इतिहासको पाना पल्टाउँदा यस्ता थोरै व्यक्तिहरू भेटिन्छन्, जसले आफ्नो बुद्धि, दूरदर्शिता र कडा मेहनतले विश्वको आर्थिक मानचित्रमै प्रभाव पारे।
तिनै विरलै पाइने व्यवसायिक हस्तीमध्ये एक हुन् जोन डी. रकफेलर।
उनी केवल एक धनी व्यवसायी थिएनन्, आधुनिक पूँजीवाद, औद्योगिक एकीकरण, एकाधिकार व्यापार र परोपकारको इतिहासमा गहिरो प्रभाव छाड्ने व्यक्ति थिए।
शून्यबाट उठेर अमेरिकाको सबैभन्दा शक्तिशाली उद्योगपतिमध्ये एक बन्ने उनको यात्रा संघर्ष, अवसरको पहिचान, कठोर व्यवसायिक रणनीति र विशाल सम्पत्ति निर्माणसँग जोडिएको छ।
जीवनको उत्तरार्धमा भने उनले आफ्नो सम्पत्तिको ठूलो हिस्सा शिक्षा, स्वास्थ्य, विज्ञान र सामाजिक सेवामा खर्च गरे।
रकफेलरको कथा एउटा व्यक्तिको धनी बन्ने कथा मात्र होइन। यो अमेरिकामा औद्योगिक अर्थतन्त्र तीव्र रूपमा विस्तार भइरहेको समय, पेट्रोलियम उद्योगको उदय र त्यससँगै जन्मिएको विशाल कर्पोरेट शक्तिको कथा पनि हो।
अभावबाट सुरु भएको यात्रा
जोन डी. रकफेलरको जन्म सन् १८३९ जुलाई ८ मा अमेरिकाको न्युयोर्क राज्यस्थित रिचफोर्डमा भएको थियो। उनका बुबा विलियम डेभिड रकफेलर घुमन्ते व्यापारी थिए भने आमा एलिजा डेभिट धार्मिक र अनुशासित स्वभावकी थिइन्।
परिवारको आर्थिक अवस्था स्थिर थिएन। बुबाको अस्थिर जीवनशैलीका कारण परिवारले पटकपटक स्थान परिवर्तन गर्नुपरेको थियो। घरको जिम्मेवारी धेरैजसो आमाकै काँधमा थियो। आमाबाट रकफेलरले मितव्ययिता, अनुशासन, परिश्रम र पैसाको महत्व सिके।
किशोरावस्थामै उनले परिवारको आर्थिक अवस्थालाई नजिकबाट बुझे। विभिन्न सानातिना काम गरेर पैसा कमाउन थाले। खेतमा काम गर्ने, सामान बेच्ने र अन्य काममार्फत उनले कमाइसँगै व्यापारको आधारभूत अनुभव पनि लिन थाले।
पछि उनी क्लिभल्याण्ड पुगे। त्यहाँ उनले लेखा र व्यापारसम्बन्धी छोटो अध्ययन गरे। औपचारिक शिक्षा लामो समय जारी राख्न नसके पनि उनले व्यवहारिक व्यापारलाई आफ्नो प्रमुख पाठशाला बनाए।
१६ वर्षको उमेरमा उनले जागिर खोज्न थाले। लगातार धेरै कार्यालय धाउँदा पनि सुरुमा काम पाएनन्। अन्ततः सन् १८५५ को सेप्टेम्बरमा हेविट एन्ड टटल नामक कमिसन तथा ढुवानी कम्पनीमा सहायक क्लर्कका रूपमा काम पाए।
त्यही जागिरले उनको व्यवसायिक जीवनको आधार तयार गर्यो।
सानो तलबबाट व्यापारको पाठ
कम्पनीमा काम गर्दा रकफेलरले केवल आफ्नो जिम्मेवारी पूरा गरेनन्। उनले हिसाबकिताब, लागत, व्यापारिक कारोबार, ग्राहकसँगको सम्बन्ध र नाफाको संरचनालाई नजिकबाट बुझ्न थाले।
उनी कार्यालयमा समयमै पुग्थे र कामलाई गम्भीरतापूर्वक लिन्थे। कमाएको रकमको हिसाब राख्थे र सकेसम्म बचत गर्थे। भविष्यमा आफ्नै व्यवसाय गर्ने सोच उनले यही समयमा बनाउन थाले।
केही वर्षको अनुभवपछि उनले साझेदारसँग मिलेर कमिसन व्यापार सुरु गरे। व्यवसायबाट आएको सफलताले उनलाई ठूलो बजारमा प्रवेश गर्ने आत्मविश्वास दियो।
