरोहीको अनुभवका रूपमा मात्र लिनु हुँदैन। यो भविष्यको जोखिमसँग जोडिएको विषय हो। हिमनदी पग्लिने क्रम जारी रह्यो भने त्यसबाट बन्ने पोखरीको आकार बढ्न सक्छ।

पोखरीमा पानीको मात्रा बढ्दै जाँदा प्राकृतिक बाँधले थेग्न नसक्ने अवस्था आउन सक्छ। त्यस्तो अवस्थामा हिमताल फुटेर ठूलो बाढी आउन सक्ने जोखिम रहन्छ।

हिमालमा देखिएको परिवर्तनलाई समयमै बुझ्न र मापन गर्न सकिएन भने भविष्यमा त्यसको मूल्य ठूलो हुन सक्छ।

खुम्बु क्षेत्रमा बढ्दो जोखिम

सगरमाथा क्षेत्रको खुम्बु हिमनदी र खुम्बु आइसफल आरोहणका दृष्टिले अत्यन्त महत्वपूर्ण छन्। तर यही क्षेत्रमा देखिएको परिवर्तनले जोखिम पनि बढाएको छ।

हिमनदीको सतह र हिउँको अवस्था फेरिँदा आरोहण मार्गमा परिवर्तन आउँछ। पहिले सहज मानिएका बाटा अहिले कठिन बन्न सक्छन्।

खुम्बु क्षेत्रमा हिमनदीको स्वरूप बदलिँदै जाँदा त्यसको प्रभाव आरोहणमा मात्र सीमित रहँदैन।

हिमनदीबाट पग्लिएको पानी तलतिर बग्छ। विभिन्न स्थानमा पानी जम्मा भएर पोखरी बन्न सक्छ। यस्ता पोखरीको आकार र गहिराइ बढ्दै जाँदा जोखिम पनि बढ्छ।

हिमताल फुट्ने सम्भावनालाई सामान्य विषयका रूपमा लिन मिल्दैन। खुम्बु क्षेत्रमा कुनै ठूलो हिमताल फुट्यो भने त्यसको प्रभाव आसपासका बस्ती र संरचनामा मात्र सीमित नहुन सक्छ। तल्लो तटीय क्षेत्रसम्म ठूलो क्षति पुग्न सक्छ।

हामीले हिमालमा देखिरहेका परिवर्तनलाई समयमै पहिचान गर्न सकेनौँ भने जोखिमको वास्तविक अवस्था बुझ्न ढिला हुन सक्छ। त्यसैले हिमनदी र हिमतालको नियमित अनुगमन अत्यन्त आवश्यक छ।

हिमालको मापन आवश्यक

हिमालमा परिवर्तन भइरहेको छ भन्ने कुरा अनुभव र तस्बिरले देखाउँछन्। तर अनुभव र तस्बिरले मात्र जोखिमको वास्तविक आकार बताउन सक्दैनन्। त्यसका लागि वैज्ञानिक मापन आवश्यक छ।

सरकारले सम्बन्धित निकायमार्फत नियमित रूपमा हिमनदी र हिमतालको अवस्था मापन गर्ने व्यवस्था गर्नुपर्छ। वर्षमा एकपटक मात्र होइन, सम्भव भएसम्म विभिन्न मौसममा अध्ययन गर्नुपर्छ। हिउँदमा हिमनदीमा कति हिउँ छ, वसन्त र गर्मीयाममा कति पग्लिन्छ र त्यसबाट कति पानी जम्मा हुन्छ भन्ने तथ्याङ्क संकलन गर्नुपर्छ।

हिमनदीको सतह, हिउँको तह, पग्लिएको पानीको मात्रा र हिमतालको आकार नियमित रूपमा मापन गर्न सकियो भने परिवर्तनको गति थाहा पाउन सकिन्छ। अहिलेको अवस्था र विगतको अवस्थाबीच तुलना गरेर भविष्यको जोखिम आकलन गर्न पनि सहज हुन्छ।

हिमालमा काम गर्ने आरोही, शेर्पा र स्थानीय समुदायसँग पनि महत्वपूर्ण अनुभव र जानकारी हुन्छ। उनीहरूले वर्षौँदेखि हिमालको अवस्था नजिकबाट देखिरहेका हुन्छन्।

