तिहारको आगमनसँगै बजारमा उज्यालोको व्यापार सुरु हुन्छ। घरका छत, झ्याल, ढोका र आँगनदेखि होटल, रेस्टुरेन्ट, पसल तथा कार्यालयसम्म झिलीमिली बत्तीले सजिन्छन्।

लक्ष्मीपूजाको दिन यसको माग उत्कर्षमा पुग्छ। तर घरघरमा बल्ने यही उज्यालोको ठूलो हिस्सा विदेशबाट आयात भएको हुन्छ।

नेपालमा झिलीमिली बत्तीको माग मौसमी छ। वर्षभरि यसको कारोबार भए पनि तिहारमा मात्रै कुल वार्षिक कारोबारको करिब ८० देखि ८५ प्रतिशत खपत हुने व्यवसायीहरूको अनुमान छ।

यसले यो बजारलाई चाडपर्वमा निर्भर बनाएको छ। माग केही सातामै केन्द्रित हुने भएकाले आयातकर्ताले समयमै सामान ल्याउनुपर्ने, भन्सार प्रक्रिया पूरा गर्नुपर्ने र ढुवानीको जोखिम व्यवस्थापन गर्नुपर्ने हुन्छ।

चालू आर्थिक वर्ष २०८३/८४ को पहिलो तीन महिनामा ६४ करोड ५२ लाख रुपैयाँ बराबरका सजावटी तथा एलईडी बत्ती आयात भएको भन्सार विभागको तथ्यांकले देखाउँछ।

यही अवधिमा २८ लाख ५९ हजार थान बत्ती नेपाल भित्रिएका छन्।

अघिल्लो वर्षको सोही अवधिमा आयात मूल्य ५९ करोड ६५ लाख रुपैयाँ र परिमाण ३८ लाख ९२ हजार थान थियो। यसरी आयात रकम करिब ८ प्रतिशत बढ्दा परिमाण भने झण्डै २७ प्रतिशत घटेको छ।

यो अन्तरले बजारमा देखिएको एउटा महत्त्वपूर्ण परिवर्तन देखाउँछ। नेपालले पहिलेभन्दा कम परिमाणमा बत्ती भित्र्याए पनि त्यसका लागि बढी रकम खर्च गरिरहेको छ। अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा कच्चा पदार्थको मूल्य, अमेरिकी डलरको विनिमय दर र समुद्री ढुवानी भाडामा भएको वृद्धिले आयात लागत बढाएको व्यवसायीहरूको भनाइ छ।

मौसमी बजारको ठूलो हिस्सा

झिलीमिली बत्तीको व्यापार सामान्य उपभोग्य वस्तुको बजारभन्दा फरक छ। यसको माग वर्षभरि समान हुँदैन। तिहार, छठ, क्रिसमस, अंग्रेजी नयाँ वर्ष, विवाह, व्रतबन्ध तथा होटल र रेस्टुरेन्टको सजावटमा यसको प्रयोग हुने भए पनि बिक्रीको मुख्य हिस्सा तिहारमै केन्द्रित हुन्छ।

नेपाल विद्युतीय व्यवसायी महासंघका अनुसार झिलीमिली बत्तीको वार्षिक कारोबारको करिब ८० देखि ८५ प्रतिशत तिहारमा हुने गरेको छ। बाँकी कारोबार वर्षका अन्य चाडपर्व, विवाह तथा व्यावसायिक प्रतिष्ठानको सजावटबाट आउँछ। यसले तिहारलाई यस क्षेत्रका आयातकर्ता, थोक विक्रेता र खुद्रा व्यवसायीका लागि निर्णायक व्यापारिक मौसम बनाएको छ।

यो बजारको आकार बुझ्न वार्षिक कारोबार र आयात मूल्यलाई एउटै मान्नु हुँदैन। भन्सारबाट आयात भएको रकममा वस्तुको आयात मूल्य, ढुवानी र बीमालगायत लागत जोडिएको हुन सक्छ। त्यसपछि भन्सार महसुल, मूल्य अभिवृद्धि कर, गोदाम, आन्तरिक ढुवानी, थोक तथा खुद्रा तहका खर्च र व्यवसायीको मार्जिन थपिँदै उपभोक्तासम्म पुग्दा अन्तिम बजार मूल्य फरक हुन्छ।

त्यसैले ६४ करोड ५२ लाख रुपैयाँको आयातलाई नै झिलीमिली बत्तीको सम्पूर्ण वार्षिक कारोबार मान्न मिल्दैन।

तिहारमा कारोबारको ठूलो हिस्सा हुने भएकाले व्यवसायीले वर्षको बाँकी समयमा सीमित बिक्रीबाट खर्च धान्नुपर्छ। पसल सञ्चालन, गोदाम भाडा, कर्मचारी, पूँजीको लागत र मौज्दात व्यवस्थापनको खर्च वर्षभरि लाग्छ। तर बिक्रीको मुख्य अवसर केही सातामा मात्र आउँछ। मागको अनुमान गलत भएमा बिक्री नभएको सामान अर्को वर्षसम्म थन्किने जोखिम हुन्छ।

आयातकर्ताले सामान खरिद गर्ने समय पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ। चीनबाट सामान मगाउँदा उत्पादन, प्याकिङ, ढुवानी, सीमा नाका, भन्सार जाँचपास र देशभित्रको वितरणसम्मको समय जोडिन्छ।

तिहारको मिति हरेक वर्ष केही फरक पर्ने भएकाले मागको समय अनुमान गर्न व्यवसायीलाई थप चुनौती हुन्छ। सामान ढिलो आइपुगेमा उच्च मागको समयमा बजारमा पुर्‍याउन सकिँदैन। चाँडै ल्याउँदा गोदाम र पूँजीमा लागत बढ्छ।

यसकारण झिलीमिली बत्तीको व्यापार केवल सामान किनेर बेच्ने गतिविधि होइन। यो मौसमी मागको पूर्वानुमान, आयात व्यवस्थापन, आपूर्ति शृङ्खला, पूँजी परिचालन र बिक्री रणनीतिसँग जोडिएको व्यवसाय हो।

