एउटा सानो देश, सीमित जनसंख्या, ठूलो प्राकृतिक स्रोतको अभाव र स्वतन्त्रतापछि राज्यका धेरै संरचना पुनःनिर्माण गर्नुपर्ने अवस्था, यही अवस्थाबाट एस्टोनियाले आफ्नो नयाँ आर्थिक यात्रा सुरु गरेको थियो।

सन् १९९१ मा सोभियत संघबाट पुनःस्वतन्त्र भएपछि एस्टोनियासँग विशाल औद्योगिक आधार थिएन, घरेलु बजार पनि ठूलो थिएन र राज्य सञ्चालनका परम्परागत संरचना निर्माण गर्न पर्याप्त समय तथा स्रोत उपलब्ध थिएन।

यस्तो अवस्थामा उसले पुरानै ढाँचालाई विस्तार गर्ने बाटो रोजेन, बरु राज्य सञ्चालन, सार्वजनिक सेवा र व्यवसायलाई सुरुदेखि नै डिजिटल बनाउने रणनीति अघि बढायो।

आज एस्टोनियाको परिचय केवल उत्तरी युरोपको एउटा सानो देशका रूपमा सीमित छैन।

डिजिटल परिचयपत्र, विद्युतीय हस्ताक्षर, अनलाइन कर प्रणाली, डिजिटल स्वास्थ्य सेवा, विद्युतीय सरकारी सेवा, तथ्यांक आदानप्रदान प्रणाली, साइबर सुरक्षा र विश्वभरका मानिसलाई एस्टोनियामै कम्पनी खोल्न सक्ने विद्युतीय आवासीय पहिचान कार्यक्रमले उसलाई डिजिटल राष्ट्रको उदाहरण बनाएको छ।

एस्टोनियाका अनुसार अहिले राज्यका १०० प्रतिशत सार्वजनिक सेवा चौबीसै घण्टा अनलाइन उपलब्ध छन्।

सरकारी तथ्यांकअनुसार त्यहाँ ९९ प्रतिशत बासिन्दासँग विद्युतीय परिचयपत्र छ। सूचना प्रविधि क्षेत्रमा काम गर्ने जनशक्तिको हिस्सा ७.२ प्रतिशत रहेको र देशमा १ हजार ६०० भन्दा बढी नयाँ प्रविधि कम्पनी तथा १० वटा अर्ब मूल्यका नयाँ कम्पनी रहेको तथ्यांक पनि सार्वजनिक गरिएको छ।

यो परिवर्तन कुनै एउटै प्रविधिको परिणाम होइन। राज्यले नयाँ प्रविधिलाई प्रशासनिक सुविधा मात्र नठानी आर्थिक विकासको पूर्वाधार बनायो। नागरिकले सरकारसँग गर्ने काम डिजिटल भए, निजी क्षेत्रले पनि त्यही संरचना प्रयोग गर्न थाल्यो र त्यसबाट नयाँ कम्पनी तथा नयाँ व्यवसाय जन्मिए।

स्वतन्त्रतापछिको खाली ठाउँ

एस्टोनियाको डिजिटल यात्राको वास्तविक कथा कम्प्युटरबाट होइन, अभावबाट सुरु हुन्छ। सन् १९९१ मा स्वतन्त्रता पुनःस्थापित भएपछि देशले नयाँ राज्य संरचना निर्माण गर्नुपर्ने थियो।

सीमित स्रोत र जनशक्तिका कारण पुरानो शैलीको विशाल प्रशासनिक संरचना निर्माण गरेर त्यसलाई विस्तार गर्दै लैजानु सहज थिएन।

एस्टोनियाले यही कमजोरीलाई फरक तरिकाले प्रयोग गर्‍यो। उपलब्ध स्रोतलाई पुरानै प्रणालीमा खर्च गर्नुको सट्टा नयाँ प्रणाली निर्माणमा लगानी गरियो।