त्यस समय अमेरिकामा औद्योगिकीकरण तीव्र गतिमा अघि बढिरहेको थियो। नयाँ उद्योग जन्मिरहेका थिए, रेलमार्ग विस्तार भइरहेको थियो र उपभोक्ता बजार पनि फराकिलो बन्दै थियो।
यही परिवर्तनको बीचमा रकफेलरले आफ्नो जीवनकै सबैभन्दा ठूलो अवसर देखे।
तेलमा देखेको ठूलो अवसर
उन्नाइसौँ शताब्दीको मध्यतिर अमेरिकामा पेट्रोलियम उद्योग तीव्र रूपमा विकसित हुन थालेको थियो। पेन्सिलभेनियामा तेल उत्पादन सुरु भएपछि धेरै लगानीकर्ता तेल उत्खननमा आकर्षित भए।
धेरैका लागि तेल निकाल्नु नै मुख्य व्यवसाय थियो। रकफेलरले भने तेल उद्योगलाई फरक कोणबाट हेरे।
उनले तेल उत्खननभन्दा त्यसलाई प्रशोधन गर्ने व्यवसायमा बढी सम्भावना देखे। कच्चा तेल उत्पादनमा जोखिम धेरै भए पनि प्रशोधन, भण्डारण र बजारसम्म पुर्याउने संरचनामा दीर्घकालीन अवसर रहेको उनको बुझाइ थियो।
सन् १८६० को दशकमा उनले तेल प्रशोधन व्यवसायमा प्रवेश गरे। क्लिभल्याण्डमा स्थापना गरिएको रिफाइनरीबाट उनको तेल साम्राज्यको आधार तयार भयो।
यहाँबाट रकफेलरको व्यवसायिक रणनीति थप स्पष्ट हुँदै गयो। उनले उत्पादन लागत घटाउने, गुणस्तर कायम गर्ने, आपूर्ति व्यवस्थालाई व्यवस्थित गर्ने र बजार विस्तार गर्नेमा जोड दिए।
स्ट्यान्डर्ड आयलको उदय
सन् १८७० मा रकफेलरले साझेदारहरूसँग मिलेर स्ट्यान्डर्ड आयल कम्पनी स्थापना गरे। यही कम्पनी उनको व्यवसायिक साम्राज्य निर्माणको केन्द्र बन्यो।
स्ट्यान्डर्ड आयलले तेल प्रशोधन मात्र गरेन। कम्पनीले तेलको आपूर्ति, ढुवानी, भण्डारण, वितरण र बिक्रीसँग सम्बन्धित विभिन्न चरणलाई आफ्नो नियन्त्रणमा ल्याउँदै गयो।
व्यवसाय विस्तार गर्ने क्रममा रकफेलरले प्रतिस्पर्धी कम्पनीहरू खरिद गर्ने, विलय गर्ने र लागत घटाउने रणनीति अपनाए। रेलमार्ग कम्पनीसँगको ढुवानी सम्झौता तथा प्रतिस्पर्धीमाथि बनाएको दबाबका कारण स्ट्यान्डर्ड आयलको बजार शक्ति तीव्र रूपमा बढ्यो।
केही दशकभित्रै कम्पनी अमेरिकी तेल उद्योगको सबैभन्दा शक्तिशाली कम्पनी बन्यो।
स्ट्यान्डर्ड आयलको विस्तारसँगै रकफेलरमाथि प्रतिस्पर्धालाई कमजोर बनाएको र एकाधिकार कायम गरेको आरोप पनि लाग्यो। उनको व्यवसायिक साम्राज्यले अमेरिकी अर्थतन्त्रमा कर्पोरेट शक्तिको नयाँ स्वरूप देखायो।
एकाधिकारको विवाद र अदालतको फैसला
रकफेलरको व्यवसायिक सफलता जति ठूलो हुँदै गयो, उनको कम्पनीमाथिको आलोचना पनि त्यति नै बढ्दै गयो।
स्ट्यान्डर्ड आयलले बजारमा अत्यधिक नियन्त्रण कायम गरेको र प्रतिस्पर्धीलाई कमजोर बनाएको भन्दै अमेरिकी सरकार र नियामक निकायले कम्पनीमाथि कानुनी कारबाही अघि बढाए।
अन्ततः सन् १९११ मा अमेरिकी सर्वोच्च अदालतले स्ट्यान्डर्ड आयललाई प्रतिस्पर्धाविरोधी एकाधिकार संरचना भएको ठहर गर्दै कम्पनीलाई विभाजन गर्न आदेश दियो।
