संसारले थोमस अल्भा एडिसनलाई मुख्यतः विद्युत बल्बका आविष्कारकका रूपमा सम्झिन्छ।
उनको व्यावसायिक जीवनलाई नजिकबाट हेर्दा भने उनी केवल प्रयोगशालामा बसेर नयाँ उपकरण बनाउने वैज्ञानिक थिएनन्। उनी आविष्कारलाई उत्पादनमा, उत्पादनलाई बजारमा र बजारलाई कम्पनीमा बदल्ने व्यवसायी पनि थिए।
८४ वर्षको जीवनमा एक हजारभन्दा बढी पेटेन्टसँग जोडिएका एडिसनले विभिन्न समयमा सयभन्दा बढी कम्पनी स्थापना वा निर्माण प्रक्रियामा भूमिका खेलेका थिए।
उनको व्यावसायिक यात्रासँग जोडिएको सबैभन्दा ठूलो विरासत जनरल इलेक्ट्रिकको प्रारम्भिक जग पनि हो।
उनको उद्यमशीलता भने वयस्क जीवनबाट सुरु भएको थिएन।
करिब १२ वर्षको उमेरमै उनी मिसिगनको पोर्ट ह्युरोनदेखि डिट्रोइटसम्म चल्ने रेलमा अखबार र मिठाई बेच्थे। त्यसपछि आफ्नै सानो अखबार निकाल्ने प्रयास गरे।
रेलमार्गमा व्यापार गर्ने क्रममा उनले सामानको माग, मूल्य र ग्राहकको व्यवहार बुझ्ने अवसर पाए। किशोरावस्थामै उनले तरकारी किनेर अर्को बजारमा बढी मूल्यमा बेच्ने कामसमेत गरे।
यो सामान्य बालव्यापार जस्तो देखिए पनि एडिसनको आगामी व्यवसायिक सोचको आधार त्यहीँबाट तयार भयो।
उनले वस्तु बनाउनु मात्र पर्याप्त हुँदैन, त्यसलाई कसले किन्छ, कहाँ बेच्ने र कति मूल्य पर्छ भन्ने कुरा पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ भन्ने व्यावहारिक ज्ञान सानै उमेरमा हासिल गरे।
१५ वर्षको उमेरमा रेल स्टेसनमा दुर्घटनामा पर्न लागेको बालकलाई बचाएको घटनाले उनको जीवनको अर्को ढोका खोल्यो। बालकका बुबाले उनलाई टेलिग्राफ चलाउन सिकाए। त्यसपछि एडिसनले अमेरिकाका विभिन्न स्थानमा टेलिग्राफ अपरेटरका रूपमा काम गरे।
जागिर गरिरहँदा पनि उनको ध्यान उपकरण कसरी सुधार गर्न सकिन्छ भन्नेमा बढी केन्द्रित हुन्थ्यो।
टेलिग्राफ प्रविधिसँगको यही सम्बन्धले उनलाई आविष्कारको व्यावसायिक सम्भावना बुझ्ने आधार दियो।
उनले कुनै समस्या देखेपछि त्यसको प्राविधिक समाधान खोज्ने र त्यस समाधानलाई बेच्न सकिने उत्पादनमा बदल्ने अभ्यास सुरु गरे।
४० हजार डलरको पहिलो ठूलो मोड
सन् १८६९ मा एडिसनले टेलिग्राफ अपरेटरको जागिर छाडेर पूर्णकालीन आविष्कारक बन्ने निर्णय गरे। त्यसबेला स्थिर आम्दानी छाडेर प्रयोग र व्यवसायमा लाग्नु ठूलो जोखिम थियो।
उनले शेयर बजारमा मूल्य सूचना प्रसारण गर्ने स्टक टिकर प्रणाली सुधार गरे। उनको सुधारिएको प्रविधि गोल्ड एन्ड स्टक टेलिग्राफ कम्पनीले ४० हजार डलरमा खरिद गर्यो।
यो रकम एडिसनको जीवनमा महत्वपूर्ण मोड बन्यो। आजको तुलनामा त्यो रकमको मूल्य निकै ठूलो थियो। उनले उक्त पैसालाई व्यक्तिगत विलासितामा खर्च गर्नुको साटो नयाँ प्रयोगशाला र उत्पादन क्षमता निर्माणमा लगाए।
