पुस्तकः द इनोभेटर्स डिलेमा 
लेखकः क्लेटन एम. क्रिस्टेन्सन 
प्रकाशकः हार्वर्ड बिजनेस स्कुल प्रेस (हाल हार्वर्ड बिजनेस रिभ्यु प्रेस)
पहिलो प्रकाशनः सन् १९९७
विधाः व्यवसाय रणनीति, नवप्रवर्तन र व्यवस्थापन

व्यवसायमा सफल हुनु सजिलो छैन। बजार बुझ्नुपर्छ, ग्राहकको आवश्यकता पहिचान गर्नुपर्छ, गुणस्तरीय उत्पादन दिनुपर्छ र प्रतिस्पर्धीभन्दा राम्रो सेवा उपलब्ध गराउनुपर्छ।

यी सबै काम गर्दै कुनै कम्पनीले बजारमा आफ्नो बलियो स्थान बनाउँछ। आम्दानी बढ्छ, ग्राहकको विश्वास प्राप्त हुन्छ र व्यवसाय विस्तार हुँदै जान्छ।

तर सफलता सधैँ सुरक्षित भविष्यको ग्यारेन्टी हुँदैन। कहिलेकाहीँ कम्पनीलाई सफल बनाएका नीति, कार्यशैली र निर्णय नै भविष्यमा उसको कमजोरी बन्न पुग्छन्।

पुराना ग्राहकलाई खुसी राख्ने, स्थापित उत्पादनमा सुधार गर्ने र नाफा बढी हुने बजारमै केन्द्रित रहने रणनीतिले कम्पनीलाई तत्काल लाभ दिन सक्छ। तर यही क्रममा नयाँ प्रविधि, नयाँ ग्राहक र नयाँ प्रतिस्पर्धीले बजारको स्वरूप बदलिसकेका हुन सक्छन्।

यही विरोधाभासलाई अमेरिकी व्यवस्थापनविद् क्लेटन एम. क्रिस्टेन्सनले आफ्नो चर्चित पुस्तक ‘द इनोभेटर्स डिलेमा’ मा व्याख्या गरेका छन्।

सन् १९९७ मा पहिलोपटक प्रकाशित यो पुस्तकले एउटा गम्भीर प्रश्न उठाउँछ, उत्कृष्ट व्यवस्थापन, सक्षम कर्मचारी, बलियो बजार हिस्सा र पर्याप्त स्रोत भएको कम्पनी पनि किन असफल हुन्छ?

क्रिस्टेन्सनको तर्क छ, धेरै कम्पनी असफल हुनुको कारण उनीहरूले व्यवस्थापन गर्न नजान्नु होइन। बरु उनीहरूले आफ्नो व्यवसायलाई सफल बनाउँदै आएका स्थापित व्यवस्थापन पद्धतिलाई नै अत्यधिक विश्वास गर्नु हो।

ग्राहकको माग सुन्नु, बजारको नाफा हेर्नु र लगानीबाट प्रतिफल खोज्नु सामान्यतः राम्रो व्यवस्थापनका संकेत हुन्। तर नयाँ प्रविधि र नयाँ बजारको सुरुवातमा यही व्यवहारले कम्पनीलाई सम्भावित अवसरबाट टाढा राख्न सक्छ।

सफल कम्पनी किन पछि पर्छन्?

पुस्तकले सबैभन्दा पहिले स्थापित कम्पनीको सफलताको आधारलाई हेर्छ। कुनै व्यवसायले आफ्नो बजारमा राम्रो स्थान बनाइसकेपछि उसले स्वाभाविक रूपमा आफ्ना महत्वपूर्ण ग्राहकको माग पूरा गर्न ध्यान दिन्छ। ग्राहकले अझ छिटो, अझ शक्तिशाली, अझ सुविधाजनक र उच्च गुणस्तरको उत्पादन खोज्छन्। कम्पनीले पनि अनुसन्धान, उत्पादन सुधार र बजार विस्तारमा लगानी गर्छ।

