विश्वका ठूला सहरमा यातायात व्यवसायको स्वरूप बदलिँदै गएको छ।
राइड सेयरिङ, अनलाइनमार्फत सामान ढुवानी र चालकविहीन सवारीसाधनको प्रयोगले यातायात क्षेत्रलाई नयाँ व्यावसायिक सम्भावनातर्फ लगिरहेको छ।
यही परिवर्तनको बीचमा अफ्रिकाबाट उदाएको एउटा कम्पनीले विश्वव्यापी बजारमा आफ्नो स्थान बनाएको छ।
नाइजेरियाको लागोसमा केवल ७६ वटा गाडीबाट सुरु भएको मुभ अहिले १३ देशका २९ सहरमा करिब ४२ हजार सवारीसाधन सञ्चालन तथा व्यवस्थापन गरिरहेको छ।
सन् २०२० मा स्थापना भएको मुभले सवारीसाधन किन्न नसक्ने चालकलाई वित्तीय सुविधा उपलब्ध गराउने उद्देश्यबाट व्यवसाय सुरु गरेको थियो। अहिले कम्पनीको व्यवसाय गाडी उपलब्ध गराउने र किस्ता उठाउने काममा मात्र सीमित छैन।
यसले राइड सेयरिङ, सवारीसाधन व्यवस्थापन, चालकविहीन ट्याक्सीको सञ्चालन र त्यसका लागि आवश्यक पूर्वाधार निर्माणसम्म आफ्नो क्षेत्र विस्तार गरेको छ।
सन् २०२६ अगस्टमा कम्पनीले २५ करोड अमेरिकी डलरको लगानी जुटाउँदै आफ्नो मूल्याङ्कन २.१ अर्ब डलर पुर्याएको छ।
यससँगै मुभ अफ्रिकाबाट सुरु भएर अन्तर्राष्ट्रिय प्रविधि तथा यातायात बजारमा स्थापित भएको कम्पनीका रूपमा अगाडि आएको छ।
चालकको समस्यामा देखिएको व्यवसाय
मुभको सुरुवात एउटा सामान्य तर गम्भीर समस्याबाट भएको थियो। अफ्रिकाका धेरै युवाले राइड सेयरिङ तथा यातायात सेवामा काम गर्न चाहन्थे। उनीहरूसँग सवारी चलाउने सीप थियो, बजारमा यात्रुको माग पनि थियो।
तर आफ्नै गाडी थिएन। गाडी किन्न आवश्यक रकम नहुँदा उनीहरू आम्दानीको अवसरबाट वञ्चित थिए।
बैंकबाट ऋण लिन खोज्दा धितो, स्थायी आम्दानी र औपचारिक कागजातको अभावमा उनीहरूलाई वित्तीय सुविधा पाउन कठिन थियो।
नियमित आम्दानी गर्न सक्ने क्षमता हुँदाहुँदै पनि सवारीसाधन किन्न नसक्ने अवस्था थियो।
यही समस्यालाई व्यावसायिक अवसरका रूपमा पहिचान गरे लाडी डेलानो र जाइड ओडुन्सीले।
उनीहरूले चालकलाई ठूलो रकम जुटाएर गाडी किन्नुपर्ने बाध्यता हटाउने र गाडी चलाएर कमाएको आम्दानीबाट क्रमशः भुक्तानी गर्न सक्ने व्यवस्था निर्माण गर्ने सोच अघि सारे।
यसै अवधारणाबाट सन् २०२० मा नाइजेरियाको लागोसमा मुभ स्थापना भयो।
कम्पनीले सुरुमा ७६ वटा गाडीबाट सेवा सञ्चालन गरेको थियो। कम्पनीको उद्देश्य अफ्रिकाका दुई लाख होइन, २० लाखभन्दा बढी यातायात व्यवसायीले भोगिरहेको सवारीसाधन वित्तपोषणको समस्यालाई समाधान गर्नु थियो।
मुभले चालकलाई गाडी उपलब्ध गराउने र उनीहरूले कामबाट प्राप्त गर्ने आम्दानीका आधारमा किस्ता भुक्तानी गर्ने प्रणाली विकास गर्यो। यसले गाडी किन्न नसक्ने व्यक्तिलाई पनि यातायात व्यवसायमा प्रवेश गर्ने अवसर दियो।