घट्दो परिमाण, बढ्दो लागत

आयातको परिमाण र मूल्यबीच देखिएको अन्तर यस वर्षको बजारको महत्त्वपूर्ण संकेत हो। उपलब्ध भन्सार विवरणअनुसार पहिलो तीन महिनामा ६४ करोड ५२ लाख रुपैयाँ बराबरका २८ लाख ५९ हजार थान बत्ती आयात भएका छन्।

अघिल्लो वर्ष सोही अवधिमा ५९ करोड ६५ लाख रुपैयाँ बराबरका ३८ लाख ९२ हजार थान आयात भएका थिए। यस हिसाबले आयात रकम करिब ८ प्रतिशत बढ्दा परिमाण झण्डै २७ प्रतिशत घटेको छ।

यसको अर्थ नेपालले कम थान बत्ती भित्र्याएर पनि पहिलेभन्दा बढी रकम खर्च गरेको देखिन्छ। तर यसलाई सबै प्रकारका बत्तीको मूल्य समान रूपमा बढेको प्रमाण मान्न मिल्दैन।

आयात हुने वस्तुको गुणस्तर, आकार, प्रविधि, प्रकाश क्षमता, तारको लम्बाइ, नियन्त्रण प्रणाली र टिकाउपनअनुसार मूल्य फरक पर्छ। सस्तो मूल्यका धेरै थान बत्तीको सट्टा महँगा र गुणस्तरीय उत्पादन आयात भएको भए औसत मूल्य बढ्न सक्छ।

यही कारण आयात रकम बढ्नुको अर्थ बजारमा बिक्री पनि सोही अनुपातमा बढेको भन्ने हुँदैन। आयातको तथ्यांकले सीमामा भित्रिएको वस्तुको मूल्य र परिमाण देखाउँछ।

खुद्रा बजारमा कति बिक्री भयो, कति मौज्दात बाँकी रह्यो र उपभोक्ताले कति खर्च गरे भन्ने छुट्टै तथ्यांक आवश्यक हुन्छ।

यस वर्षको तथ्यांकमा अर्को सावधानी पनि आवश्यक देखिन्छ। विभिन्न विवरणमा सजावटी बत्ती र समग्र विद्युतीय बत्तीको वर्गीकरण फरक परेको छ।

साउनदेखि असोजसम्मको अर्को संकलित विवरणमा ५५ करोड ९३ लाख ५७ हजार रुपैयाँ बराबरका ३० लाख ५४ हजार ४९२ थान विद्युतीय बत्ती आयात भएको उल्लेख छ। त्यसमा एलईडी बत्तीको मूल्य ३१ करोड १६ लाख ७३ हजार रुपैयाँ रहेको देखाइएको छ।

६४ करोड ५२ लाख र ५५ करोड ९३ लाख रुपैयाँका यी दुई विवरणलाई एउटै वस्तु समूहको अन्तिम तथ्यांकका रूपमा मिसाउनु उपयुक्त हुँदैन। भन्सार वर्गीकरणमा सजावटी बत्ती, एलईडी बत्ती, प्रकाश उपकरण तथा अन्य विद्युतीय बत्ती फरक शीर्षकमा पर्न सक्छन्।

एउटै अवधिको तथ्यांक भए पनि वस्तु समूह र गणना विधि फरक हुँदा कुल रकम र थान संख्यामा अन्तर देखिन सक्छ। त्यसैले उद्योगको वास्तविक आकार मापन गर्न भन्सार विभागको सम्बन्धित वस्तु कोडअनुसारको विस्तृत विवरण आवश्यक हुन्छ।

नेपाल राष्ट्र बैंकको समग्र वैदेशिक व्यापार विवरणले पनि आयातमा निर्भर अर्थतन्त्रको संरचना देखाउँछ। आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा नेपालले करिब २१ खर्ब रुपैयाँ बराबरका वस्तु आयात गरेको प्रारम्भिक विवरण छ।

त्यसमा विद्युतीय मेसिनरी तथा इलेक्ट्रोनिक्सको आयात मात्रै करिब १ खर्ब ४१ अर्ब रुपैयाँ पुगेको छ। झिलीमिली बत्ती यो ठूलो समूहको सानो हिस्सा भए पनि विद्युतीय सामग्रीको आयात निर्भरता बुझाउने एउटा उदाहरण हो।

नेपाल विद्युतीय व्यवसायी महासंघका पूर्वअध्यक्ष सुदर्शनप्रसाद पौडेलका अनुसार कच्चा पदार्थको मूल्य, अमेरिकी डलरको विनिमय दर र ढुवानी खर्च बढ्दा यस वर्ष विद्युतीय सामग्रीको लागत बढेको छ।

उनका अनुसार चीनमा तामाको तार र प्लास्टिकको बाहिरी आवरणलगायत सामग्रीको मूल्य बढेको छ। अन्तर्राष्ट्रिय ढुवानी खर्चमा भएको वृद्धिले पनि आयातित बत्तीको लागत थप बढाएको छ।

पौडेलका अनुसार अघिल्लो वर्ष एउटा कन्टेनरको ढुवानी खर्च २ हजारदेखि २ हजार २०० अमेरिकी डलरसम्म पर्ने गरेकोमा अहिले ६ हजार डलर तिर्दासमेत कन्टेनर सहजै पाउन मुस्किल छ। ढुवानी खर्चमा भएको यस्तो वृद्धिले सामानको लागतमा प्रत्यक्ष असर पार्ने उनको भनाइ छ।

उनले बजारमा झिलीमिली बत्तीको खुद्रा मूल्य गत वर्षको तुलनामा १५ देखि २० प्रतिशतसम्म महँगो भएको पनि बताएका छन्। तर बजारका अन्य व्यवसायीले यस वर्ष माग कमजोर हुँदा प्रतिस्पर्धाका कारण कतिपय बत्तीको खुद्रा मूल्य ५ देखि १० प्रतिशतसम्म घटेको बताएका छन्।

लागत बढेको र खुद्रा मूल्य घटेको यी दुई अवस्थाबीच विरोधाभास देखिए पनि वस्तुको गुणस्तर, पुरानो मौज्दात, बिक्रीको दबाब र बजार प्रतिस्पर्धाले मूल्यमा फरक पार्न सक्छ।