यसलाई क्रिस्टेन्सनले गलत व्यवस्थापन भनेका छैनन्। बरु स्थापित कम्पनीले उपलब्ध स्रोतलाई सबैभन्दा बढी आम्दानी दिने क्षेत्रमा लगानी गर्नु व्यावसायिक दृष्टिले तर्कसङ्गत निर्णय भएको बताउँछन्। समस्या त्यतिबेला सुरु हुन्छ, जब कम्पनीले अहिलेका ग्राहकको मागलाई नै भविष्यको बजारको सम्पूर्ण आवश्यकता ठान्न थाल्छ।

नयाँ प्रविधि सुरुमा स्थापित उत्पादनभन्दा कमजोर हुन सक्छ। त्यसको गुणस्तर कम हुन सक्छ, गति सुस्त हुन सक्छ वा सुविधाहरू सीमित हुन सक्छन्। त्यसैले ठूला कम्पनीका ग्राहकले त्यस्तो उत्पादन मन नपराउन सक्छन्। कम्पनीका व्यवस्थापकले पनि त्यसमा लगानी गर्दा तत्काल ठूलो आम्दानी नहुने निष्कर्ष निकाल्न सक्छन्।

तर त्यही कमजोर देखिएको प्रविधि सस्तो, सरल र प्रयोग गर्न सजिलो हुन सक्छ। स्थापित कम्पनीका उत्पादन किन्न नसक्ने वा तिनका सबै सुविधा आवश्यक नपर्ने ग्राहकका लागि नयाँ प्रविधि उपयोगी बन्न सक्छ। सुरुमा सानो बजारमा सीमित देखिएको त्यस्तो उत्पादन क्रमशः सुधार हुँदै मुख्य बजारसम्म पुग्न सक्छ।

यही प्रक्रियालाई पुस्तकले ‘डिसरप्टिभ इनोभेसन’ अर्थात् विघटनकारी नवप्रवर्तनको अवधारणासँग जोडेको छ। यसको अर्थ नयाँ प्रविधि आएपछि पुरानो कम्पनी स्वतः समाप्त हुन्छ भन्ने होइन। नयाँ प्रतिस्पर्धीले सुरुमा बजारको उपेक्षित हिस्सा समात्छ, त्यहाँबाट सिक्छ, उत्पादन सुधार गर्छ र विस्तारै स्थापित कम्पनीको मुख्य ग्राहकसम्म पुग्छ।

प्रविधि मात्र होइन, बजार बुझ्ने दृष्टि

पुस्तकको महत्वपूर्ण विशेषता के हो भने यसले कम्पनीको असफलतालाई प्रविधिको अभावसँग मात्र जोड्दैन। कुनै कम्पनीसँग अनुसन्धान गर्ने क्षमता, दक्ष इन्जिनियर, पर्याप्त पुँजी र बलियो बजार पहुँच हुन सक्छ। तर नयाँ प्रविधिले तत्काल ठूलो आम्दानी नदिने देखिएमा त्यसमा लगानी गर्ने निर्णय लिन कठिन हुन्छ।

ठूला कम्पनीको व्यवस्थापन प्रणाली सामान्यतः विद्यमान बजार र ग्राहकको आवश्यकताअनुसार विकसित भएको हुन्छ। लगानीको प्रस्ताव स्वीकृत हुन बजारको आकार, सम्भावित आम्दानी, नाफाको दर र प्रतिफलको अनुमान आवश्यक हुन्छ। नयाँ प्रविधिको सुरुवाती बजार सानो हुने भएकाले त्यसलाई स्थापित कम्पनीको लगानी मापदण्डमा उचित ठहर्‍याउन गाह्रो हुन्छ।

यहीँबाट नयाँ प्रतिस्पर्धीलाई अवसर प्राप्त हुन्छ। सानो कम्पनीले ठूलो बजारको अपेक्षा नगरी सीमित ग्राहकलाई लक्षित गरेर काम सुरु गर्न सक्छ। उसले कम नाफा वा सानो बजारबाट पनि सिक्ने अवसर पाउँछ। स्थापित कम्पनीले बेवास्ता गरेको क्षेत्रमा नयाँ कम्पनीले आफ्नो उत्पादन र व्यवसायिक मोडेल सुधार गर्दै जान्छ।