उनीहरूको अनुभवलाई वैज्ञानिक अध्ययनसँग जोड्न सकिन्छ। स्थानीय अनुभव र प्राविधिक मापनबीच समन्वय भयो भने हिमाली क्षेत्रको जोखिम पहिचान अझ प्रभावकारी हुन सक्छ।

सरकारले हिमाली क्षेत्रको अध्ययनलाई नियमित कार्यक्रमका रूपमा अघि बढाउनुपर्छ। अध्ययनका लागि आवश्यक जनशक्ति, प्रविधि र बजेटको व्यवस्था गर्नुपर्छ।

तथ्याङ्क संकलन गरेर मात्र पुग्दैन, त्यसका आधारमा जोखिमयुक्त स्थान पहिचान गरी स्थानीय तह र समुदायलाई जानकारी दिनुपर्छ।

स्थानीय समुदायलाई पूर्वसूचना

हिमाली क्षेत्रमा हुने परिवर्तनको असर त्यहीँ बसोबास गर्ने मानिसले सबैभन्दा पहिले भोग्न सक्छन्। हिमताल फुट्ने, हिमपहिरो जाने वा नदीमा अचानक पानीको बहाव बढ्ने जोखिमबारे स्थानीय समुदायलाई समयमै जानकारी दिन सक्नुपर्छ।

हिमालमा के भइरहेको छ भन्ने कुरा काठमाडौंमा बसेर मात्र थाहा हुँदैन। स्थानीय समुदाय, आरोही, हिमालमा काम गर्ने जनशक्ति र सम्बन्धित सरकारी निकायबीच निरन्तर सम्पर्क हुनुपर्छ।

जोखिम देखिएमा त्यसको जानकारी तत्काल सम्बन्धित गाउँपालिका र स्थानीय प्रशासनसम्म पुग्ने प्रणाली आवश्यक छ।

स्थानीय तहसँग समन्वय गरेर हिमाली जोखिमबारे नियमित सचेतना कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सकिन्छ।

जोखिमको संकेत कसरी पहिचान गर्ने, खतरा देखिएमा कहाँ जाने, कुन बाटो प्रयोग गर्ने र कसलाई खबर गर्ने भन्ने विषयमा स्थानीय बासिन्दालाई जानकारी दिनुपर्छ।

हिमताल वा हिमनदीको अवस्थाबारे जानकारी संकलन गरेर मात्र हुँदैन। त्यसलाई व्यवहारमा प्रयोग गर्न सकिने पूर्वसूचना प्रणाली बनाउनुपर्छ। जोखिमयुक्त क्षेत्रमा बसोबास गर्ने मानिसलाई आवश्यक पर्दा सुरक्षित स्थानमा जान सक्ने व्यवस्था पनि हुनुपर्छ।

हामीले हिमालमा देखेको परिवर्तनलाई स्थानीय समुदायसम्म पुर्‍याउन सकेनौँ भने अध्ययनको व्यावहारिक अर्थ रहँदैन। हिमालको जोखिमबारे जानकारी पाउने अधिकार त्यहाँका बासिन्दालाई पनि छ।

योजनाबिनाको निर्माण अर्को जोखिम

हिमाली क्षेत्रमा जोखिम बढिरहेको अवस्थामा त्यहाँ भइरहेका निर्माण र पूर्वाधार विकासलाई पनि ध्यान दिनुपर्छ। पर्यटन र आरोहणसँग जोडिएका संरचना निर्माण गर्दा हिमाली भूगोल र वातावरणको संवेदनशीलता बुझ्न आवश्यक छ।

कुन ठाउँमा कस्तो संरचना बनाउने, त्यसले प्राकृतिक बहावमा कस्तो प्रभाव पार्छ र भविष्यमा जोखिम बढाउँछ कि बढाउँदैन भन्ने विषय अध्ययन गर्नुपर्छ। योजनाबिनाको निर्माणले हिमाली क्षेत्रको प्राकृतिक स्वरूपमा थप दबाब सिर्जना गर्न सक्छ।