यसले आयात लागत र उपभोक्ताले तिर्ने मूल्यबीचको सम्बन्ध सधैँ सीधा नहुने देखाउँछ। आयातकर्ताले महँगोमा ल्याएको सामान बजारमा पुर्‍याउँदा माग कमजोर भए मूल्य बढाउन नसक्ने अवस्था आउन सक्छ। अर्कोतर्फ पहिले नै मौज्दातमा रहेको सामान सस्तो मूल्यमा बिक्री गर्नुपर्ने दबाब पनि पर्न सक्छ।

चीन निर्भर आपूर्ति शृङ्खला

नेपालको झिलीमिली बत्ती बजारको मुख्य आपूर्ति चीनबाट हुने गरेको छ। भारतबाट पनि विभिन्न प्रकारका विद्युतीय बत्ती र सजावटका सामग्री आयात हुन्छन्। तर एलईडी चिप, नियन्त्रण प्रणाली, तार, प्लास्टिक आवरण, कनेक्टर र अन्य विद्युतीय सामग्रीको उत्पादन तथा आपूर्ति शृङ्खलामा चीनको भूमिका ठूलो छ।

चीनको उत्पादन केन्द्रमा निर्भर हुँदा नेपाली व्यवसायीलाई मूल्य र उपलब्धतामा बाह्य बजारको प्रभाव पर्छ। त्यहाँ कच्चा पदार्थको मूल्य बढेमा वा उत्पादन लागतमा परिवर्तन आएमा त्यसको असर नेपालमा पनि देखिन्छ। अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा माग बढ्दा उत्पादनको प्राथमिकता अन्य ठूला बजारतर्फ जान सक्छ। यस्तो अवस्थामा सानो बजारका नेपाली आयातकर्ताले सामान समयमै पाउन कठिनाइ भोग्न सक्छन्।

नेपालको भौगोलिक अवस्थाले पनि आयात लागतमा थप दबाब सिर्जना गर्छ।

समुद्री पहुँच नभएको नेपालले चीनबाट आउने सामान स्थलमार्ग वा समुद्री बन्दरगाह हुँदै भारतको मार्ग प्रयोग गरेर ल्याउनुपर्ने हुन्छ।

चीनतर्फका मुख्य नाका प्रभावित हुँदा वैकल्पिक मार्गको प्रयोग गर्नुपर्छ। त्यसले ढुवानी समय र खर्च दुवै बढाउँछ।

यस वर्ष चीनतर्फको व्यापारमा रसुवागढी क्षेत्रमा बाढी र तातोपानी क्षेत्रमा सडक अवरोधका कारण आयात प्रभावित भएको थियो।

वैकल्पिक मार्गका रूपमा मुस्ताङको कोरला नाका प्रयोग गर्दा एउटा कन्टेनरको ढुवानी खर्च ७ लाख ५० हजार रुपैयाँसम्म पुगेको विवरण सार्वजनिक भएको थियो। यस्तो अवस्थाले चाडपर्वको समयमा आयात हुने सजावटी बत्ती, विद्युतीय सामग्री र अन्य उपभोग्य वस्तुको लागत बढाउन सक्छ।

पौडेलले पनि केरुङ नाका नियमित रूपमा सञ्चालन हुन नसक्दा समुद्री मार्ग हुँदै भारतको कोलकाता वा विशाखापट्टनमबाट वीरगन्ज नाका घुमाएर सामान ल्याउनुपर्ने अवस्था आएको बताएका छन्। यसरी लामो मार्ग प्रयोग गर्दा ढुवानी खर्च र समय दुवै बढ्ने उनको भनाइ छ।

व्यवसायीका लागि ढुवानी खर्च मात्र समस्या होइन। सामान समयमै आइपुग्ने सुनिश्चितता नहुँदा बजारको मागअनुसार भण्डारण गर्न कठिन हुन्छ। तिहारको बिक्री समय छोटो हुने भएकाले सामान ढिलो आइपुग्दा छुट र मूल्य घटाएर बेच्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ। सामान समयमै आइपुग्छ भनेर ठूलो परिमाणमा आयात गर्दा नाका अवरुद्ध भए पूँजी लामो समयसम्म मौज्दातमा अड्किन्छ।

नेपालको आयात प्रणालीमा यस्तो जोखिम मौसमी व्यापारका लागि अझ संवेदनशील हुन्छ। सामान्य औद्योगिक कच्चा पदार्थको आयात ढिलो हुँदा उत्पादन केही समय पछि गर्न सकिन्छ। तर तिहारका लागि आयात गरिएको झिलीमिली बत्तीको बिक्रीको समय निश्चित हुन्छ। तिहार सकिएपछि तत्कालको माग घट्छ। त्यसैले ढुवानीमा भएको केही दिनको ढिलाइले पनि व्यवसायको नाफा र नगद प्रवाहमा असर पार्न सक्छ।

आपूर्ति शृङ्खलाको जोखिम घटाउन व्यवसायीले एकभन्दा बढी नाका, ढुवानी सेवा प्रदायक र आपूर्तिकर्तासँग सम्बन्ध कायम गर्नुपर्ने देखिन्छ। तर साना आयातकर्ताका लागि यस्तो विकल्प महँगो पर्न सक्छ। ठूलो परिमाणमा सामान आयात गर्ने व्यवसायीले ढुवानीमा केही छुट पाउन सक्ने भए पनि साना व्यवसायीले त्यस्तो लाभ लिन सक्दैनन्।

यसको अर्को पक्ष विदेशी मुद्राको विनिमय दर हो। नेपाल राष्ट्र बैंकले २०८३ कात्तिक २४ मा अमेरिकी डलरको बिक्रीदर १५० रुपैयाँ ५९ पैसा तोकेको छ। आयातको भुक्तानी डलरमा गर्नुपर्ने व्यवसायीका लागि विनिमय दरमा भएको परिवर्तनले नेपाली रुपैयाँमा लागत बढाउन सक्छ।

आयातकर्ताले सामानको मूल्य डलरमा तिर्ने भएकाले विनिमय दर बढ्दा समान डलर मूल्यको वस्तु खरिद गर्न बढी नेपाली रुपैयाँ आवश्यक पर्छ। ढुवानी खर्च पनि डलरमै भुक्तानी गर्नुपर्ने अवस्थामा यसको दोहोरो प्रभाव पर्न सक्छ। यस्तो लागत अन्ततः आयातकर्ता, थोक विक्रेता र उपभोक्तासम्म पुग्ने सम्भावना रहन्छ।