क्रिस्टेन्सनले यसलाई व्यवस्थापनको विरोधाभासका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। ठूला कम्पनीले आफ्ना ग्राहकको कुरा सुन्नु उचित हो, तर ग्राहकले आज मागेको कुरा मात्र हेर्दा भोलिको बजारमा आवश्यक पर्ने उत्पादन छुट्न सक्छ। कम्पनीले विद्यमान ग्राहकलाई सेवा दिँदै नयाँ ग्राहक र नयाँ बजारको सम्भावनासमेत खोज्नुपर्ने हुन्छ।

यसको अर्थ स्थापित कम्पनीले पुरानो व्यवसाय छाडेर सबै नयाँ प्रविधिमा लगानी गर्नुपर्छ भन्ने होइन। बरु नयाँ प्रविधि र नयाँ बजारलाई पुरानै व्यवसायको नाफा, लागत र ग्राहकका आधारमा मात्र मूल्यांकन गर्नु जोखिमपूर्ण हुन सक्छ।

हार्ड डिस्क उद्योगको उदाहरण

पुस्तकको सबैभन्दा चर्चित अध्ययनमध्ये एक कम्प्युटरको हार्ड डिस्क उद्योग हो। क्रिस्टेन्सनले यस उद्योगको विकासक्रम अध्ययन गर्दै कसरी साना र नयाँ प्रविधिले स्थापित कम्पनीलाई चुनौती दिए भन्ने देखाएका छन्।

कम्प्युटर उद्योगको प्रारम्भिक चरणमा हार्ड डिस्क ठूलो आकारका हुन्थे। समयसँगै प्रविधिमा सुधार आयो र डिस्कको आकार घट्दै गयो। ठूला कम्पनीले आफ्ना ग्राहकका लागि बढी क्षमता, राम्रो प्रदर्शन र उच्च विश्वसनीयता भएका डिस्क विकास गर्न लगानी गरिरहेका थिए।

तर नयाँ कम्पनीहरूले सानो आकारका डिस्क विकास गर्न थाले। ती डिस्क सुरुमा स्थापित कम्प्युटर बजारका ग्राहकका लागि पर्याप्त क्षमताका थिएनन्। त्यसैले ठूला उत्पादकले तिनलाई तत्काल महत्वपूर्ण प्रतिस्पर्धी ठानेनन्।

सानो आकारका डिस्क भने नयाँ प्रकारका उपकरण र ग्राहकका लागि उपयोगी हुँदै गए। बजार विस्तारसँगै तिनको क्षमता बढ्यो र प्रदर्शनमा सुधार आयो। अन्ततः पहिले सानो बजारका लागि बनाइएका उत्पादन स्थापित बजारका ग्राहकका लागि पनि उपयुक्त हुन थाले।

यस प्रक्रियामा केही पुराना कम्पनीले आफ्नो बजार हिस्सा गुमाए। उनीहरूसँग प्रविधि विकास गर्ने क्षमता नभएको होइन। तर नयाँ प्रविधिको सुरुवाती बजार सानो र कम नाफामुखी भएकाले त्यसमा पर्याप्त ध्यान दिन सकेनन्।

यो उदाहरणले एउटा महत्वपूर्ण कुरा स्पष्ट पार्छ। कुनै उत्पादन आजको मुख्य बजारका लागि पर्याप्त राम्रो छैन भन्दैमा भविष्यमा त्यसको सम्भावना हुँदैन भन्ने होइन। बजारको आकार र ग्राहकको प्राथमिकता समयसँगै परिवर्तन हुन सक्छ।

सानो बजारलाई बेवास्ता गर्दाको परिणाम

पुस्तकमा यान्त्रिक उत्खनन उपकरण अर्थात् एक्साभेटर उद्योगको अध्ययन पनि समेटिएको छ। यस क्षेत्रमा सुरुमा केबल प्रयोग गरेर सञ्चालन हुने मेसिनको बजार बलियो थियो। पछि हाइड्रोलिक प्रविधिमा आधारित उपकरण विकसित भए।