कम्पनीको प्रारम्भिक व्यवसायिक मोडललाई ‘ड्राइभ टु ओन’ भनिन्छ।
यसमा चालकले गाडी चलाएर आम्दानी गर्छन् र त्यसको निश्चित हिस्सा नियमित किस्ता भुक्तानीमा प्रयोग हुन्छ। निर्धारित भुक्तानी पूरा भएपछि गाडीको स्वामित्व चालकमा हस्तान्तरण हुन्छ।
यसरी मुभले सवारीसाधनको स्वामित्व र आम्दानी गर्ने अवसरलाई एउटै व्यवसायिक प्रणालीमा जोड्यो।
दुई संस्थापकको फरक अनुभव
मुभका संस्थापक लाडी डेलानो र जाइड ओडुन्सीको पृष्ठभूमि वित्तीय क्षेत्र, लगानी र व्यवस्थापनसँग जोडिएको थियो। उनीहरूले बजारको समस्या पहिचान गरेर त्यसलाई व्यावसायिक समाधानमा बदल्ने अनुभवलाई नयाँ कम्पनी निर्माणमा प्रयोग गरे।
लाडी डेलानो बेलायतमा जन्मिएका नाइजेरियाली उद्यमी हुन्।
उनले अक्सफोर्ड विश्वविद्यालयबाट स्नातकोत्तर र लन्डन स्कुल अफ इकोनोमिक्सबाट सार्वजनिक प्रशासनमा उच्च शिक्षा हासिल गरेका छन्। अफ्रिका र एसियामा विभिन्न व्यवसाय स्थापना तथा सञ्चालन गरेको अनुभव उनीसँग थियो।
अर्का संस्थापक जाइड ओडुन्सी पनि बेलायतमा जन्मिएका नाइजेरियाली उद्यमी हुन्। उनले गोल्डम्यान स्याक्समा लगानी बैंकर र म्याकिन्सेमा व्यवस्थापन परामर्शदाताका रूपमा काम गरेका थिए।
लन्डन स्कुल अफ इकोनोमिक्सबाट स्नातक र एमआईटी स्लोनबाट व्यवस्थापनमा स्नातकोत्तर गरेका ओडुन्सीको अनुभव वित्तीय विश्लेषण र व्यवसाय व्यवस्थापनमा केन्द्रित थियो।
दुवै संस्थापकले परम्परागत वित्तीय प्रणालीले समेट्न नसकेको वर्गलाई नयाँ वित्तीय मोडलमार्फत जोड्न सकिने सम्भावना देखे। उनीहरूको सोच सवारीसाधन बेच्ने व्यवसायभन्दा फरक थियो।
चालकको वास्तविक आम्दानी र कामको तथ्याङ्कलाई ऋण मूल्याङ्कनको आधार बनाउने प्रणाली निर्माण गर्नु उनीहरूको मुख्य योजना थियो।
मुभले चालकको आम्दानी, सवारीसाधनको उपयोग र भुक्तानी क्षमतासम्बन्धी तथ्याङ्क विश्लेषण गर्ने प्रविधि विकास गर्यो। यसले परम्परागत बैंकिङ प्रणालीबाट ऋण पाउन कठिन हुने व्यक्तिलाई पनि वित्तीय सेवामा जोड्ने आधार तयार गर्यो।
सानो व्यवसायबाट अन्तर्राष्ट्रिय विस्तार
लागोसमा सुरु भएको मुभले विस्तारका क्रममा अफ्रिकाका विभिन्न बजारमा प्रवेश गर्यो। कम्पनीले राइड सेयरिङ सेवामा काम गर्ने चालकलाई सवारीसाधन उपलब्ध गराउने मोडललाई अन्य सहरमा पनि विस्तार गर्यो।
यस क्रममा उबेरजस्ता अन्तर्राष्ट्रिय राइड सेयरिङ प्लेटफर्मसँगको साझेदारी महत्त्वपूर्ण बन्यो। मुभले गाडी उपलब्ध गराउने र साझेदार प्लेटफर्मले चालकलाई यात्रु तथा काम उपलब्ध गराउने संरचनाले व्यवसाय विस्तारमा सहयोग पुर्यायो।