स्वदेशी उत्पादनको कमजोर आधार

झिलीमिली बत्तीको बजारमा नेपालले ठूलो परिमाणमा उत्पादन गर्न नसक्नुको कारण केवल उद्योग स्थापना नगर्नु मात्र होइन। यसको उत्पादनमा आवश्यक प्रविधि, उपकरण, विद्युतीय चिप, गुणस्तर परीक्षण, डिजाइन र आपूर्ति शृङ्खलाको अभाव पनि जोडिएको छ।

एलईडी बत्ती उत्पादनका लागि चिप, चालक प्रणाली, सर्किट बोर्ड, तार, प्लास्टिक वा अन्य आवरण, कनेक्टर र विद्युतीय सुरक्षा सामग्री आवश्यक पर्छन्। सामान्य बत्ती जडान वा प्याकेजिङको काम स्थानीय रूपमा गर्न सकिए पनि मुख्य विद्युतीय अवयवको उत्पादनका लागि विशेष प्रविधि र ठूलो लगानी आवश्यक हुन्छ।

नेपालमा केही व्यवसायले विद्युतीय बत्ती जडान, मर्मत, अनुकूलन र प्याकेजिङजस्ता काम गर्दै आएका छन्। तर एलईडी चिप र बत्तीका प्रमुख अवयवको ठूलो परिमाणमा स्वदेशी उत्पादन भएको अवस्था छैन।

विशेष प्रयोजनका प्रकाश उपकरणको बजार विश्लेषणले पनि नेपालमा स्थानीय गतिविधि मुख्यतः जडान, अनुकूलन र प्याकेजिङमा केन्द्रित रहेको तथा मुख्य अवयवको आपूर्ति भारत र चीनमा निर्भर रहेको देखाएको छ।

यसले नेपालमा उत्पादनको अवसर नै छैन भन्ने अर्थ दिँदैन। तर कुन तहको उत्पादन सम्भव छ भन्ने स्पष्ट योजना आवश्यक छ। एलईडी चिप उत्पादनका लागि ठूलो प्रविधि र पूँजी आवश्यक पर्न सक्छ।

त्यसको तुलनामा तार जडान, सर्किट संयोजन, बाहिरी आवरण निर्माण, प्याकेजिङ, गुणस्तर परीक्षण र मर्मत सेवाबाट स्थानीय मूल्य अभिवृद्धि सुरु गर्न सकिन्छ।

झिलीमिली बत्तीको बजार मौसमी भए पनि यसको प्रयोग केवल तिहारमा सीमित छैन। होटल, रेस्टुरेन्ट, व्यापारिक भवन, विवाहस्थल, कार्यक्रमस्थल, पार्क, पर्यटकीय क्षेत्र र सार्वजनिक संरचनामा सजावटी प्रकाशको माग वर्षभरि रहन्छ।

त्यसैले उद्योगले तिहारको मागलाई मात्र आधार बनाएर उत्पादन योजना बनाउनु उपयुक्त हुँदैन। वर्षभरि बिक्री हुने प्रकाश उपकरण, घरायसी एलईडी बत्ती र व्यावसायिक सजावटका सामग्रीलाई एउटै उत्पादन प्रणालीमा समेट्न सकिन्छ।

स्थानीय उद्योगका लागि अर्को सम्भावना मर्मत र पुनःप्रयोगको बजार हो। सजावटी बत्तीमा कुनै एउटा भाग बिग्रिँदा पूरा सेट फाल्नुपर्ने अवस्था हुन सक्छ।

तार, कनेक्टर, नियन्त्रण प्रणाली वा केही एलईडी बिन्दु मात्र बिग्रिएको भए मर्मत गरेर पुनः प्रयोग गर्न सकिन्छ। यसका लागि स्थानीय स्तरमा पार्टपुर्जा उपलब्ध गराउने र मर्मत सेवा विस्तार गर्ने व्यवसाय विकास गर्न सकिन्छ।

यस्तो बजारले आयातित सामानको उपयोग अवधि बढाउन सक्छ। उपभोक्ताले हरेक वर्ष नयाँ बत्ती किन्नुपर्ने बाध्यता घट्छ। अर्कोतर्फ मर्मत, जडान र सेवा क्षेत्रमा स्थानीय रोजगारी सिर्जना हुन सक्छ।

तर स्वदेशी उत्पादन विस्तार गर्न गुणस्तरमा ध्यान दिनुपर्छ। कम गुणस्तरका बत्तीले विद्युत् चुहावट, सर्टसर्किट र आगलागीको जोखिम बढाउन सक्छन्। बजारमा टिकाउ र सुरक्षित उत्पादनको माग बढिरहेको अवस्थामा स्थानीय उत्पादनले पनि समान सुरक्षा मापदण्ड पूरा गर्नुपर्छ।

उद्योग स्थापना गर्ने लगानीकर्ताले बजारको आकार, उत्पादन लागत, आयातित वस्तुसँग प्रतिस्पर्धा, प्रविधि उपलब्धता र उत्पादनको गुणस्तर परीक्षणलाई एकैसाथ हेर्नुपर्ने हुन्छ। केवल तिहारमा उच्च माग हुन्छ भनेर ठूलो कारखाना खोल्दा वर्षका बाँकी महिनामा क्षमता उपयोग कम हुन सक्छ। त्यसैले घरेलु, व्यावसायिक र सजावटी प्रकाश उपकरणको मिश्रित उत्पादन योजना आवश्यक हुन्छ।

नेपालमा विद्युतीय सामग्रीको बजार विस्तार हुँदै गएको अवस्थामा स्थानीय उद्योगले सबै अवयव आफैँ उत्पादन गर्न नसके पनि आयातित अवयव प्रयोग गरेर अन्तिम उत्पादन तयार गर्ने सम्भावना छ। यसले पूर्ण आयात प्रतिस्थापन नगरे पनि स्थानीय श्रम, सीप र पूँजीको हिस्सा बढाउन सक्छ।