एस्टोनियाको डिजिटल रूपान्तरणसम्बन्धी आधिकारिक विवरणमा स्वतन्त्रता पुनःस्थापित भएपछि देशले सीमित स्रोतका बीच निकै छिटो राज्य निर्माण गर्नुपर्ने अवस्था रहेको र परम्परागत समाधान सम्भव नभएको उल्लेख छ।

यसले एउटा महत्वपूर्ण निर्णय जन्मायो, राज्यका सेवा सकेसम्म कागज र कार्यालयमा होइन, डिजिटल प्रणालीमा निर्माण गर्ने।

सन् १९९४ देखि एस्टोनियाले डिजिटल क्षेत्रको विकासलाई राज्यको प्राथमिकतासँग जोड्न थाल्यो। त्यसपछिका वर्षमा विद्यालयमा सूचना प्रविधि विस्तार गर्ने कार्यक्रमदेखि विद्युतीय कर प्रणाली, विद्युतीय परिचय, तथ्यांक आदानप्रदान र अनलाइन सरकारी सेवासम्मको आधार तयार हुँदै गयो।

यो प्रक्रियामा एस्टोनियाले एउटा फरक सोच अपनायो। प्रविधि आफैं लक्ष्य होइन, राज्य सञ्चालनलाई सरल, छिटो र कम खर्चिलो बनाउने माध्यम हो भन्ने अवधारणा अघि बढाइयो।

डिजिटल परिचयबाट सुरु भएको राज्य

डिजिटल राष्ट्र निर्माणको सबैभन्दा महत्वपूर्ण आधार नागरिकको डिजिटल पहिचान हो। एस्टोनियाले विद्युतीय परिचयपत्रलाई राज्यका डिजिटल सेवाको प्रवेशद्वार बनायो।

नागरिकले आफ्नो परिचय डिजिटल माध्यमबाट प्रमाणित गर्न सक्ने भएपछि सरकारी सेवा, बैंकिङ, कर, स्वास्थ्य, व्यवसाय र अन्य सेवामा प्रत्यक्ष उपस्थितिको आवश्यकता घट्दै गयो। विद्युतीय हस्ताक्षरले कागजी हस्ताक्षरको विकल्प मात्र दिएन, कारोबारको गति पनि बढायो।

एस्टोनियाका अनुसार विद्युतीय हस्ताक्षरको व्यापक प्रयोगले देशको अर्थतन्त्रमा वार्षिक रूपमा कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको करिब २ प्रतिशत बराबर समय तथा लागत बचत गर्न मद्दत गरेको छ।

यसको व्यवसायिक प्रभाव अझ ठूलो थियो। नागरिकले अनलाइन सेवा प्रयोग गर्न थालेपछि निजी कम्पनीले पनि डिजिटल सेवा विकास गर्न बजार पाए। सरकार आफैं ठूलो ग्राहक बन्यो र निजी क्षेत्रका प्रविधि कम्पनीले सरकारी समस्या समाधान गर्ने क्रममा नयाँ उत्पादन तथा सेवा विकास गर्ने अवसर पाए।

यसरी डिजिटल सरकार आफैं नयाँ उद्योगको बजार बन्यो।

तथ्यांक जोड्ने एउटा मेरुदण्ड

एस्टोनियाको डिजिटल सफलताको पछाडि सबैभन्दा महत्वपूर्ण संरचनामध्ये एउटा हो एक्स रोड। यो विभिन्न सरकारी तथा निजी सूचना प्रणालीबीच सुरक्षित रूपमा तथ्यांक आदानप्रदान गराउने डिजिटल पूर्वाधार हो।

एउटा सरकारी कार्यालयमा रहेको तथ्यांक अर्को कार्यालयले आवश्यकताअनुसार सुरक्षित रूपमा प्रयोग गर्न सक्छ। नागरिकले एउटै विवरण पटकपटक विभिन्न कार्यालयमा बुझाइरहनु नपर्ने प्रणाली विकास भयो।