स्थापित उत्पादक र ग्राहकले सुरुवाती हाइड्रोलिक उपकरणलाई पुराना मेसिनको तुलनामा कमजोर ठानेका थिए। तर नयाँ प्रविधिले फरक किसिमका ग्राहक र कामका लागि सुविधा उपलब्ध गरायो। समयसँगै यसको क्षमता सुधार हुँदै गयो र बजारमा व्यापक प्रयोग हुन थाल्यो।

यस उदाहरणले प्रविधिको सुधार मात्र होइन, ग्राहकको आवश्यकता र बजार संरचना पनि परिवर्तन हुने देखाउँछ। कुनै उत्पादन स्थापित बजारमा कमजोर देखिए पनि नयाँ प्रयोग र नयाँ ग्राहकका लागि उपयुक्त हुन सक्छ।

कम्पनीले बजारलाई केवल आफ्नो अहिलेको उत्पादनका ग्राहकबाट मात्र हेर्नु हुँदैन।

भविष्यमा कुन ग्राहक समूह बढ्न सक्छ, कुन कामको लागत घटाउन सकिन्छ र कुन क्षेत्रमा नयाँ प्रविधिले उपयोगिता दिन सक्छ भन्ने अध्ययन आवश्यक हुन्छ।

क्रिस्टेन्सनको दृष्टिमा नयाँ बजारको सुरुवात सधैँ ठूलो व्यावसायिक अवसरजस्तो देखिँदैन। तर त्यही सानो बजारमा उत्पादन सुधार गर्ने र ग्राहकको आवश्यकता बुझ्ने अवसर लुकेको हुन सक्छ।

राम्रो व्यवस्थापनले पनि किन रोक्न सक्दैन?

पुस्तकको केन्द्रीय प्रश्न यही हो। कुनै कम्पनीका व्यवस्थापकले गलत निर्णय नगरेका हुन सक्छन्। उनीहरूले ग्राहकको मागअनुसार उत्पादन सुधार गरेका हुन्छन्, नाफा बढाउने क्षेत्रमा लगानी गरेका हुन्छन् र संस्थाको स्रोतको उचित उपयोग गरेका हुन्छन्। तर पनि कम्पनी बजारमा पछि पर्न सक्छ।

यसको कारण व्यवस्थापनको निर्णय प्रणाली र नयाँ बजारको प्रकृतिबीचको अन्तर हो। स्थापित कम्पनीले ठूलो ग्राहक समूहबाट आउने मागलाई प्राथमिकता दिन्छ। नयाँ प्रविधिको सुरुवाती बजार सानो हुने भएकाले त्यहाँ लगानी गर्दा तत्काल प्रतिफल कम देखिन्छ। व्यवस्थापकले लगानी अस्वीकार गर्नु तर्कसङ्गत ठान्छन्।

तर नयाँ कम्पनीका लागि त्यही सानो बजार आफ्नो व्यवसाय सुरु गर्ने अवसर हुन्छ। उसले ठूला कम्पनीको तुलनामा कम स्रोतमा काम गर्न सक्छ। सानो ग्राहक समूहलाई सेवा दिँदै उत्पादन सुधार गर्न सक्छ। बजार विस्तार भएपछि स्थापित कम्पनीलाई चुनौती दिन सक्छ।

यसैले पुस्तकले नयाँ प्रविधिलाई स्थापित कम्पनीको पुरानै संगठनभित्र राखेर सञ्चालन गर्दा समस्या आउन सक्ने बताउँछ। नयाँ व्यवसायलाई आफ्नै ग्राहक, लागत संरचना र निर्णय प्रक्रियासहित सञ्चालन गर्न सक्ने छुट दिनुपर्ने यसको एउटा महत्वपूर्ण व्यवस्थापकीय सन्देश हो।

नयाँ प्रविधिको सम्भावना बुझ्न कम्पनीले आफ्नो पुरानो व्यवसायको सफलताको मापदण्ड मात्र प्रयोग गर्नु हुँदैन। सानो बजारबाट सुरु हुने नयाँ व्यवसायलाई समय, प्रयोग र सिकाइको अवसर दिनुपर्छ।

