पश्चिम अफ्रिकाको एट्लान्टिक तटमा अवस्थित सियरा लियोन प्राकृतिक स्रोत र भौगोलिक सम्भावनाले सम्पन्न देश हो। हीरा, सुन, बक्साइट, रुटाइल, फलाम, उर्वर भूमि, समुद्री स्रोत र पर्यटकीय आकर्षण यसका प्रमुख सम्पत्ति हुन्।

तर प्राकृतिक सम्पदाको यो सम्भावना लामो समयसम्म देशको आर्थिक समृद्धिमा रूपान्तरण हुन सकेन। कमजोर शासन, राजनीतिक अस्थिरता, भ्रष्टाचार, अव्यवस्थित खानी उत्खनन र गृहयुद्धले देशको विकासलाई पछाडि धकेल्यो।

सन् १९६१ मा बेलायतबाट स्वतन्त्र भएपछि सियरा लियोनले आर्थिक विकासको सम्भावना देखाएको थियो। स्वतन्त्रतापछिका पहिलो दुई दशकमा अर्थतन्त्र औसतमा झन्डै ४ प्रतिशतले विस्तार भएको विश्व बैंकको अध्ययनले देखाउँछ।

त्यतिबेला देशसँग तुलनात्मक रूपमा राम्रो शिक्षा प्रणाली, खनिज स्रोत, कृषि र समुद्री अर्थतन्त्रको आधार थियो। तर त्यसपछिका वर्षमा कमजोर आर्थिक तथा वित्तीय नीतिहरू, खानी बन्द हुने क्रम र राजनीतिक अस्थिरताले आर्थिक अवस्था बिगार्दै लग्यो।

सन् १९८७ मा मुद्रास्फीति १८० प्रतिशतसम्म पुगेको थियो। सन् १९९० को दशकमा कुल गार्हस्थ्य उत्पादन २३ प्रतिशतले खुम्चियो भने प्रतिव्यक्ति आय २७ प्रतिशतले घट्यो। गरिबी जनसंख्याको ठूलो हिस्सामा फैलियो र अन्ततः देश दशक लामो गृहयुद्धमा फस्यो।

सन् १९९१ मार्चमा विद्रोही समूह रिभोलुसनरी युनाइटेड फ्रन्ट (आरयूएफ) ले सरकारविरुद्ध सशस्त्र संघर्ष सुरु गरेपछि देशमा हिंसाको लामो शृङ्खला सुरु भयो।

द्वन्द्वको जरो राजनीतिक असन्तुष्टि, राज्यको कमजोर उपस्थिति, सामाजिक बहिष्करण र प्राकृतिक स्रोतको असमान वितरणसँग जोडिएको थियो।

हीरा खानीमाथिको नियन्त्रण र त्यसबाट प्राप्त हुने आम्दानीले पनि युद्धलाई लम्ब्याउन भूमिका खेलेको थियो। यही कारण सियरा लियोनको द्वन्द्व अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा ‘ब्लड डायमन्ड’ अर्थात् रक्तरञ्जित हीराको प्रसङ्गसँग जोडियो।

युद्धका क्रममा हजारौँ मानिस मारिए, लाखौँ विस्थापित भए र देशको उत्पादन तथा सामाजिक संरचना ध्वस्त भयो। बजार, विद्यालय, स्वास्थ्य संस्था, सडक, विद्युत् र खानेपानीका पूर्वाधारमा ठूलो क्षति पुग्यो। दक्ष जनशक्ति पलायन भयो।

ग्रामीण क्षेत्रमा कृषि उत्पादन र बजारसँगको सम्बन्ध टुट्यो। खानीबाट प्राप्त हुने आम्दानी राज्यको विकासमा लगानी हुनुभन्दा द्वन्द्वको वित्तीय स्रोत बन्न पुग्यो।

सन् १९९९ मा भएको लोमे शान्ति सम्झौतापछि पनि हिंसा पूर्ण रूपमा रोकिएन। संयुक्त राष्ट्रसंघीय शान्ति मिसनले हतियार व्यवस्थापन, पूर्वलडाकुको पुनःस्थापना र सुरक्षा निकाय पुनर्गठनमा भूमिका खेल्यो।

सन् २००२ जनवरी १८ मा सरकारले युद्ध अन्त्य भएको औपचारिक घोषणा गर्‍यो। संयुक्त राष्ट्रसंघका अनुसार त्यसबेलासम्म ७५ हजारभन्दा बढी पूर्वलडाकुलाई निशस्त्रीकरण र पुनःस्थापनाको प्रक्रियामा ल्याइएको थियो। युद्ध समाप्त हुनु देशका लागि ठूलो उपलब्धि थियो, तर त्यसपछि सुरु भएको आर्थिक पुनर्निर्माण झन् कठिन थियो।