न्युआर्कमा कारखाना स्थापना गरे र ठूलो संख्यामा कर्मचारी राखेर व्यावसायिक उत्पादन सुरु गरे।
यसले एडिसनको व्यवसायिक शैलीको आधार स्पष्ट गर्यो।
एउटा आविष्कारबाट पैसा कमाउने र फेरि अर्को आविष्कारमा लाग्नेभन्दा उनले प्राप्त आम्दानीलाई अर्को व्यवसाय निर्माण गर्न प्रयोग गरे। आविष्कारबाट आएको पूँजीले अर्को आविष्कार र अर्को उत्पादनको आधार तयार गर्ने चक्र उनले सुरु गरे।
सन् १८७० को दशकसम्म आइपुग्दा एडिसनले आफ्नो कामलाई व्यक्तिगत प्रयोगशालाबाट संगठित व्यवसायमा रूपान्तरण गर्न थालेका थिए।
आविष्कारक, प्राविधिक, मेकानिक र कर्मचारीलाई एउटै संरचनामा राखेर लगातार नयाँ उत्पादन विकास गर्ने उनको शैली त्यस समयका लागि नयाँ थियो।
मेन्लो पार्कमा बनेको अनुसन्धान कारखाना
सन् १८७६ मा न्युजर्सीको मेन्लो पार्कमा एडिसनले स्थापना गरेको प्रयोगशाला उनको व्यवसायिक यात्राको सबैभन्दा महत्वपूर्ण संरचनामध्ये एक बन्यो।
यसलाई इतिहासमा पहिलो औद्योगिक अनुसन्धान प्रयोगशालामध्ये एकका रूपमा लिइन्छ। यहाँ आविष्कार व्यक्तिगत प्रतिभामा मात्र निर्भर थिएन। विभिन्न दक्षता भएका मानिसलाई एउटै ठाउँमा राखेर निरन्तर अनुसन्धान र परीक्षण गरिन्थ्यो।
आजका ठूला प्रविधि कम्पनीका अनुसन्धान तथा विकास केन्द्रको अवधारणासँग तुलना गर्न मिल्ने यो संरचना एडिसनको ठूलो व्यवसायिक प्रयोग थियो। प्रयोगशालाले एउटा आविष्कारको खोज मात्र गर्दैनथ्यो, नयाँ उत्पादनको सम्भावना, त्यसको उपयोगिता र बजारमा लैजाने तरिकासमेत खोज्थ्यो।
यही अवधिमा फोनोग्राफ, टेलिफोन ट्रान्समिटरको सुधार र व्यावहारिक विद्युतीय बल्बसँग सम्बन्धित महत्वपूर्ण काम भए।
एडिसनले करिब ५०० पेटेन्टको संख्या पार गरिसकेका थिए। पेटेन्ट उनका लागि केवल वैज्ञानिक उपलब्धिको प्रमाण थिएनन्। ती भविष्यमा उत्पादन, बिक्री, लाइसेन्स र कम्पनी निर्माण गर्न सकिने सम्पत्ति थिए।
एडिसनको व्यवसायिक सोचको अर्को विशेषता उपयोगितामा केन्द्रित थियो।
बजारमा बिक्री हुन नसक्ने उत्पादनमा लगानी गरेर मात्र आविष्कारक बन्ने उनको रुचि थिएन। कुनै प्रविधिले वास्तविक जीवनमा समस्या समाधान गर्न सक्छ कि सक्दैन भन्ने कुरा उनको व्यावसायिक निर्णयको महत्वपूर्ण आधार थियो।
यही सोचले उनलाई बल्बको आविष्कारपछि पनि रोकिएन। उनले बुझिसकेका थिए कि एउटा बल्ब बेचेर मात्र विद्युत उद्योग निर्माण हुँदैन।
घरमा बल्ब बाल्न विद्युत उत्पादन, प्रसारण, तार, मिटर, उपकरण र सेवा चाहिन्छ। त्यसपछि उनले एउटा उत्पादन होइन, सम्पूर्ण प्रणाली निर्माण गर्ने योजना अघि बढाए।
बल्बबाट बिजुलीको पूरा व्यवसाय
सन् १८८२ मा म्यानहट्टनको पर्ल स्ट्रिट स्टेसनबाट व्यावसायिक विद्युत आपूर्ति सुरु हुनु एडिसनको व्यवसायिक जीवनको अर्को ठूलो उपलब्धि थियो।