कम्पनी धेरै स्वतन्त्र संस्थामा विभाजित भयो। तीमध्ये पछि एक्सन र मोबिलजस्ता ठूला ऊर्जा कम्पनीहरू विकसित भए।
स्ट्यान्डर्ड आयलको विभाजनले रकफेलरको व्यवसायिक साम्राज्यको संरचना परिवर्तन गर्यो। उनको सम्पत्ति भने कम्पनीमा रहेको स्वामित्वका कारण ठूलो नै रह्यो।
यस घटनाले अमेरिकी प्रतिस्पर्धा कानुन र ठूलो कर्पोरेट शक्तिमाथिको नियमनको इतिहासमा महत्वपूर्ण अध्याय थप्यो।
अमेरिकाको पहिलो अर्बपति
स्ट्यान्डर्ड आयलको विस्तारसँगै रकफेलरको व्यक्तिगत सम्पत्ति पनि असाधारण रूपमा बढ्यो।
उनी अमेरिकी इतिहासका पहिलो अर्बपति बने। उनको सम्पत्तिको आकार आफ्नो समयको अमेरिकी अर्थतन्त्रसँग तुलना गर्दा अत्यन्त ठूलो थियो।
तेल उद्योगबाट सुरु भएको सम्पत्ति पछि विभिन्न क्षेत्रमा फैलियो। खनिज, रेलमार्ग, घरजग्गा र वित्तीय लगानीमा समेत उनको रुचि बढ्यो।
रकफेलरको सम्पत्ति निर्माणको आधार भने एउटै थियो। ठूलो बजारमा प्रवेश गर्ने, लागत नियन्त्रण गर्ने, व्यवसायलाई एकीकृत गर्ने र दीर्घकालीन स्वामित्व कायम गर्ने रणनीति।
उनको जीवनले औद्योगिक युगमा ठूलो कम्पनी कसरी निर्माण हुन्छ भन्ने एउटा प्रभावशाली उदाहरण प्रस्तुत गर्यो।
धनपछि परोपकारको बाटो
रकफेलरको जीवनको अर्को महत्वपूर्ण अध्याय उनको परोपकारसँग जोडिन्छ।
अत्यधिक सम्पत्ति जम्मा गरिसकेपछि उनले आफ्नो धनको ठूलो हिस्सा सामाजिक क्षेत्रमा लगानी गर्न थाले। शिक्षा, स्वास्थ्य, विज्ञान, अनुसन्धान र सार्वजनिक स्वास्थ्य उनको परोपकारी कामका प्रमुख क्षेत्र बने।
उनले शिकागो विश्वविद्यालयको विकासमा ठूलो आर्थिक सहयोग गरे। विश्वविद्यालयलाई विश्वस्तरीय शैक्षिक संस्थाका रूपमा विकास गर्न उनको योगदान महत्वपूर्ण रह्यो।
चिकित्सा अनुसन्धानका लागि रकफेलर इन्स्टिच्युट स्थापना गरियो। पछि यो संस्था जैविक तथा चिकित्सा अनुसन्धानको महत्वपूर्ण केन्द्र बन्यो।
उनले सन् १९१३ मा रकफेलर फाउन्डेसन स्थापना गरे। सार्वजनिक स्वास्थ्य, शिक्षा, विज्ञान, कृषि र सामाजिक विकासका क्षेत्रमा फाउन्डेसनले विभिन्न देशमा काम गर्यो।
यसरी रकफेलरको जीवनको उत्तरार्ध व्यवसायबाट कमाएको सम्पत्तिलाई संस्थागत परोपकारमा रूपान्तरण गर्ने अभियानसँग जोडियो।
व्यापारबाट संस्थासम्म
रकफेलरको सफलताको महत्वपूर्ण पक्ष उनको व्यक्तिगत सम्पत्ति मात्र थिएन। उनले व्यक्तिगत व्यवसायलाई संस्थागत संरचनामा रूपान्तरण गरे।
स्ट्यान्डर्ड आयलले तेल उद्योगका विभिन्न चरणलाई एउटै व्यवस्थापन संरचनामा जोडेको थियो। उत्पादन, प्रशोधन, ढुवानी र वितरणमा नियन्त्रण कायम गरेर कम्पनीले ठूलो स्तरको व्यवसाय सञ्चालन गर्न सक्ने संरचना बनायो।
त्यस समयका लागि यो अत्यन्त प्रभावशाली व्यवसायिक अभ्यास थियो।
उनको रणनीतिले पछि अमेरिकामा ठूला औद्योगिक समूह निर्माण गर्ने अन्य व्यवसायीलाई समेत प्रभावित गर्यो। यद्यपि उनको व्यवसायिक शैलीसँग जोडिएका एकाधिकारका विवादले ठूलो कम्पनी र निष्पक्ष प्रतिस्पर्धाबीचको सम्बन्धबारे पनि गम्भीर बहस जन्मायो।