शान्तिपछि पुनर्निर्माण, तर समृद्धिको बाटो कठिन

युद्ध अन्त्य भएपछि सियरा लियोनको पहिलो आवश्यकता शान्ति कायम गर्नु, विस्थापित नागरिकलाई घर फर्काउनु, राज्यका आधारभूत सेवा पुनःस्थापित गर्नु र आर्थिक गतिविधि चलायमान बनाउनु थियो।

सरकारले अन्तर्राष्ट्रिय विकास साझेदारहरूको सहयोगमा सडक, विद्यालय, स्वास्थ्य संस्था, प्रशासनिक संरचना र सुरक्षा निकायको पुनर्निर्माण सुरु गर्‍यो। पूर्वलडाकुलाई समाजमा पुनःएकीकरण गर्ने, शरणार्थीलाई फर्काउने र स्थानीय प्रशासनको उपस्थिति विस्तार गर्ने काम पनि अघि बढ्यो।

पुनर्निर्माणको प्रारम्भिक चरणमा कृषि र खानी क्षेत्रलाई अर्थतन्त्रको आधारका रूपमा हेरियो। देशको ठूलो जनसंख्या कृषिमा निर्भर थियो। हीरा र फलामजस्ता खनिजले विदेशी मुद्रा आर्जनको सम्भावना बोकेका थिए।

तर युद्धका कारण उत्पादन क्षमता कमजोर भइसकेको थियो। किसानसँग बीउ, मल, औजार, सिँचाइ र बजारसम्म पुग्ने बाटो थिएन। खानी क्षेत्रमा लगानी गर्न चाहने कम्पनीका लागि पनि सुरक्षा, कानुनी निश्चितता र पूर्वाधारको अभाव चुनौती थियो।

युद्धपछिका वर्षमा अर्थतन्त्रले पुनः वृद्धि गर्न थाले पनि त्यसको गति स्थिर रहेन। खानी उत्पादन बढ्दा कुल गार्हस्थ्य उत्पादनमा तीव्र वृद्धि देखिने र अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा खनिजको मूल्य घट्दा आर्थिक गतिविधि कमजोर हुने प्रवृत्ति रह्यो।

सन् २०१४-१५ को इबोला महामारीले पुनः ठूलो धक्का दियो। स्वास्थ्य संकटले जनजीवन मात्र प्रभावित गरेन, व्यापार, पर्यटन, कृषि र विदेशी लगानीमा समेत असर पार्‍यो। त्यसपछि कोभिड महामारी र अन्तर्राष्ट्रिय वस्तु तथा इन्धन मूल्यको उतारचढावले अर्थतन्त्रलाई थप दबाबमा राखे।

विश्व बैंकको सन् २०२५ को देशगत आर्थिक अध्ययनले युद्धपछिको सुधारका बाबजुद सियरा लियोनको विकास सम्भावना पूर्ण रूपमा उपयोग हुन नसकेको निष्कर्ष निकालेको छ।

सन् २००२ मा विश्वका न्यून प्रतिव्यक्ति आय भएका मुलुकमध्ये २७औँ स्थानमा रहेको देश पछिल्लो तुलनामा अझ तल झरेर ११औँ न्यून प्रतिव्यक्ति आय भएको अवस्थामा पुगेको अध्ययनले देखाएको छ। एक चौथाइभन्दा बढी जनसंख्या अझै चरम गरिबीमा रहेको उल्लेख छ।

यसले एउटा महत्त्वपूर्ण आर्थिक प्रश्न उठाउँछ। युद्ध समाप्त भएपछि राजनीतिक स्थिरता कायम गर्नु आवश्यक हुन्छ, तर त्यसले मात्र समृद्धि सुनिश्चित गर्दैन। उत्पादन बढाउने, निजी लगानी आकर्षित गर्ने, रोजगारी सिर्जना गर्ने र सार्वजनिक संस्थालाई प्रभावकारी बनाउने दीर्घकालीन नीति आवश्यक हुन्छ। सियरा लियोनको अनुभवले यही देखाउँछ।