विशेषगरी जोखिमयुक्त स्थानमा संरचना बनाउँदा भविष्यमा हुन सक्ने क्षतिको मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ। अहिले सामान्य देखिएको स्थान पनि हिमनदीको परिवर्तन र पानीको बहावका कारण भविष्यमा जोखिमयुक्त बन्न सक्छ। त्यसैले निर्माणअघि अध्ययन र अनुगमन अनिवार्य हुनुपर्छ।

हिमाली क्षेत्रलाई पर्यटनको सम्भावना भएको ठाउँका रूपमा मात्र हेर्नु पर्याप्त छैन। त्यहाँको प्राकृतिक अवस्था, स्थानीय समुदायको सुरक्षा र दीर्घकालीन वातावरणीय सन्तुलनलाई पनि उत्तिकै महत्व दिनुपर्छ।

आगामी पुस्ताका लागि हिमाल जोगाउनुपर्छ

हिमालमा भइरहेको परिवर्तनको गति हेर्दा आगामी वर्षहरूमा चुनौती थपिन सक्ने देखिन्छ। अहिले देखिएका संकेतलाई बेवास्ता गरियो भने भविष्यमा सगरमाथा क्षेत्रको प्राकृतिक स्वरूप र त्यहाँको जनजीवनमा ठूलो असर पर्न सक्छ।

मलाई लाग्छ, अबको ३० वर्षपछि सगरमाथा क्षेत्रमा अहिले देखिने जस्तो हिउँको अवस्था रहला कि नरहला भन्ने चिन्ता गर्नुपर्ने अवस्था आएको छ। यो कुनै निश्चित भविष्यवाणी होइन, हिमालमा देखिएको परिवर्तनले जन्माएको गम्भीर चिन्ता हो।

हामीले हिमाललाई केवल आरोहण गर्ने गन्तव्यका रूपमा हेर्नु हुँदैन। हिमाल नेपालको पहिचान, पर्यटन र अर्थतन्त्रसँग जोडिएको छ। हिमालमा हुने परिवर्तनले त्यहाँको समुदाय, जलस्रोत र तल्लो तटीय क्षेत्रसम्म प्रभाव पार्न सक्छ।

त्यसैले हिमालको संरक्षण र जोखिम न्यूनीकरणमा सरकार, स्थानीय तह, वैज्ञानिक, आरोही र समुदाय सबैको भूमिका आवश्यक छ।

हिमनदी र हिमतालको अवस्था नियमित मापन गर्ने, जोखिमको नक्साङ्कन गर्ने, स्थानीय समुदायलाई सचेत बनाउने र पूर्वसूचना प्रणाली विकास गर्ने काम तत्काल सुरु गर्नुपर्छ।

हामी आरोहीले हिमालमा देखेका परिवर्तनबारे जानकारी दिन सक्छौँ। तर यसको समाधानका लागि राज्यको नेतृत्व, वैज्ञानिक अध्ययन र स्थानीय समुदायको सहभागिता आवश्यक हुन्छ।

हिमालको अवस्था बिग्रिएपछि मात्र त्यसको चर्चा गर्ने होइन, परिवर्तन भइरहेको बेलामै त्यसलाई बुझेर तयारी गर्नुपर्छ।

हिमालको संरक्षण भनेको केवल हिउँ जोगाउने कुरा होइन। यो हिमाली समुदायको जीवन, पर्यटन, जलस्रोत र भविष्यको सुरक्षा गर्ने विषय हो। आज हामीले हिमालमा देखेको परिवर्तनलाई गम्भीरतापूर्वक लिएनौँ भने त्यसको असर आगामी पुस्ताले अझ ठूलो रूपमा भोग्नुपर्नेछ।

जाङ्बु शेर्पा सगरमाथासहित आठ हजार मिटरभन्दा अग्ला विभिन्न हिमाल आरोहणको अनुभव भएका हिमाल आरोही हुन्। यो लेख इन्टरनेसनल स्टडिज एन्ड स्ट्राटेजिक रिसर्च (आईएसएसआर) द्वारा आयोजित कोप–३१ सम्बन्धी कार्यक्रममा उनले व्यक्त गरेका विचारमा आधारित छ।