पुस्तक : द ओरिजिन्स अफ इफिसिएन्सी
लेखक : ब्रायन पोटर
प्रकाशक : स्ट्राइप प्रेस
प्रकाशन वर्ष : २०२५
कुनै वस्तु उत्पादन गर्न लाग्ने समय आधा घट्यो भने त्यसको अर्थ केवल काम छिटो हुनु होइन। उही स्रोत, श्रम र पुँजीबाट बढी उत्पादन सम्भव हुनु हो।
उत्पादनको लागत घट्नु, गुणस्तर सुध्रिनु र वस्तु धेरै मानिसको पहुँचमा पुग्नु पनि त्यसैको परिणाम हो। औद्योगिक विकासको इतिहासमा यस्ता परिवर्तनले नै अर्थतन्त्र र समाजको स्वरूप बदल्दै आएका छन्।
उत्पादनशीलता भन्नासाथ धेरैलाई बढी काम गर्ने, छिटो काम सक्ने वा कम समयमा धेरै उत्पादन गर्ने कुरा सम्झना आउँछ। तर यसको वास्तविक अर्थ त्यतिमा सीमित छैन।
उपलब्ध स्रोतको अधिकतम उपयोग गर्दै उत्पादन प्रक्रियालाई प्रभावकारी बनाउनु, अनावश्यक लागत हटाउनु, गुणस्तर कायम राख्नु र एउटै कामलाई क्रमशः अझ राम्रो तरिकाले सम्पन्न गर्नु नै उत्पादनशीलताको मूल आधार हो।
ब्रायन पोटरको पुस्तक ‘द ओरिजिन्स अफ इफिसिएन्सी’ ले यही विषयलाई उद्योग, प्रविधि, इतिहास र व्यवस्थापनको दृष्टिकोणबाट व्याख्या गरेको छ।
पुस्तकले उत्पादनशीलतालाई व्यक्तिगत कार्यक्षमताको विषयभन्दा माथि उठाएर सभ्यता विकासको महत्त्वपूर्ण आधारका रूपमा प्रस्तुत गर्छ।
पोटरले उत्पादन प्रक्रियामा भएका साना–ठूला सुधारले कसरी ठूला औद्योगिक परिवर्तन ल्याए भन्ने विषयलाई विभिन्न उदाहरणमार्फत स्पष्ट पारेका छन्।
फलाम र इस्पात उत्पादनदेखि अर्धचालक, हावाबाट बिजुली निकाल्ने उपकरण, औषधि उत्पादन र सवारीसाधन निर्माणसम्मका उदाहरणले पुस्तकलाई व्यावहारिक बनाएका छन्।
लेखकको मुख्य तर्क छ, मानव सभ्यताको प्रगति नयाँ आविष्कारले मात्र सम्भव भएको होइन। आविष्कारलाई कम लागतमा, ठूलो परिमाणमा, भरपर्दो र प्रभावकारी ढङ्गले उत्पादन गर्न सक्ने क्षमता विकास भएपछि मात्रै त्यसको प्रभाव व्यापक बनेको हो।
उत्पादनशीलताको वास्तविक अर्थ
कुनै वस्तु बनाउने तरिका पत्ता लगाउनु एउटा उपलब्धि हो।
तर त्यसलाई ठूलो परिमाणमा उत्पादन गर्न सक्नु, उत्पादनको गुणस्तर कायम राख्नु र आम उपभोक्ताले किन्न सक्ने मूल्यमा उपलब्ध गराउनु अर्को ठूलो चुनौती हो। यही अन्तरलाई पुस्तकले उत्पादन प्रक्रियाको विकाससँग जोडेर व्याख्या गरेको छ।
एउटा उत्पादन तयार गर्न कच्चा पदार्थ, श्रम, ऊर्जा, उपकरण, प्रविधि, समय र व्यवस्थापन आवश्यक हुन्छ। यीमध्ये कुनै एउटा पक्ष कमजोर हुँदा सम्पूर्ण उत्पादन प्रक्रिया प्रभावित हुन सक्छ।