खानीको सम्पत्ति, तर जनताको जीवनमा सीमित प्रभाव

सियरा लियोनको अर्थतन्त्रमा खानी क्षेत्रको भूमिका ऐतिहासिक रूपमा महत्त्वपूर्ण छ। हीरा, सुन, फलाम, बक्साइट र रुटाइल देशका प्रमुख खनिज हुन्। लामो समयदेखि खानी उत्खनन र निर्यातबाट विदेशी मुद्रा तथा सरकारी राजस्व आर्जन हुँदै आएको छ। तर खनिज स्रोतबाट प्राप्त हुने आम्दानीलाई रोजगारी, पूर्वाधार र उत्पादनमूलक क्षेत्रमा रूपान्तरण गर्ने चुनौती कायमै छ।

खानी क्षेत्रमा विदेशी लगानीको आगमनले केही वर्ष आर्थिक गतिविधि तीव्र बनाएको थियो। विशेषगरी फलाम अयस्क उत्खननका ठूला परियोजनाले लगानी र निर्यात बढाए।

सन् २०११ मा कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको अनुपातमा प्रत्यक्ष वैदेशिक लगानी २० प्रतिशतभन्दा माथि पुगेको विश्व बैंकको अध्ययनले देखाउँछ। तर खानीको अन्तर्राष्ट्रिय मूल्य घट्दा, इबोला महामारी फैलिँदा र राजनीतिक अनिश्चितता बढ्दा लगानी घट्यो। सन् २०२२ सम्म आइपुग्दा प्रत्यक्ष वैदेशिक लगानीको अनुपात करिब ४ प्रतिशतमा झरेको थियो।

यसले खानीमा आधारित अर्थतन्त्रको जोखिम पनि देखाउँछ। खनिजको मूल्य अन्तर्राष्ट्रिय बजारले निर्धारण गर्छ। उत्खननका लागि ठूलो पुँजी आवश्यक हुन्छ र परियोजना सञ्चालनका लागि पूर्वाधार तथा दक्ष जनशक्ति चाहिन्छ। खानीबाट प्राप्त हुने आम्दानी केही ठूला कम्पनी र सीमित क्षेत्रमा केन्द्रित भएमा त्यसको लाभ आम नागरिकसम्म पुग्न सक्दैन।

विश्व बैंकको आर्थिक अध्ययनले सियरा लियोनको निर्यात संरचनामा खनिज उत्पादनको ठूलो हिस्सा रहेको देखाएको छ। वस्तु निर्यातमा उत्खनन क्षेत्रको हिस्सा आधाभन्दा बढी छ।

कृषि तथा खाद्य उत्पादनको हिस्सा पनि उल्लेख्य भए पनि प्रशोधन, मूल्य अभिवृद्धि र निर्यात विविधीकरण कमजोर छन्। अध्ययनअनुसार देशका केवल २ प्रतिशत फर्मले मात्र निर्यात गर्छन्। यसले घरेलु व्यवसायको प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता र अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पहुँचको कमजोरी उजागर गर्छ।

खानी क्षेत्रलाई अर्थतन्त्रको एउटा महत्त्वपूर्ण आधारका रूपमा कायम राख्दै त्यसबाट प्राप्त आम्दानीलाई अन्य क्षेत्रमा लगानी गर्नु सियरा लियोनको प्रमुख चुनौती हो।

खनिजको कच्चा पदार्थ निर्यात गर्नेभन्दा प्रशोधन, स्थानीय आपूर्ति शृङ्खला र सहायक उद्योग विकास गर्न सकेमा देशभित्र थप रोजगारी सिर्जना हुन सक्छ। यसका लागि पारदर्शी राजस्व व्यवस्थापन, वातावरणीय मापदण्ड र प्रभावित समुदायको लाभ सुनिश्चित गर्ने व्यवस्था आवश्यक हुन्छ।

कृषिलाई उत्पादन र व्यवसायसँग जोड्ने प्रयास

सियरा लियोनको आर्थिक पुनर्निर्माणमा कृषि क्षेत्रको भूमिका अझ व्यापक छ। देशको ठूलो जनसंख्या ग्रामीण क्षेत्रमा बसोबास गर्छ र कृषिमा निर्भर छ। धान, कसावा, मकै, कोको, कफी, तेलहन र पाम तेलजस्ता उत्पादनको सम्भावना छ। पर्याप्त कृषि भूमि र अनुकूल वर्षा हुँदाहुँदै पनि उत्पादन क्षमता अपेक्षाकृत न्यून छ।

धेरै किसान साना जोतमा परम्परागत विधिबाट खेती गर्छन्। आधुनिक बीउ, मल, सिँचाइ, कृषि यन्त्र, भण्डारण, प्रशोधन र बजारसम्मको पहुँच सीमित छ। उत्पादन बढे पनि बजारसम्म पुर्‍याउन कठिन हुँदा किसानले उचित मूल्य पाउन सक्दैनन्। कृषि उत्पादनको ठूलो हिस्सा स्थानीय उपभोगमै सीमित रहन्छ।