माग घट्दै, प्रयोग अवधि बढ्दै

झिलीमिली बत्तीको बजारमा अर्को परिवर्तन उपभोक्ताको खरिद व्यवहारमा देखिएको छ। पहिले तिहारमा नयाँ बत्ती किन्ने चलन बढी थियो। गुणस्तरीय र टिकाउ बत्तीको उपलब्धता बढेसँगै उपभोक्ताले एकपटक किनेको बत्ती धेरै वर्षसम्म प्रयोग गर्न थालेका छन्। यसले वार्षिक बिक्रीको चक्रमा परिवर्तन ल्याएको छ।

नेपाल विद्युतीय व्यवसायी महासंघका महासचिव शंकर देवकोटाका अनुसार पछिल्ला केही वर्षदेखि सजावटी बत्तीको बिक्री क्रमशः घट्दै गएको छ।

उनका अनुसार पहिले गुणस्तरीय बत्ती सहजै उपलब्ध नहुँदा उपभोक्ताले हरेक वर्ष नयाँ बत्ती किन्ने गरेका थिए। अहिले चीनलगायतका देशबाट तुलनात्मक रूपमा टिकाउ बत्ती आउन थालेपछि एउटै बत्ती तीनदेखि चार वर्षसम्म प्रयोग गर्न सकिने अवस्था बनेको छ।

देवकोटाका अनुसार केही बत्ती सामान्य मर्मत गरेर पाँचदेखि सात वर्षसम्म पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ। यसले उपभोक्ताको खर्च घटाए पनि व्यवसायीको वार्षिक बिक्रीमा दबाब सिर्जना गरेको छ।

यो परिवर्तनलाई बजारको कमजोरीका रूपमा मात्र हेर्न मिल्दैन। उपभोक्ताले टिकाउ वस्तु खरिद गर्नु अर्थतन्त्र र वातावरण दुवैका लागि सकारात्मक पक्ष हो। प्रत्येक वर्ष नयाँ बत्ती खरिद गर्नुपर्ने बाध्यता घट्दा घरपरिवारको खर्च कम हुन्छ। प्रयोगपछि फालिने विद्युतीय फोहोर पनि घट्न सक्छ।

तर यसले झिलीमिली बत्तीको व्यापारमा नयाँ व्यावसायिक रणनीतिको आवश्यकता देखाएको छ। पुरानो मोडेलमा आधारित व्यवसायले हरेक वर्ष नयाँ बत्तीको बिक्री बढ्ने अनुमानमा सामान आयात गर्दा मौज्दात थुप्रिन सक्छ। अब व्यवसायीले नयाँ डिजाइन, बढी प्रकाश क्षमता, ऊर्जा बचत, सुरक्षित तार, सजिलो जडान र मर्मत सुविधालाई प्रतिस्पर्धाको आधार बनाउनुपर्ने हुन्छ।

बजारमा अहिले १५० रुपैयाँदेखि ४ हजार रुपैयाँसम्मका बत्ती उपलब्ध रहेको व्यवसायीले बताएका छन्। १०० वटा बहुरङ्गी एलईडी बत्तीको एक सेट १५० देखि १६० रुपैयाँसम्ममा पाइने गरेको छ। सामान्य घरलाई सजाउन करिब ३ हजार ५०० रुपैयाँ खर्च पर्याप्त हुन सक्ने महासंघका महासचिव देवकोटाको भनाइ छ।

मूल्यको यो अन्तरले बजारमा उपभोक्ताको आम्दानी र प्राथमिकताअनुसार फरक उत्पादन उपलब्ध रहेको देखाउँछ। सामान्य घरायसी प्रयोगका लागि सस्तो बत्ती रोज्ने उपभोक्ता पनि छन्। होटल, रेस्टुरेन्ट, व्यापारिक भवन र ठूला घर सजावटका लागि बढी मूल्यका र आकर्षक डिजाइनका बत्ती खरिद गर्ने ग्राहक पनि छन्।

तर मूल्य कम हुनु मात्र खरिदको आधार बन्नु हुँदैन। बत्तीको विद्युत् खपत, तारको गुणस्तर, प्लग र कनेक्टरको सुरक्षा, पानी तथा धुलोबाट जोगाउने क्षमता र उत्पादनको टिकाउपन पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ। कम मूल्यका सामग्रीमा गुणस्तर कमजोर भए उपभोक्ताले तत्काल बचत गरेजस्तो देखिए पनि पछि मर्मत वा प्रतिस्थापनमा बढी खर्च गर्नुपर्ने हुन सक्छ।

व्यवसायीका लागि अब बिक्रीको अवसर नयाँ बत्ती बेच्नेमात्र होइन, जडान, मर्मत, सजावट डिजाइन र पुराना बत्तीको पुनःप्रयोगसँग पनि जोडिएको छ। ग्राहकको घर वा व्यवसायस्थलमा सुरक्षित रूपमा बत्ती जडान गर्ने सेवा, बिग्रिएका तार तथा कनेक्टर फेर्ने सुविधा र पुराना बत्तीको व्यवस्थापनले नयाँ बजार बनाउन सक्छ।

उज्यालोको माग र विद्युत् बजार

झिलीमिली बत्तीको व्यापारलाई विद्युत् मागसँग जोडेर हेर्दा यसको आर्थिक प्रभाव अझ स्पष्ट हुन्छ। तिहारमा घरघरमा बत्ती बालिने भएकाले लक्ष्मीपूजाको साँझ राष्ट्रिय प्रसारण प्रणालीको माग उच्च हुने गरेको छ। तर उक्त मागको सम्पूर्ण हिस्सा सजावटी बत्तीबाट आएको मान्न मिल्दैन। घरायसी उपकरण, खाना पकाउने विद्युतीय साधन, प्रकाश, मनोरञ्जन उपकरण र अन्य उपभोगले पनि माग बढाउँछन्।

यस वर्ष लक्ष्मीपूजाको साँझ राष्ट्रिय विद्युत् प्रणालीमा घरेलु माग १ हजार ८१३ मेगावाट पुगेको नेपाल विद्युत् प्राधिकरणले जनाएको छ। साँझ ६ बजेर १५ मिनेटमा पुगेको यो माग अघिल्लो वर्षको १ हजार ७४५ मेगावाटभन्दा ६८ मेगावाट बढी हो। सन् २०२४ मा लक्ष्मीपूजाको माग १ हजार ६०२ मेगावाट र सन् २०२३ मा १ हजार ४३८ मेगावाट थियो।