कम्पनीले लगानी जुटाउने क्रम पनि अघि बढायो। सन् २०२३ अगस्टमा मुबादाला र ब्ल्याक रकसहितका लगानीकर्ताबाट ७ करोड ६० लाख अमेरिकी डलर जुटाएको थियो।
त्यसपछि सन् २०२४ मार्चमा उबेरको नेतृत्वमा १० करोड डलरको लगानी प्राप्त गर्यो। उक्त लगानी चरणपछि कम्पनीको मूल्याङ्कन करिब ७५ करोड डलर पुगेको थियो।
उबेर आफैँले मुभमा लगानी गर्नुले कम्पनीको व्यवसायिक मोडलप्रति अन्तर्राष्ट्रिय बजारको चासो देखाएको थियो। सवारीसाधन वित्तपोषणको क्षेत्रमा काम सुरु गरेको कम्पनीलाई विश्वव्यापी यातायात व्यवसायको सम्भावित साझेदारका रूपमा हेरिन थालियो।
मुभले सन् २०२५ मा ब्राजिलको सवारीसाधन तथा यातायात प्रविधि कम्पनी कोभीलाई अधिग्रहण गर्यो।
यसबाट ल्याटिन अमेरिकी बजारमा कम्पनीको उपस्थिति थप बलियो भयो। पछि जापानको टोकियो ट्याक्सी व्यवसाय पनि अधिग्रहण गरेर एसियाली बजारमा विस्तारको आधार तयार गर्यो।
यसरी मुभले आफ्नै व्यवसाय विस्तारसँगै अन्य कम्पनीको अधिग्रहणमार्फत पनि बजार र सवारीसाधनको सञ्जाल बढाउँदै लग्यो।
चालकविहीन गाडीमा नयाँ सम्भावना
मुभको पछिल्लो व्यावसायिक रूपान्तरण चालकविहीन सवारीसाधनसँग जोडिएको छ। कम्पनीले राइड सेयरिङ चालकलाई गाडी उपलब्ध गराउने अनुभवलाई भविष्यको स्वचालित यातायात सेवामा उपयोग गर्न सकिने सम्भावना देख्यो।
चालकविहीन ट्याक्सी सञ्चालन गर्न केवल प्रविधि र गाडी भएर पुग्दैन। त्यस्ता गाडीको चार्जिङ, मर्मत, सफाइ, व्यवस्थापन र चौबीसै घण्टा सञ्चालनका लागि छुट्टै पूर्वाधार आवश्यक हुन्छ।
यही क्षेत्रमा मुभले आफ्नो भूमिका विस्तार गरेको छ। सन् २०२४ डिसेम्बरमा कम्पनीले अमेरिकी चालकविहीन सवारीसाधन प्रविधि कम्पनी वेमोसँग साझेदारी घोषणा गर्यो।
उक्त साझेदारीअनुसार मुभले वेमोका स्वचालित सवारीसाधनको व्यवस्थापन, सञ्चालन, चार्जिङ र आवश्यक पूर्वाधारको जिम्मेवारी सम्हाल्ने व्यवस्था भयो।
अमेरिकाको फिनिक्स र मियामीमा सञ्चालन सुरु भएको यो साझेदारीलाई पछि लन्डनसम्म विस्तार गर्ने योजना सार्वजनिक गरियो।
यसबाट मुभ परम्परागत राइड सेयरिङ व्यवसायबाट भविष्यको स्वचालित यातायात पूर्वाधार निर्माणमा प्रवेश गरेको छ।
कम्पनीका सहसंस्थापक लाडी डेलानोका अनुसार सवारीसाधनको वित्तपोषण र ठूलो सङ्ख्यामा गाडी व्यवस्थापन गर्ने पाँच वर्षको अनुभवले चालकविहीन सवारीसाधनको सञ्चालनमा प्रवेश गर्न आधार तयार गरेको हो।
मुभले चालकविहीन गाडीको व्यवस्थापनका लागि ‘नेस्ट’ नामका विशेष केन्द्र विकास गर्ने योजना बनाएको छ। यस्ता केन्द्रमा गाडीको चार्जिङ, मर्मत, सेवा र सञ्चालनलाई स्वचालित प्रणालीबाट व्यवस्थापन गर्ने लक्ष्य छ।