यो समस्या समाधान गर्न सरकारले कृषि उत्पादनलाई व्यावसायिक मूल्य शृङ्खलासँग जोड्ने नीति अघि सारेको छ। ‘फिड सलोन’ नामको राष्ट्रिय कृषि रणनीतिले खाद्य उत्पादन बढाउने, आयातमा निर्भरता घटाउने र कृषि व्यवसायलाई रोजगारीको स्रोत बनाउने लक्ष्य राखेको छ। कृषि क्षेत्रमा निजी लगानी, उत्पादन प्रशोधन, बजार पहुँच र किसानलाई आधुनिक प्रविधिसँग जोड्ने विषयलाई प्राथमिकता दिइएको छ।

विश्व बैंकले सन् २०२६ जुनमा कृषि मूल्य शृङ्खला विस्तार र रोजगारी सिर्जनाका लागि ४० मिलियन अमेरिकी डलरको अनुदान स्वीकृत गरेको थियो।

‘सस्टेनेबल एग्रिकल्चरल भ्यालु चेन्स इन्टेन्सिफिकेसन फर ग्रोथ’ परियोजनाले छनोट गरिएका कृषि उत्पादनको उत्पादकत्व बढाउने, निजी लगानी आकर्षित गर्ने र रोजगारी सिर्जना गर्ने लक्ष्य राखेको छ।

कृषि उत्पादनलाई बजारसँग जोड्ने पूर्वाधारको महत्त्व देखाउने एउटा उदाहरण गेन्डेमा पुल हो। सेवा नदीमाथि निर्माण गरिएको १२५ मिटर लामो पुलले लामो समयदेखि असहज र जोखिमपूर्ण फेरी सेवामा निर्भर समुदायलाई वर्षभरि सडक पहुँच दिएको छ।

कृषि उत्पादकत्व र बजार पहुँच विस्तारलाई आर्थिक विकासको आधार बनाउने प्रयासमा सियरा लियोन। स्रोत : World Bank Agriculture Projects

सन् २०२५ नोभेम्बरमा उद्घाटन गरिएको पुलले नदी पार गर्न लाग्ने समयलाई घटाएर करिब पाँच मिनेटको सवारी यात्रामा सीमित गरेको विश्व बैंकको विवरण छ।

यसले किसानलाई उत्पादन बजारसम्म पुर्‍याउन, विद्यार्थीलाई विद्यालय जान र स्थानीय व्यवसायलाई व्यापार विस्तार गर्न सहज बनाएको छ। पुल निर्माणलाई कृषि बजार पूर्वाधार र ग्रामीण व्यावसायिक पहुँच विस्तार गर्ने कार्यक्रमसँग जोडिएको छ। यसले एउटा सामान्य पूर्वाधार परियोजनाले पनि उत्पादन, बजार र आयआर्जनबीचको सम्बन्ध कसरी बदल्न सक्छ भन्ने देखाउँछ।

नेपालका लागि पनि यो पक्ष महत्त्वपूर्ण छ। कृषि उत्पादन बढाउने कार्यक्रमसँगै सडक, पुल, भण्डारण, प्रशोधन र बजार व्यवस्थापनमा लगानी नगरेसम्म किसानको आम्दानीमा दीर्घकालीन सुधार आउन कठिन हुन्छ। सियरा लियोनले कृषि क्षेत्रलाई अनुदान वितरणमा मात्र सीमित नराखी बजारसँग जोड्ने प्रयास गरिरहेको छ।

पर्यटनबाट रोजगारी र निजी लगानीको विस्तार

सियरा लियोनले आर्थिक विविधीकरणका लागि अघि सारेको अर्को क्षेत्र पर्यटन हो। लामो समुद्री तट, हरियाली पहाड, वन्यजन्तु, सांस्कृतिक सम्पदा र ऐतिहासिक स्थलले देशलाई पर्यटनका लागि आकर्षक बनाएका छन्। तर गृहयुद्ध, कमजोर पूर्वाधार, सीमित अन्तर्राष्ट्रिय सम्पर्क र लगानीको अभावले यस क्षेत्रको सम्भावना लामो समयसम्म उपयोग हुन सकेन।