यस वर्षको लक्ष्मीपूजामा काठमाडौं उपत्यकाको विद्युत् माग करिब ४८९ मेगावाट पुगेको थियो। अघिल्लो वर्ष यही समयमा उपत्यकाको माग ४०२ मेगावाट रहेको थियो। राष्ट्रिय माग र उपत्यकाको माग दुवै बढ्नुले घरायसी विद्युत् उपयोगको विस्तार देखाउँछ।

प्राधिकरणका अनुसार यस वर्ष प्रणालीमा उपलब्ध कुल विद्युत् २ हजार ४०० मेगावाटभन्दा बढी थियो। त्यसबाट घरेलु खपतपछि ५८७ मेगावाटभन्दा बढी विद्युत् भारत निर्यात गरिएको थियो।

लक्ष्मीपूजाको उच्च माग व्यवस्थापन गर्दा देशभर विद्युत् आपूर्तिमा अवरोध नआएको प्राधिकरणले जनाएको छ।

यो अवस्था नेपालको ऊर्जा क्षेत्रका लागि महत्त्वपूर्ण छ। विगतमा तिहारको समयमा विद्युत् माग बढ्दा आपूर्ति व्यवस्थापन चुनौतीपूर्ण हुने गरेको थियो। अहिले उत्पादन र प्रसारण क्षमतामा भएको सुधारले उच्च मागको समयमा पनि आपूर्ति सहज बनाउन सहयोग गरेको छ। तर माग बढ्दै जाँदा वितरण प्रणालीको क्षमता, ट्रान्सफर्मर, तार, सबस्टेसन र स्थानीय सञ्जालको अवस्था पनि बलियो बनाउनुपर्ने आवश्यकता रहन्छ।

झिलीमिली बत्तीको प्रयोग बढ्नु ऊर्जा खपतको एउटा हिस्सा हो। एलईडी प्रविधिले परम्परागत बल्बको तुलनामा कम विद्युत् खपत गर्ने भएकाले सजावटी प्रकाशमा यसको प्रयोग बढेको छ। एउटै घरमा धेरै बत्ती जडान गर्दा कुल खपत बढ्न सक्छ, तर एलईडीको ऊर्जा दक्षताले त्यसको भार घटाउन सहयोग गर्छ।

विद्युत् खपतको दृष्टिले एलईडी बत्तीको प्रयोग सकारात्मक भए पनि गुणस्तरहीन उत्पादनले सुरक्षा जोखिम निम्त्याउन सक्छ। कमसल तार, कमजोर इन्सुलेसन र असुरक्षित जोडाइ भएका बत्तीले सर्टसर्किट तथा आगलागीको सम्भावना बढाउन सक्छन्। त्यसैले बजारमा बिक्री हुने बत्तीको गुणस्तर र सुरक्षा मापदण्डको निगरानी आवश्यक हुन्छ।

यस क्षेत्रमा ऊर्जा दक्षता र सुरक्षा दुवैलाई जोडेर उपभोक्ता शिक्षा विस्तार गर्न सकिन्छ। बत्ती किन्दा विद्युत् खपत, भोल्टेज क्षमता, प्रयोग अवधि र सुरक्षासम्बन्धी विवरण हेर्ने बानी विकास गर्नुपर्छ। व्यवसायीले पनि ग्राहकलाई केवल चमक र मूल्यका आधारमा नभई गुणस्तरका आधारमा उत्पादन छनोट गर्न सहयोग गर्न सक्छन्।

बजार विस्तारको नयाँ सम्भावना

झिलीमिली बत्तीको बजारलाई तिहारको बिक्रीमा मात्र सीमित राख्दा यसको व्यावसायिक सम्भावना साँघुरो हुन्छ। शहरीकरण, घर निर्माण, होटल तथा पर्यटन व्यवसाय, व्यापारिक भवन र सार्वजनिक स्थलको सजावटले वर्षभरि प्रकाश उपकरणको माग सिर्जना गर्न सक्छन्।

घरको बाहिरी भाग, बगैँचा, छत, बार्दली, प्रवेशद्वार र आन्तरिक सजावटमा एलईडी बत्तीको प्रयोग बढिरहेको छ। होटल तथा रेस्टुरेन्टले ग्राहक आकर्षित गर्न सजावटी प्रकाश प्रयोग गर्छन्। विवाहस्थल, पार्टी प्यालेस र कार्यक्रमस्थलमा पनि विशेष प्रकाश उपकरणको माग रहन्छ। पर्यटकीय क्षेत्रका सडक, उद्यान र सार्वजनिक स्थलमा सजावटी प्रकाश जडान गर्ने सम्भावना छ।

यस्तो मागलाई व्यवस्थित बजारमा रूपान्तरण गर्न व्यवसायीले उत्पादनको विविधता बढाउन सक्छन्। सामान्य झिलिमिली बत्तीबाहेक सौर्य ऊर्जाबाट चल्ने सजावटी बत्ती, बाहिरी प्रयोगका लागि पानी प्रतिरोधी बत्ती, स्मार्ट नियन्त्रण प्रणाली, मोबाइलबाट सञ्चालन गर्न सकिने प्रकाश उपकरण र व्यावसायिक सजावटका समाधान बजारमा विस्तार गर्न सकिन्छ।

यसका लागि आयातकर्ता र खुद्रा विक्रेताले केवल वस्तु बिक्रीभन्दा सेवा र समाधानमा ध्यान दिनुपर्ने हुन्छ। ग्राहकलाई कुन स्थानमा कस्तो प्रकाश उपयुक्त हुन्छ, कति विद्युत् खपत हुन्छ, कस्तो सुरक्षा व्यवस्था चाहिन्छ र जडानपछि मर्मत कसरी गर्ने भन्ने जानकारी दिन सक्ने व्यवसायले प्रतिस्पर्धात्मक लाभ लिन सक्छ।