नयाँ व्यवसायलाई छुट्टै स्थान

क्रिस्टेन्सनले नयाँ प्रविधिमा आधारित व्यवसायलाई स्थापित व्यवसायको सामान्य संरचनाभित्र राखेर मात्र सञ्चालन गर्न नहुने तर्क गर्छन्। किनभने दुवै व्यवसायको ग्राहक, बजारको आकार, आम्दानीको सम्भावना र लागत संरचना फरक हुन सक्छ।

स्थापित व्यवसायले ठूलो आम्दानी र उच्च नाफा खोज्छ। नयाँ व्यवसायले भने सुरुमा सानो बजार, सीमित ग्राहक र कम आम्दानीबाट काम गर्नुपर्ने हुन सक्छ। दुवैलाई एउटै मापदण्डबाट मूल्यांकन गर्दा नयाँ व्यवसायले पर्याप्त अवसर पाउन सक्दैन।

त्यसैले नयाँ प्रविधि र नयाँ बजारमा काम गर्ने समूहलाई छुट्टै व्यवस्थापकीय संरचना, आवश्यक स्रोत र निर्णय गर्ने स्वतन्त्रता दिनुपर्ने पुस्तकको सुझाव छ। यसले नयाँ व्यवसायलाई पुरानो व्यवसायको दबाबबाट मुक्त भएर आफ्नो बजार विकास गर्ने अवसर दिन्छ।

कम्पनीले नयाँ प्रविधिमा लगानी गर्दा भविष्यको बजार कति ठूलो हुन्छ भन्ने अनुमान मात्र गरेर हुँदैन। सानो स्तरबाट प्रयोग सुरु गर्ने, ग्राहकको प्रतिक्रिया बुझ्ने, उत्पादन सुधार गर्ने र क्रमशः विस्तार गर्ने क्षमता पनि आवश्यक हुन्छ।

यस दृष्टिकोणले नवप्रवर्तनलाई अनुसन्धान विभागको जिम्मेवारीमा मात्र सीमित राख्दैन। यसलाई कम्पनीको दीर्घकालीन अस्तित्व र प्रतिस्पर्धात्मक क्षमतासँग जोड्छ।

कोडकदेखि नेटफ्लिक्ससम्मको पाठ

क्रिस्टेन्सनको पुस्तक सन् १९९७ मा प्रकाशित भएकाले त्यसमा अहिले चर्चित कोडक र नेटफ्लिक्सका उदाहरण मूल पुस्तकका मुख्य केसका रूपमा समावेश छैनन्। तर पुस्तकले प्रस्तुत गरेको अवधारणालाई बुझ्न यी कम्पनीका व्यावसायिक यात्राले थप सन्दर्भ दिन्छन्।

फोटोग्राफी उद्योगमा लामो समय प्रभुत्व कायम गरेको कोडकले डिजिटल क्यामेराको प्रारम्भिक प्रविधि विकासमा भूमिका खेलेको थियो। तर परम्परागत फिल्म र प्रिन्ट व्यवसायबाट प्राप्त हुने आम्दानीमा निर्भरता तथा डिजिटल बजारको परिवर्तनसँग जुध्न नसक्दा कम्पनीले आफ्नो पुरानो व्यावसायिक स्थान गुमायो। सन् २०१२ मा कोडकले अमेरिकी दिवालियापन संरक्षण प्रक्रियामा प्रवेश गर्‍यो।

त्यस्तै, नेटफ्लिक्सले चलचित्र भाडामा दिने व्यवसायलाई इन्टरनेटमा आधारित स्ट्रिमिङ सेवामा रूपान्तरण गर्दै मनोरञ्जन बजारको संरचना बदल्यो।

परम्परागत भिडियो भाडा व्यवसायमा बलियो स्थान बनाएको ब्लकबस्टरले डिजिटल उपभोगको परिवर्तनलाई समयमै आत्मसात् गर्न सकेन र अन्ततः बजारबाट पछि हट्यो।