पर्यटनलाई आर्थिक गतिविधि र रोजगारी सिर्जनासँग जोड्न सरकारले सन् २०२० मा सियरा लियोन इकोनोमिक डाइभर्सिफिकेसन प्रोजेक्ट सुरु गरेको थियो। विश्व बैंक समूहको सहयोगमा सञ्चालित यो परियोजनाले पर्यटन गन्तव्य विकास, पूर्वाधार सुधार, साना तथा मझौला व्यवसायलाई सहयोग र निजी लगानी आकर्षित गर्ने काम अघि बढाएको छ।

परियोजनाले मुख्यतः तीन पर्यटकीय स्थलमा लगानी केन्द्रित गरेको छ। बुरेह बीच समुद्री पर्यटनका लागि, टाकुगामा चिम्पान्जी संरक्षण केन्द्र वन्यजन्तु तथा वातावरणीय पर्यटनका लागि र लेस्टर पिक राजधानी फ्रीटाउनको दृश्यावलोकन तथा पर्यटकीय अनुभवका लागि विकास गरिएका गन्तव्य हुन्। सडक पहुँच, पार्किङ, आगन्तुक सुविधा, वातावरणीय व्यवस्थापन र प्रचारप्रसारमा लगानी गरिएको छ।

यसको प्रभाव रोजगारी र लगानीमा देखिन थालेको विश्व बैंकको सन् २०२६ सेप्टेम्बरको विवरण छ। परियोजनाले पर्यटन विकास, सार्वजनिक लगानी र साना तथा मझौला उद्यमलाई सहयोग गरेर ३५ हजारभन्दा बढी प्रत्यक्ष तथा अप्रत्यक्ष रोजगारी सिर्जना गर्न योगदान गरेको छ।

तीमध्ये १० हजारभन्दा बढी रोजगारी महिलाले प्राप्त गरेका छन्। परियोजनासँग सम्बन्धित गतिविधिमार्फत ९२ मिलियन अमेरिकी डलरभन्दा बढी निजी लगानी परिचालन भएको पनि विश्व बैंकले जनाएको छ।

पर्यटनको आर्थिक प्रभाव होटल र रेस्टुरेन्टमा मात्र सीमित हुँदैन। पर्यटकको आगमनले यातायात, कृषि, हस्तकला, खाद्य उत्पादन, खुद्रा व्यापार, मनोरञ्जन र वित्तीय सेवाको माग बढाउँछ।

स्थानीय किसानले होटल तथा रेस्टुरेन्टलाई खाद्य सामग्री आपूर्ति गर्न सक्छन्। स्थानीय कलाकार, शिल्पकार, गाइड र यातायात व्यवसायीले आम्दानीको अवसर पाउँछन्। यसरी पर्यटनले विभिन्न क्षेत्रका साना व्यवसायलाई एउटै आर्थिक शृङ्खलामा जोड्न सक्छ।

परियोजनाले पर्यटन क्षेत्रको व्यावसायिक वातावरण सुधार्न प्रशासनिक प्रक्रियामा पनि काम गरेको छ। निर्माण अनुमति प्राप्त गर्न लाग्ने औसत समय १८२ दिनबाट घटाएर १४ कार्यदिनमा झारिएको विश्व बैंकको विवरण छ। यसले होटल, रेस्टुरेन्ट, पसल वा अन्य पर्यटकीय व्यवसाय खोल्न चाहने उद्यमीका लागि प्रशासनिक झन्झट घटाउने प्रयास देखाउँछ।

पर्यटन क्षेत्रको सम्भावना हुँदाहुँदै पनि यसको विस्तारका लागि सुरक्षा, यातायात, ऊर्जा, गुणस्तरीय आवास, अन्तर्राष्ट्रिय हवाई सम्पर्क र वातावरण संरक्षण आवश्यक हुन्छ। प्राकृतिक स्रोतको अनियन्त्रित दोहन वा पर्यटन पूर्वाधारको अव्यवस्थित विकासले दीर्घकालीन आकर्षण कमजोर बनाउन सक्छ। त्यसैले पर्यटनलाई दिगो व्यावसायिक क्षेत्रका रूपमा विकास गर्नु सियरा लियोनका लागि अर्को चुनौती हो।

निजी क्षेत्रको विस्तार नै आर्थिक परिवर्तनको आधार

युद्धपछिको पुनर्निर्माणमा सरकारले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेले पनि दीर्घकालीन आर्थिक वृद्धि निजी क्षेत्रको सक्रियताबिना सम्भव हुँदैन। सियरा लियोनले अहिले यही चुनौती सामना गरिरहेको छ। देशमा साना तथा मझौला व्यवसायको संख्या बढाउन, लगानीको वातावरण सुधार्न र उद्यमशीलतालाई रोजगारीसँग जोड्न आवश्यक छ।