डिजिटल माध्यमबाट बिक्री विस्तार गर्ने अवसर पनि छ। तिहारको समयमा उपभोक्ताले बजारमा पुगेर सामान छनोट गर्ने परम्परा भए पनि अनलाइनबाट मूल्य तुलना, डिजाइन छनोट र घरमै सामान पुर्‍याउने सेवाको सम्भावना बढेको छ।

व्यवसायीले सामाजिक सञ्जाल र विद्युतीय व्यापारमार्फत ग्राहकलाई विभिन्न डिजाइन देखाउन सक्छन्। तर अनलाइन बिक्रीमा उत्पादनको वास्तविक गुणस्तर, वारेन्टी र फिर्ता प्रक्रियाबारे स्पष्ट जानकारी दिन आवश्यक हुन्छ।

मौसमी मागको जोखिम कम गर्न व्यवसायीले वर्षभरि बिक्री हुने उत्पादन र सेवामा लगानी गर्नुपर्छ। तिहारको कारोबारले वर्षको ठूलो हिस्सा ओगट्ने भए पनि बाँकी महिनामा नियमित आम्दानी हुने सेवा र उत्पादन विकास गर्न सकेमा व्यवसायको नगद प्रवाह स्थिर बनाउन सकिन्छ।

यसका लागि होटल, रेस्टुरेन्ट, व्यावसायिक भवन, निर्माण कम्पनी, इभेन्ट व्यवस्थापन कम्पनी र स्थानीय तहसँग संस्थागत कारोबार गर्न सकिन्छ।

ठूला परियोजनाका लागि डिजाइन, आपूर्ति, जडान र मर्मतसम्भार एकीकृत रूपमा उपलब्ध गराउने व्यवसायको सम्भावना छ।

नेपालमा विद्युतीय सामग्रीको बजार विस्तार हुँदै जाँदा गुणस्तर परीक्षण र मर्मत सेवाको बजार पनि विकास गर्न सकिन्छ। आयातित सामग्रीको आयु, सुरक्षा र कार्यक्षमता परीक्षण गर्ने प्रयोगशाला तथा प्रमाणित मर्मत केन्द्रको अभावले उपभोक्तालाई समस्या पर्न सक्छ। निजी क्षेत्रले यस्तो सेवा विकास गरेमा बजारमा विश्वास बढ्नेछ।

नेपालको विद्युतीय सामग्री बजारमा स्थानीय उत्पादन र आयात प्रतिस्थापनको सम्भावना खोज्दा यही सेवा तथा मूल्य अभिवृद्धिको क्षेत्रबाट सुरु गर्न सकिन्छ। सबै उत्पादन विदेशबाट आयात गरेर बेच्ने मोडेलभन्दा केही अवयव स्थानीय रूपमा तयार गर्ने, जडान गर्ने र मर्मत सेवा दिने व्यवसायले रोजगारी र सीप विकासमा योगदान गर्न सक्छ।

नीतिगत सुधार र उद्योगको अवसर

झिलीमिली बत्तीको बजारमा देखिएको आयात निर्भरता घटाउन सरकारले तत्काल सबै उत्पादन स्वदेशमै गर्नुपर्ने नीति लिनुभन्दा सम्भावना भएका उत्पादन र सेवाको पहिचान गर्नुपर्छ। उद्योग स्थापना गर्न आवश्यक प्रविधि, लगानी, दक्ष जनशक्ति, कच्चा पदार्थ र बजारको आकार अध्ययन नगरी आयात प्रतिस्थापनको लक्ष्य राख्दा उद्योग टिक्न कठिन हुन्छ।

पहिलो चरणमा नेपालमा सम्भव हुने जडान, प्याकेजिङ, तार तथा केही बाहिरी आवरणको उत्पादन, मर्मत र गुणस्तर परीक्षणलाई प्रोत्साहन गर्न सकिन्छ। यसका लागि विद्युतीय सामग्री उत्पादन गर्ने उद्योगलाई आवश्यक मेसिनरी, प्राविधिक तालिम र परीक्षण सुविधामा सहजीकरण आवश्यक हुन्छ।

दोस्रो चरणमा आयात हुने वस्तुको गुणस्तर परीक्षण र बजार अनुगमन प्रभावकारी बनाउनुपर्छ। कमसल बत्ती सस्तो मूल्यमा बजारमा आउँदा गुणस्तरीय उत्पादन गर्ने व्यवसायीलाई प्रतिस्पर्धा गर्न कठिन हुन्छ। उपभोक्ताले पनि मूल्यलाई मात्र आधार बनाएर सामान खरिद गर्ने जोखिम रहन्छ। विद्युतीय सामग्रीमा सुरक्षा मापदण्ड लागू गर्न सकेमा उपभोक्ता संरक्षणसँगै जिम्मेवार व्यवसायलाई प्रोत्साहन मिल्छ।

तेस्रो, भन्सार तथ्यांकलाई वस्तुको स्पष्ट वर्गीकरणअनुसार सार्वजनिक गर्न आवश्यक छ। सजावटी बत्ती, घरायसी एलईडी बत्ती, व्यावसायिक प्रकाश उपकरण र अन्य विद्युतीय सामग्रीलाई एउटै समूहमा राख्दा बजारको वास्तविक आकार पहिचान गर्न कठिन हुन्छ।

कुन प्रकारका बत्ती कति मूल्यमा, कति परिमाणमा र कुन देशबाट आयात भए भन्ने विवरण नियमित रूपमा उपलब्ध भएमा व्यवसायीले लगानी र आयात योजना बनाउन सक्छन्।

चौथो, मौसमी आयातमा निर्भर व्यवसायलाई ढुवानी र भण्डारण व्यवस्थापनमा सहजीकरण गर्न सकिन्छ। चीनतर्फका नाका अवरुद्ध हुँदा वैकल्पिक मार्ग प्रयोग गर्नुपर्ने अवस्था आउँछ। यस्तो अवस्थामा व्यापारिक सूचना, भन्सार प्रक्रिया र ढुवानी व्यवस्थापन सहज बनाउन सकेमा आयातकर्ताको लागत र जोखिम घटाउन सकिन्छ।