यी उदाहरणलाई पुस्तकको मूल केस भनेर प्रस्तुत गर्नु उचित हुँदैन। तर स्थापित व्यवसायले नयाँ प्रविधि र ग्राहकको बदलिँदो व्यवहारलाई समयमै बुझ्न नसक्दा कस्तो जोखिम उत्पन्न हुन्छ भन्ने बुझ्न उपयोगी छन्।

यसले पुस्तकको मूल सन्देशलाई अझ सान्दर्भिक बनाउँछ। व्यवसायको सफलता विगतमा प्राप्त उपलब्धिमा मात्र निर्भर हुँदैन। बजारको परिवर्तन बुझ्ने र आवश्यक पर्दा आफ्नै सफल व्यवसायिक मोडेललाई समेत चुनौती दिन सक्ने क्षमता आवश्यक हुन्छ।

नवप्रवर्तनको अर्थ नयाँ उत्पादन मात्र होइन

पुस्तकले नवप्रवर्तनलाई नयाँ उत्पादन निर्माण गर्ने प्रक्रियाका रूपमा मात्र व्याख्या गर्दैन। नयाँ प्रविधि कसरी प्रयोग हुन्छ, त्यसले कस्तो ग्राहकलाई सेवा दिन्छ र त्यसको व्यवसायिक मोडेल कस्तो हुन्छ भन्ने पक्षलाई पनि उत्तिकै महत्व दिन्छ।

कुनै उत्पादन प्रविधिका हिसाबले उत्कृष्ट भए पनि ग्राहकले किन्न नसक्ने मूल्यमा उपलब्ध छ भने त्यसको बजार सीमित हुन सक्छ। त्यस्तै, पुरानो उत्पादनभन्दा कम सुविधा भएको वस्तु पनि सस्तो, सरल र सहज प्रयोग गर्न सकिने भएकाले नयाँ ग्राहकका लागि उपयोगी हुन सक्छ।

यही कारण नयाँ व्यवसायको प्रतिस्पर्धा सधैँ उत्पादनको गुणस्तरमा मात्र हुँदैन। मूल्य, पहुँच, प्रयोगको सहजता र ग्राहकले पाउने सुविधाले पनि बजार निर्धारण गर्छन्।

उदाहरणका लागि, डिजिटल भुक्तानी सेवाले परम्परागत बैंकिङ प्रणालीको सबै सुविधा एकैपटक उपलब्ध नगराउन सक्छ। तर बैंक शाखासम्म पुग्न नसक्ने वा सानो कारोबार गर्ने ग्राहकका लागि मोबाइलबाट रकम पठाउने सुविधा नै महत्वपूर्ण हुन सक्छ। त्यही ग्राहक समूह विस्तार हुँदै गएमा डिजिटल सेवा मुख्य बजारको प्रतिस्पर्धी बन्न सक्छ।

यसले उद्यमीलाई एउटा फरक दृष्टिकोण दिन्छ। बजारमा अहिले सबैभन्दा ठूलो ग्राहक समूहलाई लक्षित गर्नु नै सफलताको एकमात्र बाटो होइन। परम्परागत व्यवसायले पर्याप्त सेवा दिन नसकेको सानो ग्राहक समूह पनि भविष्यको ठूलो बजार बन्न सक्छ।

पुस्तकका सीमितता र आलोचनात्मक पक्ष

‘द इनोभेटर्स डिलेमा’ व्यवसाय व्यवस्थापन र नवप्रवर्तनसम्बन्धी महत्वपूर्ण पुस्तक भए पनि यसका सबै निष्कर्षलाई प्रत्येक उद्योगमा जस्ताको तस्तै लागू गर्न मिल्दैन।

पुस्तकको सबैभन्दा ठूलो योगदान स्थापित कम्पनीको असफलतालाई नयाँ दृष्टिकोणबाट व्याख्या गर्नु हो। तर वास्तविक व्यवसायमा कम्पनीको पतनका कारण प्रविधि र नवप्रवर्तनमा सीमित हुँदैनन्। कमजोर वित्तीय व्यवस्थापन, नेतृत्वको गल्ती, नियामकीय परिवर्तन, प्रतिस्पर्धीको रणनीति, उत्पादन लागत र बजारको मागमा आएको परिवर्तनले पनि कम्पनीको भविष्य निर्धारण गर्छन्।