सुरुआतमा सीमित ग्राहकलाई विद्युत उपलब्ध गराइएको भए पनि यसको अर्थ निकै ठूलो थियो। एडिसनले बल्बलाई मात्र उत्पादनका रूपमा बिक्री गर्ने होइन, विद्युतलाई सेवाका रूपमा बिक्री गर्ने व्यवसायिक मोडल विकास गरिरहेका थिए।
यसका लागि विद्युत उत्पादन गर्ने मेसिन, तार, मिटर, बल्ब र वितरण प्रणाली आवश्यक थियो।
एउटै व्यवसायभित्र यति धेरै क्षेत्र जोड्नु पूँजी, प्रविधि र व्यवस्थापनका हिसाबले कठिन थियो। यही क्रममा एडिसन मेसिन वर्क्सजस्ता कम्पनी र उत्पादन संरचना निर्माण भए।
एडिसनको व्यवसायिक रणनीति यहाँ स्पष्ट देखिन्छ। बाहिरबाट आवश्यक उपकरण नआए आफैं बनाउने, आवश्यक प्रविधि उपलब्ध नभए आफैं विकास गर्ने र बजार तयार नभए बजार सिर्जना गर्ने। विद्युत उद्योगमा उनले यही रणनीति अपनाए।
उनले एउटा नयाँ प्रविधि बेच्नुअघि त्यसको प्रयोगका लागि आवश्यक पूर्वाधार निर्माण गरे। विद्युत केन्द्रदेखि वितरण लाइनसम्मको संरचना त्यसैको उदाहरण हो। यसले उनलाई एउटा आविष्कारकबाट उद्योग निर्माण गर्ने व्यवसायीका रूपमा स्थापित गर्यो।
विद्युत व्यवसायसँगै एडिसनको अर्को ठूलो संघर्ष पनि सुरु भयो।
उनको प्रणाली डाइरेक्ट करेन्टमा आधारित थियो। लामो दूरीमा विद्युत पुर्याउन यसको सीमितता थियो। निकोला टेस्ला र जर्ज वेस्टिङहाउसले अल्टरनेटिङ करेन्ट प्रविधिलाई अघि बढाएपछि एडिसनको प्रणालीमाथि प्रत्यक्ष प्रतिस्पर्धा सुरु भयो।
एसी प्रविधिको सुरक्षामाथि प्रश्न उठाउँदै एडिसनले आक्रामक सार्वजनिक अभियान चलाए। उनले एसीलाई खतरनाक देखाउने प्रदर्शनसमेत गरे। इतिहासमा यसलाई ‘करेन्टको युद्ध’का रूपमा चिनिन्छ। अन्ततः एसी प्रविधि विद्युत प्रसारणको व्यापक प्रणालीमा स्थापित भयो।
यो संघर्षले एडिसनको अर्को व्यवसायिक पक्ष देखायो। उनी आफ्नो लगानी र बजार जोगाउन प्रतिस्पर्धामा आक्रामक हुन तयार थिए। प्राविधिक बहससँगै बजार नियन्त्रणको लडाइँ पनि चलिरहेको थियो।
आफ्नै कम्पनीबाट मेटियो एडिसनको नाम
एडिसनले विद्युत व्यवसाय खडा गरे पनि ठूलो औद्योगिक कम्पनी विस्तार गर्न निरन्तर पूँजी आवश्यक थियो। यही आवश्यकताले उनलाई वित्तीय क्षेत्रका शक्तिशाली व्यवसायीसँग जोड्यो।
जेपी मोर्गनबाट प्राप्त पूँजी र कम्पनीमा बढ्दो वित्तीय प्रभावसँगै एडिसनको स्वामित्व कमजोर हुँदै गयो।
सन् १८९२ मा एडिसन जनरल इलेक्ट्रिक र थम्सन ह्युस्टन इलेक्ट्रिक कम्पनीबीच विलय भएर जनरल इलेक्ट्रिक बनेपछि एडिसनको मूल कम्पनी नयाँ संरचनामा समाहित भयो। कम्पनीको नामबाट समेत ‘एडिसन’ हट्यो।
यो घटनाले आविष्कारक र लगानीकर्ताबीचको सम्बन्धमा रहेको आधारभूत व्यवसायिक यथार्थ देखाउँछ।