२.१ अर्ब डलरको कम्पनी
मुभले सन् २०२६ अगस्ट ५ मा २५ करोड अमेरिकी डलरको नयाँ लगानी जुटाएको घोषणा गर्यो। मुबादाला इन्भेस्टमेन्ट कम्पनीको नेतृत्वमा भएको लगानी चरणमा टोयोटाको लगानी कोष वेभन क्यापिटल र आयन प्यासिफिक पनि सहभागी थिए।
उक्त लगानीपछि कम्पनीको मूल्याङ्कन २.१ अर्ब अमेरिकी डलर पुगेको छ। यससँगै मुभ एक अर्ब डलरभन्दा बढी मूल्याङ्कन भएका प्रविधि कम्पनीको समूहमा पुगेको छ।
कम्पनीले सार्वजनिक गरेको विवरणअनुसार सन् २०२६ अगस्टसम्म मुभ १३ देशका २९ सहरमा सञ्चालनमा थियो। कम्पनीसँग करिब ४२ हजार सवारीसाधन र तीन हजार तीन सयभन्दा बढी कर्मचारी थिए।
पाँच वर्षको अवधिमा कम्पनीको वार्षिक आवर्ती आम्दानी ४२ करोड अमेरिकी डलर पुगेको पनि सार्वजनिक गरिएको छ।
नयाँ लगानी चालकविहीन सवारीसाधनको व्यवसाय विस्तार, गाडीको स्वामित्व, सञ्चालन र त्यसका लागि आवश्यक पूर्वाधार निर्माणमा प्रयोग गर्ने कम्पनीको योजना छ।
मुभको व्यवसायिक संरचनामा अहिले तीनवटा प्रमुख पक्ष जोडिएका छन्।
पहिलो, चालकलाई सवारीसाधन उपलब्ध गराउने वित्तीय सेवा।
दोस्रो, राइड सेयरिङ तथा ढुवानीका लागि ठूलो सङ्ख्यामा सवारीसाधन सञ्चालन र व्यवस्थापन।
तेस्रो, चालकविहीन सवारीसाधनका लागि आवश्यक पूर्वाधार र सञ्चालन सेवा।
यी तीनवटै पक्षलाई एउटै व्यवसायिक प्रणालीमा जोड्ने प्रयासले मुभलाई सामान्य सवारीसाधन वित्तपोषण कम्पनीभन्दा फरक बनाएको छ।
जन्मभूमिबाटै बाहिरिनुपरेको चुनौती
मुभको अन्तर्राष्ट्रिय विस्तारको कथा सफलतासँगै चुनौती पनि बोकेको छ। सन् २०२६ अक्टोबरमा कम्पनीले आफ्नो जन्मभूमि नाइजेरियामा सञ्चालन बन्द गर्ने निर्णय गर्यो।
लागोसबाट सुरु भएको कम्पनीले छ वर्षपछि त्यही बजारबाट बाहिरिने निर्णय गर्नु आफैँमा उल्लेखनीय घटना हो। यो निर्णयको पृष्ठभूमिमा उबेरले सन् २०२६ सेप्टेम्बरमा नाइजेरियामा आफ्नो सेवा बन्द गर्नु प्रमुख कारण बनेको थियो।
मुभको प्रारम्भिक व्यवसाय राइड सेयरिङ चालकलाई गाडी उपलब्ध गराउने र उनीहरूको आम्दानीबाट किस्ता असुल गर्ने मोडलमा आधारित थियो।
उबेरजस्तो प्रमुख साझेदार बजारबाट बाहिरिएपछि चालकको आम्दानी र सवारीसाधनको उपयोग प्रभावित हुने अवस्था आयो।
कम्पनीले नाइजेरियामा सञ्चालन बन्द गर्ने निर्णयसँगै ग्राहकलाई राहत दिने घोषणा पनि गर्यो। मुभका अनुसार त्यहाँ नौ हजारभन्दा बढी ग्राहकले कम्पनीको सवारीसाधन वित्तपोषण तथा भाडा सेवा प्रयोग गरेका थिए।