एस्टोनियाको आधिकारिक विवरणअनुसार एक्स रोडमार्फत सरकारी तथा निजी क्षेत्रका विभिन्न सूचना प्रणाली एकअर्कासँग जोडिएका छन्। यस प्रणालीमा तथ्यांक पठाउँदा विद्युतीय हस्ताक्षर तथा सुरक्षित प्रमाणीकरणको प्रयोग हुन्छ र कारोबार अभिलेख राखिन्छ।

आज एक्स रोडको प्रत्यक्ष तथा अप्रत्यक्ष प्रयोग गर्ने संस्थाको संख्या ५२ हजारभन्दा बढी रहेको र यसमार्फत वार्षिक २ अर्बभन्दा बढी कारोबार हुने एस्टोनियाले जनाएको छ। ३ हजारभन्दा बढी विद्युतीय सेवा यस संरचनासँग जोडिएका छन् र यही अवधारणामा आधारित प्रणाली २० भन्दा बढी देशमा प्रयोग भएको छ।

यसको अर्थ एस्टोनियाले एउटा सरकारी प्रणाली मात्र बनाएन, त्यसलाई निर्यात गर्न सकिने प्रविधि र ज्ञानमा बदल्यो।

सरकार कार्यालयबाट सेवामा बदलियो

डिजिटल राज्यको वास्तविक अर्थ नागरिकले सरकारी सेवा लिन कार्यालय धाउन नपर्नु हो। एस्टोनियाले यही अवधारणालाई विस्तार गर्‍यो।

कर तिर्नेदेखि स्वास्थ्य सेवा, व्यवसाय दर्तादेखि विद्युतीय हस्ताक्षर, शिक्षा तथा न्याय सेवासम्मका धेरै काम डिजिटल माध्यमबाट गर्न सकिने भयो। एस्टोनियाको सरकारी डिजिटल प्रणालीले नागरिकले एउटै तथ्यांक पटकपटक बुझाउन नपर्ने ‘एकपटक मात्र’ सिद्धान्तलाई पनि आधार बनाएको छ।

यसले सरकारी प्रशासनमा दुईवटा परिवर्तन ल्यायो। पहिलो, नागरिकको समय बच्यो। दोस्रो, सरकारी कार्यालयमा हुने कागजी काम र जनशक्तिको दबाब घट्यो।

एस्टोनियाको दाबीअनुसार डिजिटल शासन प्रणालीले वार्षिक १ हजार ४०० वर्षभन्दा बढी बराबरको काम गर्ने समय बचत गर्छ।

यो तथ्यांकलाई आर्थिक दृष्टिले हेर्दा डिजिटल शासन केवल सुविधा होइन, उत्पादकत्व बढाउने पूर्वाधार पनि हो।

कर तिर्न तीन मिनेट

डिजिटल राज्यको प्रभाव बुझ्न कर प्रणाली एउटा राम्रो उदाहरण हो। एस्टोनियामा आय विवरण अनलाइन बुझाउने प्रणालीले करदाताको समय निकै घटाएको छ। आधिकारिक विवरणअनुसार कर घोषणा गर्न अहिले करिब तीन मिनेट लाग्ने र करदातामध्ये ९८ प्रतिशतले विद्युतीय माध्यम प्रयोग गर्ने गरेका छन्।

नेपालजस्तो देशका लागि यसको महत्व ठूलो छ। कर कार्यालयमा लाइन लाग्ने, कागजात बोकेर हिँड्ने, एउटै विवरण पटकपटक बुझाउने र विभिन्न कार्यालयबीच तथ्यांक नमिल्ने समस्या डिजिटल प्रणालीबाट घटाउन सकिन्छ।

एस्टोनियाले यसलाई केवल कर प्रशासनको सुधार मानेन। कर प्रणाली डिजिटल भएपछि व्यवसाय दर्ता, बैंकिङ, लेखा, सरकारी खरिद र अन्य आर्थिक गतिविधि पनि डिजिटल संरचनासँग जोडिँदै गए।

सरकारको डिजिटल पूर्वाधार विस्तार हुँदै जाँदा निजी क्षेत्रका लागि पनि डिजिटल कारोबारको वातावरण बलियो हुँदै गयो।