उत्पादनशीलता सुधार गर्नु भनेको यही प्रक्रियामा रहेका अवरोध पहिचान गरेर समाधान खोज्नु हो।
पोटरले उत्पादन प्रक्रिया आफैँमा एउटा प्रणाली भएको देखाएका छन्।
एउटा चरणमा भएको सुधारले अर्को चरणलाई प्रभाव पार्न सक्छ। कुनै एउटा काममा समय घटे पनि त्यसपछि आउने चरणमा अवरोध छ भने समग्र उत्पादन बढ्न सक्दैन।
त्यसैले उत्पादनशीलता सुधार गर्दा एउटै कामको गति मात्र होइन, सम्पूर्ण प्रक्रियाको सम्बन्ध र सन्तुलन बुझ्न आवश्यक हुन्छ।
यसले व्यवसाय सञ्चालन गर्नेहरूलाई एउटा महत्त्वपूर्ण पाठ दिन्छ। उत्पादन बढाउन सधैँ नयाँ मेसिन, ठूलो लगानी वा थप कर्मचारी आवश्यक पर्दैन।
कतिपय अवस्थामा काम गर्ने तरिका परिवर्तन गर्दा, अनावश्यक चरण हटाउँदा वा व्यवस्थापन सुधार गर्दा पनि ठूलो उपलब्धि हासिल गर्न सकिन्छ।
औद्योगिक क्रान्तिको आधार
औद्योगिक विकासको इतिहासमा उत्पादन प्रक्रिया सुधारको भूमिका अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ। कुनै प्रविधिको आविष्कार हुनु र त्यसको व्यावसायिक उपयोग सम्भव हुनु फरक कुरा हुन्।
प्रविधिलाई उपयोगी बनाउन उत्पादन लागत घटाउनुपर्छ र त्यसलाई ठूलो परिमाणमा दोहोर्याउन सक्ने प्रणाली विकास गर्नुपर्छ।
पुस्तकले इस्पात उत्पादनको उदाहरणमार्फत यही परिवर्तन देखाउँछ। आधुनिक उद्योग, यातायात, भवन निर्माण र पूर्वाधार विकासमा इस्पातको महत्त्व ठूलो छ।
तर यसको व्यापक प्रयोग सम्भव हुन उत्पादन प्रक्रिया क्रमशः सुधारिनु आवश्यक थियो। उत्पादनमा लाग्ने समय, ऊर्जा र लागत घट्दै जाँदा इस्पात धेरै उद्योगको आधार बन्न सक्यो।
त्यस्तै, औषधि उत्पादनको इतिहासले पनि उत्पादन प्रक्रियाको महत्त्व देखाउँछ। पेनिसिलिनको आविष्कारले चिकित्सा क्षेत्रमा ठूलो सम्भावना खोल्यो। तर यसको प्रभाव विस्तार गर्न ठूलो परिमाणमा उत्पादन गर्न सक्ने विधि आवश्यक थियो।
प्रयोगशालामा उत्पादन गर्न सकिने औषधिलाई औद्योगिक स्तरमा उत्पादन गर्न सक्ने क्षमताले उपचारको पहुँच विस्तार गर्न सहयोग पुर्यायो।
यसबाट एउटा महत्त्वपूर्ण निष्कर्ष निस्कन्छ। आविष्कारले सम्भावना खोल्छ, तर उत्पादनशीलताले त्यसलाई समाजको दैनिक जीवनसम्म पुर्याउँछ।
फोर्डदेखि टोयोटासम्मको उत्पादन क्रान्ति
सवारीसाधन उद्योग उत्पादन प्रक्रिया सुधारको प्रभाव बुझाउने अर्को महत्त्वपूर्ण क्षेत्र हो। कुनै समय गाडी निर्माण लामो समय लाग्ने, धेरै श्रम आवश्यक पर्ने र सीमित ग्राहकले मात्र किन्न सक्ने काम थियो।