रकफेलरको विरासत
जोन डी. रकफेलरको जीवनलाई एउटै कोणबाट बुझ्न कठिन छ।
एकातिर उनी असाधारण व्यवसायिक क्षमता भएका उद्योगपति थिए, जसले तेल उद्योगलाई ठूलो स्तरमा संगठित गरे। अर्कोतिर उनको कम्पनीको बजार शक्ति र प्रतिस्पर्धीमाथिको व्यवहारले अमेरिकी एकाधिकारविरोधी कानुनको विकासमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्ने बहस जन्मायो।
उनको अर्को पहिचान विशाल परोपकारीका रूपमा स्थापित भयो।
व्यवसायबाट सिर्जना गरेको सम्पत्तिलाई शिक्षा, स्वास्थ्य र विज्ञानमा लगानी गर्ने उनको निर्णयले उनको सार्वजनिक विरासतको अर्को पक्ष निर्माण गर्यो।
रकफेलरको जीवनले एउटा महत्वपूर्ण व्यवसायिक परिवर्तन पनि देखाउँछ। एउटा व्यक्तिले कमाएको सम्पत्ति जब संस्था, विश्वविद्यालय, अनुसन्धान केन्द्र र फाउन्डेसनमार्फत पुस्तौँसम्म प्रभाव पार्ने संरचनामा बदलिन्छ, त्यसको प्रभाव व्यक्तिको जीवनकालभन्दा धेरै लामो हुन सक्छ।
संघर्षदेखि साम्राज्यसम्म
जोन डी. रकफेलरको यात्रा सामान्य पारिवारिक पृष्ठभूमिबाट सुरु भयो। किशोरावस्थामा जागिर खोज्दै कार्यालय धाउने एक युवकबाट उनी अमेरिकाको सबैभन्दा शक्तिशाली उद्योगपतिमध्ये एक बने।
उनको सफलताको पछाडि अवसर पहिचान गर्ने क्षमता, लागत नियन्त्रण, दीर्घकालीन सोच, व्यवसायिक विस्तार र संगठन निर्माणको महत्वपूर्ण भूमिका थियो।
उनको यात्रामा विवाद पनि उत्तिकै जोडिएको छ। स्ट्यान्डर्ड आयलको बजार शक्ति र एकाधिकारविरोधी कानुनी कारबाहीले ठूलो व्यवसायले प्रतिस्पर्धालाई कसरी प्रभावित गर्न सक्छ भन्ने प्रश्न उठायो।
यही कारण रकफेलरको कथा केवल प्रेरणाको कथा भनेर सीमित गर्न मिल्दैन। यो आधुनिक कर्पोरेट अर्थतन्त्र कसरी निर्माण भयो, ठूलो कम्पनीको शक्ति कसरी बढ्यो र त्यस शक्तिलाई नियन्त्रण गर्न राज्यले कसरी कानुनी संरचना विकास गर्यो भन्ने इतिहास पनि हो।
तर अन्ततः उनको जीवनको अर्को ठूलो पक्ष उनको परोपकारमा देखिन्छ। विशाल सम्पत्ति कमाएपछि उनले शिक्षा, स्वास्थ्य र विज्ञानमा ठूलो लगानी गरे।
सन् १९३७ मा ९७ वर्षको उमेरमा उनको निधन भयो। उनले छाडेको सम्पत्ति, संस्था र परोपकारी संरचना भने त्यसपछि पनि लामो समयसम्म प्रभावशाली रह्यो।
रकफेलरको कथा एउटा सानो जागिरबाट सुरु भएर विश्वकै ठूलो औद्योगिक साम्राज्य निर्माणसम्म पुगेको यात्रा हो। यसमा अवसर छ, संघर्ष छ, व्यवसायिक रणनीति छ, एकाधिकारको विवाद छ र अन्ततः सम्पत्तिलाई संस्थागत सामाजिक लगानीमा रूपान्तरण गर्ने प्रयास पनि छ।
त्यसैले जोन डी. रकफेलरको नाम केवल अमेरिकी तेल उद्योगको इतिहासमा मात्र सीमित छैन। आधुनिक व्यवसाय, कर्पोरेट शक्ति र परोपकारको इतिहासमा पनि उनको नाम एउटा महत्वपूर्ण अध्यायका रूपमा स्थापित छ।