विश्व बैंकले सन् २०२५ नोभेम्बरमा सार्वजनिक गरेको आर्थिक अद्यावधिक प्रतिवेदनले निजी क्षेत्रको विकासलाई आर्थिक वृद्धि र रोजगारी सिर्जनाको मुख्य आधार मानेको छ।

प्रतिवेदनअनुसार सन् २०२५ मा अर्थतन्त्र ४.३ प्रतिशतले बढ्ने र सन् २०२७ सम्म वृद्धि दर ४.६ प्रतिशत पुग्ने अनुमान गरिएको थियो। कृषि उत्पादकत्वमा सुधार, खानी क्षेत्रको विस्तार र सेवा क्षेत्रको स्थिर प्रदर्शनलाई सम्भावित वृद्धिको आधार मानिएको थियो।

तर निजी क्षेत्रका लागि वित्तीय स्रोत, भूमि, विद्युत्, दक्ष जनशक्ति र प्रशासनिक सेवामा पहुँच प्रमुख अवरोध बनेका छन्। व्यवसाय दर्ता, सञ्चालन र विस्तारका प्रक्रियालाई सहज बनाउनुपर्ने आवश्यकता छ। विदेशी लगानी आकर्षित गर्न स्पष्ट नियम, लगानी सुरक्षाको प्रत्याभूति र नीतिगत स्थिरता पनि महत्त्वपूर्ण छन्।

विश्व बैंकका अनुसार सियरा लियोनले विद्यमान रोजगारी अनुपात कायम राख्न मात्रै आगामी तीन दशकसम्म प्रत्येक वर्ष करिब ७५ हजार नयाँ रोजगारी सिर्जना गर्नुपर्नेछ। तर अर्थतन्त्रले हाल वार्षिक रूपमा करिब ४१ हजार रोजगारी मात्रै सिर्जना गरिरहेको छ। यसले युवालाई रोजगारी दिन र निजी क्षेत्र विस्तार गर्न कति ठूलो चुनौती छ भन्ने देखाउँछ।

रोजगारीको समस्या केवल कामको संख्या नपुग्नुमा सीमित छैन। सीप र बजारको मागबीच पनि अन्तर छ। प्राविधिक तथा व्यावसायिक तालिम प्राप्त जनशक्ति आवश्यक पर्ने खानी, निर्माण र उत्पादन उद्योगमा दक्ष कामदार पाउन कठिन रहेको विश्व बैंकको अध्ययनले देखाएको छ।

उच्च शिक्षा हासिल गरेका कतिपय युवाले आफ्नो योग्यताभन्दा कम स्तरको काम गर्नुपरेको अवस्था पनि छ। शिक्षा प्रणालीलाई उद्योगको आवश्यकतासँग जोड्नु त्यसैले महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

आर्थिक वृद्धिका बीच पुराना चुनौती

सियरा लियोनले पछिल्ला वर्षमा आर्थिक स्थिरता कायम गर्ने प्रयास गरेको छ। विश्व बैंकको अद्यावधिक देशगत विवरणअनुसार सन् २०२५ मा वास्तविक कुल गार्हस्थ्य उत्पादन ४.८ प्रतिशतले बढेको थियो, जुन सन् २०२४ को ४.६ प्रतिशतभन्दा माथि हो।

कृषि र उत्पादन क्षेत्रको प्रदर्शनले फलाम अयस्कमा निर्भरता केही घटाउन सहयोग गरेको थियो। सन् २०२५ डिसेम्बरमा मुद्रास्फीति घटेर ४.४ प्रतिशतमा पुगेको थियो। तर सन् २०२६ मा मध्यपूर्वको संकटका कारण ऊर्जा, खाद्य, मल र ढुवानी लागत बढेपछि अगस्टसम्म मुद्रास्फीति पुनः १५.७ प्रतिशत पुगेको विश्व बैंकले जनाएको छ।

यसले सियरा लियोनको अर्थतन्त्र अझै बाह्य झट्काप्रति संवेदनशील रहेको देखाउँछ। इन्धन र खाद्य पदार्थको आयातमा निर्भरता, कमजोर विदेशी मुद्रा सञ्चिति र सीमित उत्पादन क्षमताले अन्तर्राष्ट्रिय मूल्यवृद्धिको असर छिटो देशभित्र पुर्‍याउँछ।

विद्युत् अर्को ठूलो समस्या हो। विश्व बैंकको सन् २०२५ को आर्थिक अध्ययनले सन् २०२१ मा देशको करिब ६४ प्रतिशत जनसंख्याको विद्युत् पहुँच नभएको उल्लेख गरेको छ।