कम्पनीले करिब ३५ अर्ब नाइजेरियाली नायरा मूल्यका योग्य सवारीसाधन ग्राहकलाई पूर्ण स्वामित्वमा हस्तान्तरण गर्ने घोषणा गर्यो। कर्मचारीलाई पनि निःशुल्क गाडी उपलब्ध गराउने निर्णय सार्वजनिक गरियो।
यस घटनाले एउटा महत्त्वपूर्ण व्यावसायिक जोखिम देखाएको छ। कुनै कम्पनीको व्यवसाय एउटै साझेदार वा प्लेटफर्ममा अत्यधिक निर्भर भयो भने साझेदारको निर्णयले सम्पूर्ण बजारमा असर पार्न सक्छ।
मुभले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा आफ्नो व्यवसाय विस्तार गरिसकेको भए पनि जन्मभूमिमा टिक्न नसक्नुले बजारको अवस्था, साझेदारीको विविधता र आम्दानीको दिगोपन कति महत्त्वपूर्ण हुन्छ भन्ने देखाएको छ।
समस्याबाट अवसर सिर्जना गर्ने उद्यम
मुभको यात्रा केवल सवारीसाधन वित्तपोषणबाट अर्बौं डलर मूल्याङ्कनसम्म पुगेको कथा होइन। यो बजारमा देखिएको सामान्य समस्यालाई प्रविधि र वित्तीय मोडलमार्फत समाधान गर्ने प्रयासको उदाहरण पनि हो।
कम्पनीले गाडी उत्पादन गरेन, नयाँ यातायात प्रविधि आविष्कार गरेन र आफ्नै राइड सेयरिङ प्लेटफर्म निर्माण गरेर प्रतिस्पर्धामा उत्रिएन। बरु बजारमा पहिलेदेखि रहेको माग र आपूर्तिबीचको अन्तर पहिचान गर्यो।
गाडी चलाउन चाहने व्यक्तिसँग सवारीसाधन थिएन। गाडी उपलब्ध गराउन सक्ने कम्पनीसँग चालक र आम्दानीको भरपर्दो तथ्याङ्क थिएन। मुभले यी दुवै पक्षलाई एउटै प्रणालीमा जोड्ने प्रयास गर्यो।
यसको अर्को पक्ष प्रविधिको व्यावसायिक उपयोग हो। चालकको आम्दानी, सवारीसाधनको उपयोग र भुक्तानी क्षमताको तथ्याङ्कलाई वित्तीय निर्णयसँग जोडेर कम्पनीले नयाँ बजार निर्माण गर्यो।
पछि यही अनुभवलाई ठूलो सवारीसाधन सञ्जाल र चालकविहीन यातायातको पूर्वाधारमा विस्तार गर्यो।
नेपाली उद्यमीका लागि पनि मुभको यात्रामा केही महत्त्वपूर्ण सिकाइ छन्।
बजारमा समस्या पहिचान गर्ने, ग्राहकको वास्तविक क्षमताअनुसार सेवा बनाउने, प्रविधिलाई व्यवसायको केन्द्रमा राख्ने र साझेदारीमार्फत बजार विस्तार गर्ने रणनीति यसका प्रमुख पक्ष हुन्।
तर कम्पनीको नाइजेरिया बहिर्गमनले तीव्र विस्तार मात्र सफलताको आधार नहुने पनि देखाएको छ। व्यवसायलाई दीर्घकालीन रूपमा टिकाउन बजारको विविधीकरण, साझेदारमाथिको निर्भरता कम गर्ने रणनीति र वित्तीय दिगोपन आवश्यक हुन्छ।
७६ वटा गाडीबाट सुरु भएको मुभ अहिले ४२ हजार सवारीसाधन व्यवस्थापन गर्ने अन्तर्राष्ट्रिय कम्पनी बनेको छ।
२.१ अर्ब डलरको मूल्याङ्कन र चालकविहीन यातायातमा प्रवेशले यसको आगामी व्यावसायिक यात्रालाई नयाँ दिशामा अघि बढाएको छ।
सानो समस्याको समाधान खोज्दै सुरु भएको एउटा व्यवसायले विश्वव्यापी बजारमा स्थान बनाउन सक्छ भन्ने मुभको कथा यही हो।