उत्पादन प्रणालीमा भएको परिवर्तनले यसलाई क्रमशः आम उपभोक्ताको पहुँचमा पुर्यायो।
हेनरी फोर्डको उत्पादन प्रणालीले यस क्षेत्रमा ठूलो परिवर्तन ल्यायो। संयोजन लाइनको प्रयोगबाट गाडी निर्माणका विभिन्न चरणलाई व्यवस्थित गरियो। कामलाई साना र दोहोरिने प्रक्रियामा विभाजन गरियो।
एउटा काम पूरा भएपछि अर्को चरणमा जाने प्रणालीले उत्पादनको गति बढाउन सहयोग गर्यो।
फोर्डको मोडेल टी यसको चर्चित उदाहरण हो। उत्पादन प्रक्रिया व्यवस्थित र मानकीकृत भएपछि गाडी निर्माणको लागत घटाउन तथा ठूलो परिमाणमा उत्पादन गर्न सम्भव भयो।
यसले मोटरगाडीलाई धनी वर्गको विलासिताको वस्तुबाट आम उपभोक्ताको उपयोगको साधन बनाउने प्रक्रियालाई गति दियो।
तर उत्पादनशीलताको विकास त्यहीँ रोकिएन।
जापानको टोयोटाले उत्पादन प्रणालीमा अर्को महत्त्वपूर्ण सुधार ल्यायो। टोयोटा उत्पादन प्रणालीले अनावश्यक भण्डारण, समयको बर्बादी, दोषपूर्ण उत्पादन र प्रक्रियामा हुने कमजोरी हटाउन जोड दियो।
मागअनुसार उत्पादन गर्ने, निरन्तर सुधार गर्ने र कामदारको अनुभवलाई व्यवस्थापनमा उपयोग गर्ने अभ्यासले उत्पादन प्रणालीलाई थप प्रभावकारी बनायो।
यसलाई केवल मेसिन र प्रविधिको सुधारका रूपमा बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। उत्पादनमा संलग्न मानिसको ज्ञान, सीप र निर्णय क्षमतालाई पनि प्रक्रियाको महत्त्वपूर्ण हिस्सा मानिएको थियो।
यही कारण टोयोटाको उत्पादन प्रणाली विश्वभरका उद्योगका लागि अध्ययनको विषय बन्यो।
पोटरले टेस्लाजस्ता आधुनिक कम्पनीका उदाहरणमार्फत उत्पादन प्रक्रियाको सुधार निरन्तर चलिरहने विषय भएको देखाएका छन्। नयाँ प्रविधि आए पनि उत्पादनका आधारभूत चुनौती हराउँदैनन्।
लागत घटाउने, गुणस्तर सुधार्ने, उत्पादनको गति बढाउने र आपूर्ति प्रणालीलाई भरपर्दो बनाउने आवश्यकता सधैँ रहन्छ।
लागत घटाउने विज्ञान
व्यवसायमा लागत घटाउनु नाफा बढाउने एउटा सामान्य उपाय मानिन्छ। तर लागत घटाउने नाममा गुणस्तर कमजोर बनाउनु वा कामदारमाथि अनावश्यक दबाब सिर्जना गर्नु दीर्घकालीन समाधान होइन।
उत्पादन प्रक्रियालाई नै सुधार गरेर लागत घटाउनु बढी प्रभावकारी हुन्छ।
पुस्तकले उत्पादनमा प्रयोग हुने सामग्री, श्रम, ऊर्जा, उपकरण र समयको उपयोगलाई विश्लेषण गर्ने दृष्टिकोण प्रस्तुत गरेको छ। कुनै उत्पादनमा आवश्यक नभएको चरण हटाउन सकियो भने लागत घट्छ।
कच्चा पदार्थको उपयोग प्रभावकारी बनाउन सकियो भने खेर जाने स्रोत कम हुन्छ। उत्पादन प्रक्रियामा हुने त्रुटि घटेमा पुनः काम गर्नुपर्ने अवस्था कम हुन्छ।