सानो देश, विश्वभरका उद्यमी

एस्टोनियाको घरेलु बजार सानो छ। त्यसैले नयाँ कम्पनीका लागि देशभित्र मात्र व्यवसाय विस्तार गरेर ठूलो आकार हासिल गर्न कठिन हुन्छ। यही चुनौतीले एस्टोनियालाई विश्व बजारमा केन्द्रित हुन बाध्य बनायो।

सन् २०१४ मा एस्टोनियाले विद्युतीय आवासीय पहिचान कार्यक्रम सुरु गर्‍यो। यसको उद्देश्य संसारका विभिन्न देशमा रहेका मानिसलाई एस्टोनियाको डिजिटल व्यापारिक वातावरणमा प्रवेश गराउनु थियो।

विद्युतीय आवासीय पहिचान पाउने व्यक्तिले एस्टोनियाको डिजिटल माध्यमबाट कम्पनी स्थापना र व्यवस्थापन गर्न, कागजातमा विद्युतीय हस्ताक्षर गर्न, कर विवरण बुझाउन र विभिन्न व्यवसायिक सेवा प्रयोग गर्न सक्छन्।

एस्टोनियाको तथ्यांकअनुसार अहिले १ लाख २९ हजार ५०० भन्दा बढी विद्युतीय बासिन्दा र उनीहरूले सञ्चालन गरेका ३७ हजारभन्दा बढी कम्पनी छन्।

यो कार्यक्रमको सबैभन्दा ठूलो व्यवसायिक अर्थ यही हो, देशको भौगोलिक सीमा सानो भए पनि डिजिटल अर्थतन्त्रको सीमा ठूलो बनाउन सकिन्छ।

एस्टोनियाले आफ्नो बजारमा मानिसलाई बोलाएर मात्र व्यवसाय विस्तार गरेन, डिजिटल माध्यमबाट विश्वका मानिसलाई आफ्नो व्यापारिक संरचनामा जोड्यो।

नयाँ कम्पनीको जन्म

डिजिटल सरकार विस्तार भएपछि नयाँ कम्पनीका लागि समस्या समाधान गर्ने क्षेत्र पनि बढ्दै गए। सरकारी सेवा, साइबर सुरक्षा, वित्तीय प्रविधि, स्वास्थ्य प्रविधि, शिक्षा प्रविधि, यातायात र तथ्यांक व्यवस्थापनमा नयाँ कम्पनी जन्मिन थाले।

एस्टोनियाको नयाँ कम्पनी क्षेत्रले पछिल्ला वर्षमा उल्लेख्य कारोबार गरेको छ। सन् २०२४ मा एस्टोनियाका नयाँ प्रविधि कम्पनीको कुल कारोबार ३.९ अर्ब युरो पुगेको र क्षेत्रमा करिब १४ हजार ४०० मानिसले काम गरेको सरकारी लगानी प्रवर्द्धन निकायले जनाएको छ।

सन् २०२५ को पहिलो छ महिनामै नयाँ कम्पनी क्षेत्रको कुल आम्दानी २.४२ अर्ब युरो पुगेको थियो, जुन अघिल्लो वर्षको सोही अवधिको तुलनामा २५ प्रतिशत बढी हो।

यी तथ्यांकले डिजिटल सरकार र नयाँ कम्पनीबीचको सम्बन्ध देखाउँछन्। सरकारले डिजिटल पूर्वाधार बनायो, निजी क्षेत्रले त्यसमा आधारित सेवा र उत्पादन विकास गर्‍यो र नयाँ कम्पनीले विश्व बजारमा ग्राहक खोज्न थाले।

अर्बौं मूल्यका नयाँ कम्पनी

सानो जनसंख्या भएको देशबाट अर्बौं मूल्यका प्रविधि कम्पनी कसरी जन्मिन सक्छन् भन्ने प्रश्नको उत्तर एस्टोनियाको नयाँ कम्पनी संस्कृतिमा भेटिन्छ।