त्यसैगरी, नयाँ प्रविधि आएको प्रत्येक घटना विघटनकारी नवप्रवर्तन हुँदैन। कुनै उत्पादनले पुरानो बजारलाई चुनौती दियो भन्दैमा त्यसलाई ‘डिसरप्टिभ’ भन्न मिल्दैन।

क्रिस्टेन्सन स्वयं र उनका सहलेखकहरूले सन् २०१५ मा प्रकाशित लेखमार्फत यस अवधारणालाई धेरैले गलत ढङ्गले प्रयोग गरिरहेको उल्लेख गरेका थिए। उनीहरूका अनुसार विघटनकारी नवप्रवर्तन सामान्यतः कम सेवा पाएका वा नयाँ ग्राहक समूहबाट सुरु हुन्छ र क्रमशः मुख्य बजारतर्फ अघि बढ्छ।

पुस्तकका केही उदाहरण र त्यसबाट निकालिएका निष्कर्षबारे व्यवस्थापन तथा अनुसन्धान क्षेत्रमा आलोचनात्मक बहस पनि भएको छ। सबै उद्योगमा एउटै सिद्धान्त लागू नहुने र कम्पनीको असफलतालाई एउटै कारणबाट व्याख्या गर्न नसकिने तर्क प्रस्तुत गरिएका छन्। त्यसैले पुस्तकलाई सफलताको निश्चित सूत्रभन्दा पनि बजार परिवर्तन बुझ्ने विश्लेषणात्मक दृष्टिकोणका रूपमा लिनु बढी उपयुक्त हुन्छ।

यसका बाबजुद पुस्तकले व्यवस्थापक र उद्यमीलाई एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न सोध्न सिकाउँछ। अहिले राम्रो प्रदर्शन गरिरहेको व्यवसायले भविष्यको परिवर्तनलाई पनि समेट्न सकिरहेको छ कि छैन?

नेपाली व्यवसायका लागि सान्दर्भिकता

नेपालको व्यवसायिक क्षेत्र पनि प्रविधि, ग्राहकको व्यवहार र प्रतिस्पर्धात्मक वातावरणका कारण परिवर्तन हुँदै गएको छ। बैंकिङ, सञ्चार, खुद्रा व्यापार, शिक्षा, स्वास्थ्य, यातायात र भुक्तानी सेवामा डिजिटल माध्यमको प्रयोग विस्तार भइरहेको छ।

परम्परागत व्यवसायले आफ्नो पुरानो ग्राहक समूहलाई सेवा दिइरहँदा नयाँ कम्पनीले फरक मूल्य, सहज पहुँच र प्रविधिमा आधारित सेवा उपलब्ध गराउन सक्छन्। सुरुमा सानो बजारमा सीमित देखिएका यस्ता सेवा क्रमशः मुख्य बजारमा प्रवेश गर्न सक्छन्।

बैंकिङ क्षेत्रमा मोबाइल बैंकिङ, डिजिटल वालेट र अनलाइन भुक्तानी सेवाको विस्तारले कारोबारको पुरानो शैलीमा परिवर्तन ल्याएको छ। खुद्रा व्यापारमा अनलाइन बिक्री, घरमै सामान पुर्‍याउने सेवा र डिजिटल बजारले परम्परागत पसललाई नयाँ प्रतिस्पर्धाको सामना गर्न बाध्य बनाएको छ।

सञ्चार क्षेत्रमा पनि उपभोक्ताको व्यवहार बदलिएको छ। परम्परागत माध्यममा निर्भर व्यवसायले डिजिटल सामग्री, सामाजिक सञ्जाल र मोबाइल प्रयोगकर्ताको बढ्दो प्राथमिकतालाई बेवास्ता गर्न सक्दैनन्।