विद्युत् उपलब्ध भएका क्षेत्रमा पनि आपूर्ति अनियमित छ।

अध्ययनअनुसार विद्युत् अवरोधका कारण व्यवसायले वार्षिक बिक्रीको करिब १६ प्रतिशत बराबरको नोक्सानी बेहोर्नुपरेको थियो। ६० प्रतिशतभन्दा बढी कम्पनीले महिनामा कम्तीमा चार पटक लामो विद्युत् अवरोध भोग्ने गरेको विवरण छ। धेरै कम्पनीले महँगो डिजेल जेनेरेटरमा निर्भर हुनुपरेको छ।

यस्तो अवस्थामा उत्पादन उद्योग विस्तार गर्न कठिन हुन्छ। ऊर्जा लागत उच्च हुँदा स्थानीय उत्पादन आयातित वस्तुसँग प्रतिस्पर्धा गर्न सक्दैन। उद्योगले नियमित उत्पादन गर्न नसक्दा रोजगारी र निर्यात दुवै प्रभावित हुन्छन्। त्यसैले विद्युत् उत्पादन, प्रसारण र वितरण प्रणालीमा सुधार नगरी निजी क्षेत्रको विस्तार सम्भव हुँदैन।

देशको आर्थिक स्थिरतामा सार्वजनिक ऋण र वित्तीय अनुशासन पनि चुनौतीका रूपमा छन्। सन् २०२५ मा वित्तीय घाटा कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको ४.१ प्रतिशतमा झरेको विश्व बैंकले जनाएको छ।

तर यो सुधार विकासका लागि आवश्यक पुँजीगत खर्च कटौती र सरकारी बक्यौता बढ्ने अवस्थासँग पनि जोडिएको थियो। विदेशी मुद्रा सञ्चिति सन् २०२५ मा आयातको २.६ महिनालाई धान्ने स्तरमा पुगे पनि सन् २०२६ को मध्यसम्म करिब दुई महिनामा झरेको थियो।

यसले आर्थिक वृद्धि र जनजीवनको सुधारबीचको दूरी देखाउँछ। कुल गार्हस्थ्य उत्पादन बढ्नु सकारात्मक भए पनि त्यसले पर्याप्त रोजगारी, आय वृद्धि, खाद्य सुरक्षा र आधारभूत सेवामा पहुँच सुनिश्चित गर्न सकेको छैन। आर्थिक नीतिको सफलता वृद्धिदरमा मात्र होइन, त्यसको लाभ कति व्यापक रूपमा नागरिकसम्म पुग्यो भन्ने आधारमा पनि मापन गर्नुपर्छ।

नेपालले के सिक्न सक्छ?

सियरा लियोन र नेपालको राजनीतिक, भौगोलिक तथा आर्थिक अवस्था फरक छन्। तर युद्धपछिको पुनर्निर्माण, कमजोर पूर्वाधार, प्राकृतिक स्रोतको उपयोग, कृषि उत्पादकत्व र रोजगारी सिर्जनाका विषयमा दुवै देशका लागि केही तुलनात्मक सिकाइ छन्।

पहिलो, राजनीतिक स्थिरता आर्थिक विकासको आधार हो, तर पर्याप्त सर्त होइन। युद्ध अन्त्य भएपछि सियरा लियोनले शान्ति र संस्थागत पुनर्निर्माणमा प्रगति गरे पनि उत्पादन, लगानी र रोजगारीको गति अपेक्षित स्तरमा पुर्‍याउन सकेन। नेपालका लागि पनि राजनीतिक स्थिरतालाई उत्पादनमूलक लगानी र आर्थिक सुधारसँग जोड्नु आवश्यक छ।

दोस्रो, प्राकृतिक स्रोतको आम्दानीलाई दीर्घकालीन पुँजी निर्माणमा लगाउनुपर्छ। खानीबाट प्राप्त हुने राजस्वलाई शिक्षा, स्वास्थ्य, सडक, ऊर्जा र उत्पादनमूलक क्षेत्रमा लगानी गर्न नसक्दा स्रोत सम्पन्न देश पनि गरिबीको चक्रमा रहन सक्छ भन्ने सियरा लियोनको अनुभवले देखाउँछ।

तेस्रो, कृषि उत्पादनलाई बजारसँग जोड्न पूर्वाधार अनिवार्य छ। गेन्डेमा पुलको उदाहरणले किसानको उत्पादन बजारसम्म पुर्‍याउन सडक र पुलको भूमिका स्पष्ट गर्छ।