उत्पादनको परिमाण बढ्दै जाँदा प्रतिइकाइ लागत घट्ने अवस्थालाई पनि पुस्तकले महत्त्व दिएको छ। ठूलो परिमाणमा उत्पादन गर्दा उपकरण, व्यवस्थापन र अन्य स्थिर लागत धेरै वस्तुमा बाँडिन्छन्।
तर उत्पादनको परिमाण बढाउनु मात्रै पर्याप्त हुँदैन। माग, बजार, आपूर्ति र व्यवस्थापनको क्षमता पनि मिल्नुपर्छ।
यसले व्यवसायीलाई लागत घटाउने विषयलाई केवल खर्च कटौतीका रूपमा नहेर्न सिकाउँछ।
उत्पादनको हरेक चरणमा कहाँ समय खेर गइरहेको छ, कुन काम दोहोरिइरहेको छ, कुन प्रक्रियाले बढी स्रोत खपत गरिरहेको छ र कहाँ गुणस्तरमा समस्या आइरहेको छ भन्ने प्रश्नको उत्तर खोज्नु आवश्यक हुन्छ।
ज्ञान र निरन्तर सुधार
उत्पादनशीलता सुधारको अर्को आधार ज्ञान र अनुभव हो। एउटै काम बारम्बार गर्दा कामदार र व्यवस्थापनले त्यसलाई अझ राम्रो तरिकाले सम्पन्न गर्ने उपाय सिक्दै जान्छन्।
समयसँगै सीप बढ्छ, गल्ती कम हुन्छ र काम गर्ने तरिका परिष्कृत हुँदै जान्छ।
यसलाई सिकाइको प्रभावका रूपमा बुझ्न सकिन्छ। उत्पादनको अनुभव बढ्दै जाँदा प्रक्रियामा सुधार हुन्छ र लागत घट्न सक्छ। तर यस्तो सुधार स्वतः हुँदैन।
त्यसका लागि अनुभवबाट सिक्ने, तथ्याङ्क विश्लेषण गर्ने, कमजोरी पहिचान गर्ने र नयाँ उपाय परीक्षण गर्ने संस्कार आवश्यक हुन्छ।
पोटरले उत्पादन प्रणालीमा ज्ञान र नियन्त्रणको सम्बन्धलाई पनि महत्त्व दिएका छन्। उत्पादन प्रक्रियामा हुने भिन्नता र अनिश्चितता नियन्त्रण गर्न नसक्दा गुणस्तरमा समस्या आउन सक्छ।
मानक निर्धारण, मापन, अनुगमन र सुधारले उत्पादनलाई भरपर्दो बनाउन सहयोग गर्छ।
यो दृष्टिकोण उत्पादन उद्योगमा मात्र सीमित छैन। सेवा क्षेत्र, स्वास्थ्य संस्था, यातायात, शिक्षा र सार्वजनिक प्रशासनमा पनि काम गर्ने प्रक्रियाको समीक्षा गर्न सकिन्छ।
सेवा प्रदान गर्दा हुने ढिलाइ, दोहोरो काम, अनावश्यक कागजी प्रक्रिया र कमजोर समन्वय हटाउन सके सेवा प्रभावकारी बन्न सक्छ।
सबै क्षेत्रमा एउटै उपाय लागू हुँदैन
पुस्तकको एउटा महत्त्वपूर्ण पक्ष उत्पादनशीलताको सिद्धान्तलाई अन्धाधुन्ध सबै क्षेत्रमा लागू गर्न नहुने संकेत हो। उद्योगमा उत्पादनको परिमाण बढाएर र प्रक्रिया मानकीकृत गरेर लागत घटाउन सकिने अवस्था हुन्छ।
तर स्वास्थ्य, शिक्षा, आवास र अन्य सेवामा यही उपाय सधैँ समान रूपमा लागू हुन सक्दैन।