तर नयाँ प्रविधि अपनाउनु मात्रै पर्याप्त हुँदैन। त्यसले ग्राहकको वास्तविक समस्या समाधान गर्नुपर्छ। लागत, पहुँच, सेवा गुणस्तर र विश्वास निर्माण गर्न नसक्ने व्यवसाय केवल नयाँ प्रविधि प्रयोग गरेको कारण सफल हुँदैन।

नेपाली उद्यमीका लागि पुस्तकको मुख्य सन्देश यही हो। बजारमा अहिले राम्रो बिक्री भइरहेको उत्पादन वा सेवा भविष्यमा पनि उत्तिकै उपयोगी हुन्छ भन्ने सुनिश्चित छैन।

ग्राहकको बदलिँदो आवश्यकता बुझ्ने, साना बजारमा नयाँ सम्भावना खोज्ने र आवश्यक पर्दा पुरानो व्यवसायिक शैली परिवर्तन गर्ने तयारी हुनुपर्छ।

विशेषगरी स्थापित कम्पनीका व्यवस्थापकले नयाँ व्यवसायलाई पुरानै आम्दानी र नाफाको मापदण्डबाट मात्र मूल्यांकन गर्नु हुँदैन। नयाँ बजारलाई परीक्षण गर्ने, सीमित लगानीबाट प्रयोग सुरु गर्ने र सम्भावना देखिएपछि विस्तार गर्ने रणनीति आवश्यक हुन्छ।

सफलतालाई जोगाउने चुनौती

‘द इनोभेटर्स डिलेमा’ को सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष यसले सफलताको परिभाषालाई फराकिलो बनाउनु हो। बजारमा अग्रस्थान हासिल गर्नु, ठूलो आम्दानी गर्नु र ग्राहकको विश्वास जित्नु व्यवसायका महत्वपूर्ण उपलब्धि हुन्। तर ती उपलब्धिलाई भविष्यको सफलताको ग्यारेन्टी मान्नु गलत हुन्छ।

कम्पनीले आफ्नो पुरानो सफलतामै निर्भर रहँदा नयाँ प्रतिस्पर्धीलाई बजारमा प्रवेश गर्ने अवसर दिन सक्छ। नयाँ प्रविधि सुरुवाती अवस्थामा कमजोर देखिए पनि त्यसको मूल्य, पहुँच र उपयोगिताले भविष्यमा ठूलो बजार निर्माण गर्न सक्छ।

क्रिस्टेन्सनले प्रस्तुत गरेको अवधारणाले व्यवस्थापकलाई तत्कालको नाफाभन्दा बाहिर हेर्न प्रेरित गर्छ। व्यवसायले आज कति कमाइरहेको छ भन्ने प्रश्नसँगै भोलि ग्राहकले के खोज्नेछन्, नयाँ प्रतिस्पर्धी कहाँबाट आउन सक्छन् र अहिलेको व्यवसायिक मोडेल कति समयसम्म टिक्न सक्छ भन्ने प्रश्न पनि महत्वपूर्ण हुन्छन्।

यस अर्थमा पुस्तक उद्यमीलाई नयाँ व्यवसाय सुरु गर्ने प्रेरणा दिने सामान्य पुस्तक होइन। यो स्थापित कम्पनीलाई आफ्नै निर्णय प्रणाली, लगानीको प्राथमिकता र बजार बुझ्ने दृष्टिकोणमाथि पुनर्विचार गर्न आग्रह गर्ने व्यवस्थापनसम्बन्धी अध्ययन हो।

कम्पनीलाई असफल बनाउने कारण सधैँ कमजोर उत्पादन, खराब व्यवस्थापन वा स्रोतको अभाव मात्र हुँदैन। कहिलेकाहीँ विगतमा सफल बनाएको व्यवसायिक सोचमै अत्यधिक निर्भरता पनि असफलताको कारण बन्न सक्छ।

यही पुस्तकको केन्द्रीय सन्देश हो। बजारमा टिकिरहन कम्पनीले प्रतिस्पर्धीलाई मात्र हेरेर पुग्दैन, आफ्नै सफलताको सीमासमेत पहिचान गर्न सक्नुपर्छ।