नेपालमा पनि कृषि उत्पादन हुने क्षेत्र र बजारबीचको दूरी, ढुवानी लागत, भण्डारण तथा प्रशोधनको अभावले किसानको आम्दानी प्रभावित पारिरहेको छ।

चौथो, पर्यटनलाई बहुआयामिक व्यवसायका रूपमा विकास गर्नुपर्छ। पर्यटकीय गन्तव्यमा पूर्वाधार सुधार, स्थानीय व्यवसायलाई लगानी, सीप विकास र बजार प्रवर्द्धन एकैसाथ अघि बढाउन सकिएमा पर्यटनको लाभ होटल व्यवसायीमा मात्र सीमित हुँदैन। स्थानीय किसान, यातायात व्यवसायी, हस्तकला उद्यमी र साना सेवा प्रदायकले पनि लाभ लिन सक्छन्।

पाँचौँ, रोजगारी सिर्जनाका लागि निजी क्षेत्रलाई सक्षम बनाउनुपर्छ। सरकारले नीति बनाउने, पूर्वाधार उपलब्ध गराउने र नियमन गर्ने भूमिका निर्वाह गरे पनि उत्पादन र रोजगारीको ठूलो हिस्सा निजी उद्यमबाट आउँछ। साना तथा मझौला व्यवसायलाई वित्त, प्रविधि, सीप र बजारमा पहुँच दिनु दुवै देशका लागि महत्त्वपूर्ण छ।

पुनर्निर्माण जारी छ, रूपान्तरण अझै बाँकी

सियरा लियोनको कथा पूर्ण सफलताको कथा होइन। यो युद्धबाट शान्तितर्फ, ध्वस्त पूर्वाधारबाट पुनर्निर्माणतर्फ र प्राकृतिक स्रोतमा निर्भर अर्थतन्त्रबाट विविधीकरणको प्रयासतर्फ अघि बढिरहेको देशको कथा हो।

दुई दशकभन्दा बढी समयअघि गृहयुद्ध अन्त्य भए पनि त्यसका आर्थिक र सामाजिक असर अझै देखिन्छन्। देशले कृषि, खानी, पर्यटन र निजी क्षेत्रलाई आर्थिक विकासको आधार बनाउन खोजिरहेको छ। तर गरिबी, कमजोर पूर्वाधार, सीमित लगानी, बेरोजगारी र वित्तीय अस्थिरता जस्ता चुनौती समाधान हुन बाँकी छन्।

सन् २०२५ को विश्व बैंकको आर्थिक अध्ययनले महत्वाकांक्षी सुधार कार्यान्वयन गर्न सके सियरा लियोनले आगामी दशकमा मध्यम आय भएको देश बन्ने लक्ष्य राख्न सक्ने उल्लेख गरेको छ।

तर हालको नीतिगत गति र उत्पादकत्वको अवस्थालाई निरन्तरता दिएमा त्यो लक्ष्य सन् २०३७ सम्म पछाडि धकेलिन सक्ने अनुमान पनि गरिएको छ। दीर्घकालीन रूपमा उच्च वृद्धि हासिल गर्न सन् २०२५ देखि २०३२ सम्म औसत ६.३ प्रतिशत वार्षिक आर्थिक वृद्धि आवश्यक पर्ने अध्ययनको निष्कर्ष छ।

युद्धले ध्वस्त पारेको देशले शान्ति स्थापना, पूर्वाधार पुनर्निर्माण र आर्थिक गतिविधि पुनः सुरु गर्न सक्नु आफैँमा ठूलो उपलब्धि हो। तर त्यसलाई समृद्धिमा बदल्न उत्पादनशील अर्थतन्त्र, प्रतिस्पर्धी निजी क्षेत्र, गुणस्तरीय शिक्षा, भरपर्दो ऊर्जा र जवाफदेही संस्थागत संरचना चाहिन्छ।

सियरा लियोन अहिले यही मोडमा उभिएको छ। यसको भविष्य हीरा र फलामको भण्डारमा मात्र निर्भर छैन, ती स्रोतबाट प्राप्त आम्दानीलाई कति प्रभावकारी रूपमा कृषि, उद्योग, पर्यटन, शिक्षा र रोजगारीमा रूपान्तरण गर्न सकिन्छ भन्ने कुराले निर्धारण गर्नेछ।

युद्धपछिको पुनर्निर्माणले देशलाई फेरि उभ्याएको छ; अब त्यसलाई दिगो आर्थिक रूपान्तरणमा बदल्नु नै सियरा लियोनको वास्तविक परीक्षा हो।