एस्टोनियाबाट सुरु भएका स्काइपजस्ता कम्पनीले विश्व बजारमा ठूलो प्रभाव पारे। त्यसपछि पनि विभिन्न क्षेत्रमा नयाँ कम्पनीहरू जन्मिए र केही अर्बौं युरो मूल्याङ्कन भएका कम्पनीमा पुगे।

एस्टोनियाको सन् २०२६ का लागि सार्वजनिक गरिएको व्यवसायिक तथ्यांकअनुसार देशमा १ हजार ६०० भन्दा बढी नयाँ कम्पनी र १० वटा अर्ब मूल्यका कम्पनी छन्। जनसंख्याको तुलनामा अर्ब मूल्यका कम्पनी निर्माण गर्ने क्षमतामा एस्टोनिया युरोपेली संघमा अग्रस्थानमा रहेको दाबी गरिएको छ।

यो उपलब्धिको पछाडि केवल लगानी छैन। प्रविधिमा दक्ष जनशक्ति, डिजिटल सरकार, अन्तर्राष्ट्रिय बजारसँगको सम्बन्ध, व्यवसाय दर्तामा सहजता र नयाँ कम्पनीलाई सुरुवातदेखि नै विश्व बजारमा सोच्न प्रेरित गर्ने वातावरणले पनि भूमिका खेलेको छ।

साइबर आक्रमणबाट सुरक्षा उद्योग

डिजिटल राज्य निर्माण गर्दा जोखिम पनि बढ्छ। राज्यका सेवा, नागरिकका विवरण र आर्थिक कारोबार अनलाइन भएपछि साइबर आक्रमणको जोखिम स्वाभाविक रूपमा बढ्छ।

एस्टोनियाले सन् २००७ मा ठूलो साइबर आक्रमण सामना गर्‍यो। त्यस घटनापछि साइबर सुरक्षालाई राष्ट्रिय प्राथमिकताका रूपमा थप बलियो बनाइयो।

यो घटना एस्टोनियाको डिजिटल यात्रामा अर्को मोड बन्यो। डिजिटल सेवा विस्तार मात्र होइन, त्यसको सुरक्षा पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ भन्ने बुझाइ बलियो भयो।

एस्टोनियाको राजधानी टालिनको आधुनिक व्यापारिक क्षेत्र।फोटो स्रोत: Jonathan Grundmann / Wikimedia Commons (CC BY 4.0)

साइबर सुरक्षाका लागि अनुसन्धान, पूर्वाधार, जनशक्ति र अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य विस्तार गरियो। पछि साइबर सुरक्षा आफैं एस्टोनियाबाट निर्यात हुने ज्ञान र सेवाको एउटा क्षेत्र बन्यो।

यसले एउटा महत्वपूर्ण व्यवसायिक पाठ पनि देखाउँछ, संकटले नयाँ बजार जन्माउन सक्छ, यदि त्यसको समाधान खोज्ने क्षमता देशभित्र विकास गरिएको छ भने।

डिजिटल राज्यबाट डिजिटल व्यवसाय

एस्टोनियाको मोडलमा सरकार र निजी क्षेत्रबीचको सम्बन्ध महत्वपूर्ण छ। सरकार आफैं सबै डिजिटल सेवा निर्माण गर्ने पक्षमा मात्र रहेन। निजी क्षेत्रलाई समाधान विकास गर्ने ठाउँ पनि दिइयो।

सरकारले डिजिटल परिचय, सुरक्षित तथ्यांक आदानप्रदान र कानुनी संरचना तयार गर्‍यो। निजी कम्पनीले त्यसमा आधारित नयाँ सेवा विकास गरे। बैंकिङ, स्वास्थ्य, शिक्षा, व्यवसाय र अन्य क्षेत्रमा डिजिटल सेवा विस्तार हुँदै गयो।