कम्पनी स्थापना गर्ने व्यक्ति नै सधैं त्यसको अन्तिम नियन्त्रणमा रहन्छ भन्ने हुँदैन। व्यवसाय विस्तार गर्न बाह्य पूँजी आवश्यक पर्दा स्वामित्व संरचना बदलिन सक्छ र संस्थापकको प्रभाव घट्न सक्छ।
एडिसनले आफ्नो कम्पनीबाट नाम गुमाए पनि उनको निर्माण गरेको व्यवसायिक आधार भने अमेरिकी औद्योगिक इतिहासमा दीर्घकालीन बन्यो। जनरल इलेक्ट्रिक पछि विद्युत उपकरणदेखि औद्योगिक प्रविधिसम्म फैलिएको विशाल कम्पनीका रूपमा विकसित भयो।
एडिसनका लागि यो आर्थिक मात्र होइन, व्यक्तिगत प्रतिष्ठासँग जोडिएको धक्का पनि थियो। तर उनले व्यवसाय छाडेनन्। बरु नयाँ क्षेत्रमा पूँजी र समय लगानी गर्न थाले।
फलामको खानीमा डुबेको करोडौँको सपना
एडिसनको व्यवसायिक जीवनमा सबैभन्दा महँगो असफलतामध्ये एक फलामको अयस्क प्रशोधन परियोजना थियो। पूर्वी अमेरिकामा उच्च गुणस्तरको फलामको स्रोत सीमित हुँदै गएको अवस्थामा उनले कम गुणस्तरको अयस्कबाट उपयोगी फलाम निकाल्ने प्रविधिमा ठूलो सम्भावना देखे।
यसका लागि उनले न्युजर्सीमा ठूलो प्रशोधन संयन्त्र स्थापना गरे। परियोजनामा मेसिन, खानी, प्रशोधन र उत्पादन संरचनामा ठूलो लगानी भयो। उनले जनरल इलेक्ट्रिकसँग सम्बन्धित आफ्नो शेयरसमेत बिक्री गरेर यस परियोजनामा पैसा लगाए।
प्रविधि अपेक्षाअनुसार प्रभावकारी बन्न सकेन। मेसिनरी सञ्चालनमा समस्या आए, उत्पादन लागत उच्च रह्यो र बजारको अवस्था पनि बदलियो। मिनेसोटामा ठूलो मात्रामा उच्च गुणस्तरको फलाम उपलब्ध भएपछि एडिसनको महँगो प्रशोधन प्रविधि बजारमा प्रतिस्पर्धी बन्न सकेन।
करिब एक दशक लामो प्रयासमा २० लाख डलरभन्दा बढी खर्च भएको बताइन्छ। परियोजनाबाट अपेक्षित आर्थिक प्रतिफल प्राप्त भएन र एडिसन ऋणमा परे।
तर उनको व्यवसायिक शैलीको रोचक पक्ष यहीँ देखिन्छ। असफल परियोजनाबाट पनि उनले अर्को व्यापारिक सम्भावना खोजे। अयस्क प्रशोधनपछि बाँकी रहने सामग्रीलाई सिमेन्ट उद्योगमा प्रयोग गर्न सकिने सम्भावना देखेपछि उनले पोर्टल्यान्ड सिमेन्ट व्यवसायमा प्रवेश गरे।
यसले एडिसनको उद्यमशीलताको अर्को आधार देखाउँछ। असफलतालाई अन्तिम बिन्दुका रूपमा नहेरी त्यसबाट अर्को उत्पादन वा बजार खोज्ने क्षमता उनको व्यवसायिक यात्रामा पटकपटक देखिन्छ।
पेटेन्टदेखि मनोरञ्जन उद्योगसम्म
एडिसनको व्यापारिक प्रभाव विद्युतमा मात्र सीमित थिएन। सन् १८७७ मा फोनोग्राफको विकासले ध्वनि रेकर्डिङको नयाँ उद्योगको आधार तयार गर्यो। आवाजलाई रेकर्ड गरेर पुनः सुन्न सकिने प्रविधिले मनोरञ्जन र संगीत व्यवसायमा नयाँ सम्भावना खोल्यो।
चलचित्र प्रविधिमा पनि एडिसनसँग जोडिएका उपकरण र कम्पनीहरूले महत्वपूर्ण भूमिका खेले। काइनेटोग्राफलगायत प्रविधिको विकाससँगै चलायमान तस्बिरलाई व्यावसायिक मनोरञ्जनमा प्रयोग गर्ने बाटो विस्तार भयो।