उदाहरणका लागि, स्वास्थ्य सेवामा बिरामीलाई दिइने समय घटाउनु मात्रै दक्षता होइन। उपचारको गुणस्तर, चिकित्सकीय निर्णय र बिरामीको आवश्यकतालाई पनि ध्यान दिनुपर्छ।
शिक्षामा विद्यार्थीको सिकाइलाई बेवास्ता गरेर कक्षाको सङ्ख्या बढाउनु उत्पादनशीलता सुधार होइन।
त्यसैले उत्पादनशीलता मापन गर्दा परिणामको गुणस्तर र दीर्घकालीन प्रभावलाई पनि हेर्नुपर्छ। कम लागतमा बढी उत्पादन गर्नु उपयोगी भए पनि त्यसले वातावरण, कामदारको सुरक्षा र उपभोक्ताको हितमा नकारात्मक असर पार्नु हुँदैन।
यसले पुस्तकलाई केवल खर्च घटाउने वा बढी नाफा कमाउने उपायको सङ्ग्रह बन्नबाट जोगाएको छ। उत्पादन प्रक्रियाको सुधारलाई व्यापक आर्थिक र सामाजिक सन्दर्भमा बुझ्न यसले सहयोग गर्छ।
नेपाली उद्योगका लागि सान्दर्भिक पाठ
नेपालको औद्योगिक क्षेत्रले सामना गरिरहेको एउटा प्रमुख चुनौती उत्पादन लागत र प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता हो।
आयातित वस्तुसँग प्रतिस्पर्धा गर्न नसक्नु, उत्पादन प्रक्रिया महँगो हुनु, प्रविधिमा सीमित पहुँच, ऊर्जा र ढुवानी लागत तथा कमजोर व्यवस्थापनले स्वदेशी उद्योगलाई दबाबमा राखेका छन्।
यस्तो अवस्थामा उत्पादनशीलता सुधारको विषय नेपाली उद्योगका लागि अझ महत्त्वपूर्ण हुन्छ। उद्योगले नयाँ मेसिन खरिद गर्नु वा उत्पादन क्षमता विस्तार गर्नु मात्रै पर्याप्त हुँदैन।
उपलब्ध स्रोतको उपयोग कति प्रभावकारी छ भन्ने समीक्षा पनि आवश्यक हुन्छ।
नेपालका साना तथा मझौला उद्योगमा उत्पादन प्रक्रिया अझै धेरै हदसम्म परम्परागत छ। कतिपय उद्योगमा कामको स्पष्ट विभाजन छैन, उत्पादनको गुणस्तर मापन गर्ने प्रणाली कमजोर छ र कच्चा पदार्थको उपयोगमा पर्याप्त ध्यान दिइँदैन।
यस्ता कमजोरी सुधार गर्न ठूलो पुँजीभन्दा पनि व्यवस्थापन, सीप, प्रविधिको उपयुक्त प्रयोग र काम गर्ने संस्कारमा परिवर्तन आवश्यक हुन सक्छ।
कृषि प्रशोधन, खाद्य उत्पादन, कपडा, निर्माण सामग्री, औषधि र दैनिक उपभोग्य वस्तु उत्पादन गर्ने उद्योगले यस पुस्तकबाट व्यावहारिक पाठ लिन सक्छन्।
उत्पादन प्रक्रियामा हुने समयको बर्बादी घटाउने, कच्चा पदार्थको उपयोग सुधार्ने, गुणस्तर कायम गर्ने र बजारको मागअनुसार उत्पादन योजना बनाउने कामले प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता बढाउन सक्छ।
सरकारका लागि पनि पुस्तकको विषय उत्तिकै सान्दर्भिक छ।
औद्योगिक नीति बनाउँदा उद्योग खोल्न अनुमति दिने, कर छुट उपलब्ध गराउने र अनुदान वितरण गर्ने विषयमा मात्र ध्यान दिएर पुग्दैन। उद्योगले उत्पादन गर्ने वातावरण, दक्ष जनशक्ति, प्रविधि हस्तान्तरण, पूर्वाधार र बजार पहुँच सुधार गर्नुपर्छ।