यसले सरकारलाई पनि फाइदा भयो र निजी क्षेत्रलाई पनि। सरकारको सेवा सस्तो र छिटो भयो, निजी कम्पनीले नयाँ बजार पाए र नागरिकले एउटै डिजिटल संरचनाबाट विभिन्न सेवा प्रयोग गर्न पाए।

एस्टोनियाको डिजिटल सफलताको आधारमा उसले सार्वजनिक क्षेत्रको डिजिटल ज्ञानलाई बाहिरका देशमा समेत निर्यात गर्न थालेको छ। डिजिटल शासनसम्बन्धी प्रतिनिधिमण्डल र संस्थाहरूलाई आफ्नो अनुभव देखाउने तथा एस्टोनियाली कम्पनीलाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा जोड्ने काम पनि भइरहेको छ।

कृत्रिम बौद्धिकतातर्फ अर्को यात्रा

डिजिटल शासन निर्माण गरिसकेको एस्टोनिया अब कृत्रिम बौद्धिकताको अर्को चरणतर्फ अघि बढिरहेको छ। पहिलेको डिजिटल संरचनामाथि कृत्रिम बौद्धिकता जोडेर सरकारी सेवा, शिक्षा, व्यवसाय र सार्वजनिक प्रशासनलाई थप स्वचालित तथा व्यक्तिगत बनाउन खोजिएको छ।

यसका लागि पहिले नै तयार भएको डिजिटल परिचय, तथ्यांक संरचना, अनलाइन सेवा र सूचना प्रविधिको आधार महत्वपूर्ण हुन्छ। कुनै देशले डिजिटल तथ्यांक नै व्यवस्थित रूपमा राख्न सकेको छैन भने कृत्रिम बौद्धिकताको प्रभावकारी प्रयोग कठिन हुन्छ।

एस्टोनियाले बनाएको डिजिटल संरचनाले यही आधार तयार गरेको छ। अबको चुनौती भनेको डिजिटल सेवा चलाउनु मात्र होइन, तथ्यांकको सुरक्षा, गोपनीयता, साइबर जोखिम र कृत्रिम बौद्धिकताको जिम्मेवार प्रयोगबीच सन्तुलन कायम गर्नु हो।

यस अर्थमा एस्टोनियाको डिजिटल यात्रा समाप्त भएको छैन। एउटा चरणमा उसले कागजी राज्यलाई डिजिटल राज्यमा बदल्यो, अर्को चरणमा डिजिटल राज्यलाई कृत्रिम बौद्धिकतासँग जोड्ने प्रयास गरिरहेको छ।

नेपालले के सिक्न सक्छ ?

नेपाल र एस्टोनियाको आकार, भूगोल, प्रशासनिक संरचना र आर्थिक अवस्था फरक छन्। त्यसैले एस्टोनियाको प्रणाली जस्ताको तस्तै नेपालमा लागू गर्न सम्भव हुँदैन। तर त्यसको मूल सोचबाट नेपालले धेरै कुरा सिक्न सक्छ।

सबैभन्दा पहिलो पाठ हो, सीमित स्रोतलाई बहाना नबनाउने।

एस्टोनियाले स्वतन्त्रतापछि ठूलो प्रशासनिक संरचना बनाउन पर्याप्त स्रोत नभएको अवस्थालाई डिजिटल संरचना निर्माणको अवसर बनायो। नेपालले पनि सरकारी सेवा सुधार गर्दा पुराना कागजी प्रणालीलाई डिजिटल प्रतिलिपिमा मात्र बदल्नेभन्दा सुरुदेखि नै डिजिटल प्रक्रियाका रूपमा पुनःडिजाइन गर्न सक्छ।

दोस्रो पाठ डिजिटल परिचय र तथ्यांकको हो। नागरिकको सुरक्षित डिजिटल परिचय निर्माण गरेर त्यसलाई कर, बैंकिङ, स्वास्थ्य, शिक्षा, व्यवसाय र सरकारी सेवासँग जोड्न सके नागरिकले एउटै विवरण पटकपटक बुझाउनुपर्ने अवस्था घटाउन सकिन्छ।