पाँचौँ, विद्युतीय फोहोर व्यवस्थापनको नीति आवश्यक छ। सजावटी बत्तीमा प्लास्टिक, धातु, तार, इलेक्ट्रोनिक सर्किट र एलईडी अवयव प्रयोग हुन्छन्। बिग्रिएका बत्ती जथाभावी फाल्दा फोहोर व्यवस्थापनमा चुनौती थपिन्छ। मर्मत, पुनःप्रयोग र पुनर्चक्रणको प्रणाली विकास गर्न सकेमा वातावरणीय प्रभाव घटाउन सकिन्छ।

व्यवसायीले पनि आयातमा मात्र निर्भर रहने पुरानो ढाँचाबाट बाहिर निस्कनुपर्ने देखिन्छ। बजारमा टिकाउ उत्पादनको माग बढ्दै जाँदा हरेक वर्ष नयाँ बत्ती बिक्री हुने अनुमानमा आधारित व्यापार रणनीति प्रभावकारी नहुन सक्छ। उपभोक्तालाई गुणस्तरीय उत्पादन, मर्मत सुविधा र सजावटसम्बन्धी सेवा उपलब्ध गराउने व्यवसायले दीर्घकालीन ग्राहक सम्बन्ध बनाउन सक्छ।

यसका साथै स्थानीय उद्योग र आयातकर्ताबीच सहकार्यको सम्भावना पनि छ। आयातकर्तासँग अन्तर्राष्ट्रिय आपूर्तिकर्तासँगको सम्बन्ध र बजारको अनुभव हुन्छ। स्थानीय उद्योगसँग उत्पादन, जडान तथा मर्मत गर्ने सीप विकास गर्न सकिन्छ। दुवै पक्षबीच सहकार्य भएमा केही उत्पादन स्थानीय रूपमा तयार गर्न र आयातित अवयवको मूल्य अभिवृद्धि नेपालमै गर्न सकिन्छ।

उज्यालोको व्यापार, बाहिरिने पूँजी

तिहारमा घरघरमा बल्ने झिलीमिली बत्ती नेपाली उपभोक्ताको बदलिँदो जीवनशैली र बढ्दो क्रय क्षमताको एउटा संकेत हो। घर सजावट, व्यापारिक प्रतिष्ठानको आकर्षण र उत्सवको सांस्कृतिक पक्षसँग जोडिएको यो बजारले आयातकर्ता, थोक विक्रेता, खुद्रा व्यवसायी र ढुवानी सेवाप्रदायकलाई व्यापारको अवसर दिएको छ।

तर यो अवसरको ठूलो हिस्सा विदेशी उत्पादन र आपूर्ति शृङ्खलामा निर्भर छ। नेपालमा बत्तीको माग छ, बजार छ र बिक्रीको निश्चित मौसम पनि छ। तर उत्पादनका मुख्य अवयव, प्रविधि र ठूलो परिमाणको आपूर्ति विदेशबाट आउँछ। यसले बजारको मूल्य र उपलब्धतालाई अन्तर्राष्ट्रिय उत्पादन केन्द्र तथा ढुवानी मार्गको अवस्थासँग जोडेको छ।

यस वर्ष आयात मूल्य बढ्दा परिमाण घटेको तथ्यांकले बजारको अर्को पक्ष पनि देखाएको छ। उपभोक्ताले कम परिमाणमा सामान प्रयोग गरिरहेको हुन सक्छन्, आयातको संरचना महँगो उत्पादनतर्फ सरेको हुन सक्छ वा पुरानो मौज्दातको प्रयोग बढेको हुन सक्छ। यी सबै सम्भावनाको वास्तविक अवस्था बुझ्न आयात, खुद्रा बिक्री, मौज्दात र उपभोक्ता खर्चसम्बन्धी विस्तृत तथ्यांक आवश्यक छ।

व्यवसायीका लागि लागत बढ्नु र बिक्री कमजोर हुनु दोहोरो चुनौती हो। एकातिर डलरको विनिमय दर, कच्चा पदार्थ र ढुवानी खर्चले आयात लागत बढाउँछ।

अर्कोतिर टिकाउ बत्तीको पुनःप्रयोग, कमजोर उपभोक्ता माग र बजार प्रतिस्पर्धाले खुद्रा मूल्य बढाउन कठिन बनाउँछ। यसले व्यवसायको नाफा र पूँजी परिचालनमा दबाब सिर्जना गर्छ।

नेपालले विद्युत् उत्पादन र आपूर्तिमा उल्लेखनीय क्षमता विस्तार गरिरहेको छ। यस वर्ष लक्ष्मीपूजामा १ हजार ८१३ मेगावाट घरेलु माग व्यवस्थापन गर्दै विद्युत् निर्यातसमेत गर्न सक्नु ऊर्जा क्षेत्रको सकारात्मक उपलब्धि हो।

तर विद्युत् खपत गर्ने सामग्रीको ठूलो हिस्सा आयातमा निर्भर रहनु अर्थतन्त्रको संरचनागत चुनौती हो। ऊर्जा उत्पादनमा आत्मनिर्भर हुँदै जाँदा विद्युतीय उपकरण, प्रकाश सामग्री र सम्बन्धित सेवामा पनि स्थानीय मूल्य अभिवृद्धि बढाउनुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ।

झिलीमिली बत्तीको बजारमा तत्काल पूर्ण आत्मनिर्भरता सम्भव नहुन सक्छ। तर स्थानीय जडान, गुणस्तर परीक्षण, मर्मत, प्याकेजिङ, डिजाइन र केही अवयव उत्पादनबाट सुरु गर्न सकिन्छ। यस्तो प्रयासले आयातको विकल्प मात्र सिर्जना गर्दैन, स्थानीय सीप, रोजगारी र उद्योगको आधार पनि विस्तार गर्छ।

तिहारको उज्यालोले केही दिनका लागि घर र बजार चम्काउँछ। तर त्यस उज्यालोको व्यापारले वर्षभरि नेपाली उद्योगलाई कति काम दिन्छ र कति मूल्य देशभित्रै सिर्जना गर्छ भन्ने प्रश्न अझै बाँकी छ।

यही प्रश्नको जवाफ खोज्नु नै झिलीमिली बत्तीको बजारलाई केवल चाडपर्वको व्यापारबाट दीर्घकालीन औद्योगिक अवसरमा रूपान्तरण गर्ने पहिलो सर्त हो।