उत्पादनशीलता बढाउने विषयलाई राष्ट्रिय आर्थिक रणनीतिको केन्द्रमा राख्न सके आयात प्रतिस्थापन र निर्यात प्रवर्द्धनका प्रयासलाई पनि बल पुग्न सक्छ।
उत्पादनशीलताको भविष्य
ब्रायन पोटरको ‘द ओरिजिन्स अफ इफिसिएन्सी’ ले विगतका औद्योगिक परिवर्तनलाई मात्र व्याख्या गर्दैन। यसले भविष्यमा उत्पादन प्रक्रियाको सुधार कसरी अघि बढ्न सक्छ भन्ने विषयमा पनि सोच्न प्रेरित गर्छ।
कृत्रिम बुद्धिमत्ता, स्वचालन, रोबोटिक्स, नयाँ सामग्री र डिजिटल प्रविधिले उत्पादन प्रणालीमा नयाँ सम्भावना खोलिरहेका छन्। तर प्रविधि भित्र्याउनु नै उत्पादनशीलता बढ्नु होइन।
त्यसलाई उत्पादन प्रक्रियासँग कसरी जोड्ने, कामदारको सीपसँग कसरी समन्वय गर्ने र वास्तविक लागत तथा गुणस्तरमा कस्तो प्रभाव पार्ने भन्ने विषय महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
नयाँ प्रविधि प्रयोग गरेर पनि व्यवस्थापन कमजोर रह्यो भने अपेक्षित परिणाम प्राप्त नहुन सक्छ। त्यसैले प्रविधि, ज्ञान, सीप र संस्थागत व्यवस्थापनलाई एकीकृत गर्न आवश्यक हुन्छ।
पुस्तकको मूल सन्देश यही हो कि उत्पादनशीलता कुनै एकपटक हासिल गरेर रोकिने उपलब्धि होइन। यो निरन्तर सुधारको प्रक्रिया हो। उद्योग र संस्थाले आफ्नो काम गर्ने तरिकालाई नियमित रूपमा परीक्षण र परिमार्जन गर्नुपर्छ।
‘द ओरिजिन्स अफ इफिसिएन्सी’ व्यवसायी, उद्योग व्यवस्थापक, नीति निर्माता, अर्थशास्त्रका विद्यार्थी र प्रविधिमा रुचि राख्ने पाठकका लागि उपयोगी पुस्तक हो।
विशेषगरी उत्पादन लागत, औद्योगिक विकास र व्यवसायको प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता बुझ्न चाहने पाठकले यसबाट धेरै कुरा सिक्न सक्छन्।
यसको विशेषता उत्पादनशीलतालाई नाराका रूपमा प्रस्तुत नगरी त्यसको ऐतिहासिक विकास, प्राविधिक आधार र व्यावहारिक प्रयोगका उदाहरणबाट बुझाउनु हो।
पुस्तक पढिसकेपछि उत्पादन बढाउने विषय केवल ठूलो कारखाना, धेरै कामदार वा महँगो प्रविधिमा निर्भर हुँदैन भन्ने स्पष्ट हुन्छ।
कुनै पनि व्यवसायको सफलता उपलब्ध स्रोतलाई कसरी उपयोग गरिन्छ भन्ने कुरामा पनि निर्भर हुन्छ। यही प्रश्नको ऐतिहासिक र व्यावहारिक उत्तर खोज्ने प्रयास हो ‘द ओरिजिन्स अफ इफिसिएन्सी’।
उत्पादनशीलताको अर्थ बुझ्न र व्यवसाय सञ्चालनको प्रक्रियालाई नयाँ दृष्टिले हेर्न चाहने पाठकका लागि यो पठनीय पुस्तक हो।