तेस्रो पाठ सरकारी निकायबीच तथ्यांक जोड्ने हो। अहिले पनि धेरै सेवामा नागरिकले एउटै कागजात विभिन्न कार्यालयमा बुझाउनुपर्ने अवस्था देखिन्छ। सुरक्षित र कानुनी रूपमा व्यवस्थित तथ्यांक आदानप्रदान प्रणाली विकास गर्न सके सरकारी सेवा छिटो र कम खर्चिलो बनाउन सकिन्छ।

चौथो पाठ नयाँ कम्पनी निर्माणसँग सम्बन्धित छ। नेपालमा सूचना प्रविधि क्षेत्रमा दक्ष युवा जनशक्ति बढिरहेको छ। उनीहरूलाई केवल रोजगारी खोज्ने जनशक्तिका रूपमा होइन, विश्व बजारमा सेवा तथा उत्पादन बेच्न सक्ने उद्यमीका रूपमा विकास गर्ने वातावरण बनाउन सकिन्छ।

पाँचौँ पाठ भनेको सरकार आफैं ठूलो प्रविधि बजार बन्न सक्छ भन्ने हो।

कर प्रणाली, स्वास्थ्य, शिक्षा, यातायात, कृषि, भूमि व्यवस्थापन, न्याय, स्थानीय सरकार र सार्वजनिक खरिदजस्ता क्षेत्रमा सरकारले डिजिटल समाधानको माग सिर्जना गर्न सक्छ। यसले नेपाली प्रविधि कम्पनीलाई आफ्नै देशमा उत्पादन परीक्षण गर्ने अवसर दिन सक्छ।

सबैभन्दा महत्वपूर्ण पाठ भनेको सानो बजारलाई सीमितता मात्र नमान्नु हो। नेपालमा बनेको प्रविधि नेपाली बजारका लागि मात्र होइन, भारत, बंगलादेश, भुटान, दक्षिणपूर्वी एसिया र विश्व बजारका लागि विकास गर्न सकिन्छ।

देशभित्र समस्या समाधान गर्ने क्रममा बनेको ज्ञान र प्रविधिलाई निर्यात गर्न सक्ने वातावरण बनाउनु दीर्घकालीन व्यवसायिक रणनीति बन्न सक्छ।

एस्टोनियाको यात्रा हेर्दा एउटा कुरा स्पष्ट हुन्छ, देशलाई डिजिटल बनाउन केवल कम्प्युटर र इन्टरनेट पर्याप्त हुँदैन। त्यसका लागि राजनीतिक इच्छाशक्ति, स्पष्ट कानुनी संरचना, सुरक्षित डिजिटल परिचय, तथ्यांक आदानप्रदानको पूर्वाधार, दक्ष जनशक्ति, निजी क्षेत्रसँग सहकार्य र नागरिकको विश्वास आवश्यक हुन्छ।

एस्टोनियाले स्वतन्त्रतापछि सीमित स्रोतबाट राज्य पुनःनिर्माण गर्दा पुरानो बाटो रोजेन। उसले नयाँ राज्यलाई डिजिटल आधारमा निर्माण गर्ने निर्णय गर्‍यो। त्यसैबाट डिजिटल सरकार बन्यो, डिजिटल सरकारबाट नयाँ बजार बन्यो, नयाँ बजारबाट प्रविधि कम्पनी जन्मिए र ती कम्पनीले विश्व बजार खोजे।

सानो देशले ठूलो अर्थतन्त्रसँग प्रतिस्पर्धा गर्न सधैं ठूलो प्राकृतिक स्रोत आवश्यक हुँदैन।

ज्ञान, प्रविधि, दक्ष जनशक्ति र विश्व बजारसँग जोडिने क्षमता भए सानो देशले पनि आफ्नो आकारभन्दा धेरै ठूलो आर्थिक प्रभाव निर्माण गर्न सक्छ। एस्टोनियाको पूर्वसोभियत अवस्थाबाट डिजिटल राष्ट्रसम्मको यात्रा यही सोचको व्यवसायिक कथा हो।