यी व्यवसायमा एडिसनले पेटेन्टको आर्थिक मूल्य बुझेका थिए।
प्रविधि आफैं उत्पादन गरेर बेच्ने मात्र होइन, त्यसको प्रयोगको अधिकारबाट पनि आम्दानी गर्न सकिन्छ भन्ने मोडल उनले प्रयोग गरे। पेटेन्ट र लाइसेन्सलाई व्यापारिक सम्पत्तिका रूपमा उपयोग गर्ने अभ्यासले उनलाई आफ्नो अनुसन्धानको आर्थिक लाभ लामो समयसम्म प्राप्त गर्ने अवसर दियो।
एडिसनको व्यावसायिक जीवनमा यही कारण पेटेन्टको भूमिका असाधारण रह्यो। प्रयोगशालामा जन्मिएको विचार कानुनी अधिकारमा बदलिन्थ्यो, कानुनी अधिकार उत्पादनमा प्रयोग हुन्थ्यो र उत्पादन बजारमा पुग्दा त्यसबाट कम्पनीले आम्दानी गर्थ्यो।
उनको सबैभन्दा ठूलो शक्ति यही संयोजन थियो। वैज्ञानिक सोच, प्राविधिक प्रयोग, पेटेन्ट अधिकार, उत्पादन र बजारलाई एउटै व्यावसायिक चक्रमा जोड्ने क्षमता।
एडिसनलाई कतिपय इतिहासकारले कमजोर वित्तीय व्यवस्थापन र हठी व्यवसायिक निर्णयका कारण आलोचना गरेका छन्।
उनका केही परियोजनाले ठूलो घाटा व्यहोरे। कतिपय अवसरमा उनले प्रतिस्पर्धी प्रविधिको सम्भावनालाई कम आँके। विद्युतमा एसीसँगको संघर्ष यसको चर्चित उदाहरण हो।
उनका सबै व्यवसाय अत्यन्त लाभदायक थिए भन्ने पनि होइन। ठूलो जोखिम लिने उनको बानीले कतिपय परियोजनामा भारी खर्च गरायो। फलामको अयस्क प्रशोधन परियोजना त्यसको सबैभन्दा स्पष्ट उदाहरण हो।
फेरि पनि उनलाई असफल व्यवसायीका रूपमा मात्र चित्रण गर्दा उनको वास्तविक प्रभाव छुट्छ। उनले आविष्कारलाई बजारसँग जोड्ने संरचना निर्माण गरे। कम्पनी बनाए, कर्मचारीको टिम बनाए, उत्पादन केन्द्र स्थापना गरे, पेटेन्ट सुरक्षित गरे र नयाँ बजार सिर्जना गर्ने प्रयास गरे।
असफलताभन्दा ठूलो बन्यो व्यवसायिक विरासत
सन् १९३१ मा एडिसनको निधन हुँदा उनी केवल एक वैज्ञानिकका रूपमा होइन, अमेरिकी औद्योगिक विकासका प्रभावशाली उद्यमीका रूपमा पनि स्थापित भइसकेका थिए।
उनले जीवनभर ठूलो संख्यामा पेटेन्ट लिए, विभिन्न कम्पनी स्थापना गरे र अनुसन्धानलाई संगठित व्यवसायिक प्रक्रियामा रूपान्तरण गरे।
उनको व्यक्तिगत सम्पत्तिको अन्तिम आकारलाई लिएर विभिन्न अनुमान पाइन्छन्। समकालीन औद्योगिक व्यवसायका केही धनाढ्यको तुलनामा उनी अत्यन्त ठूलो व्यक्तिगत सम्पत्तिका मालिक भने थिएनन्। तर उनको व्यवसायिक प्रभाव व्यक्तिगत सम्पत्तिको आकारभन्दा धेरै ठूलो थियो।
जनरल इलेक्ट्रिकको प्रारम्भिक निर्माणमा उनको भूमिका त्यसको सबैभन्दा ठूलो उदाहरण हो। एडिसनको नाम कम्पनीबाट हटे पनि उनले सुरु गरेको विद्युत व्यवसायको औद्योगिक आधार भने दशकौँसम्म विस्तार हुँदै गयो।
एडिसनको कथा आविष्कार र व्यापारबीचको सम्बन्ध बुझ्न महत्वपूर्ण उदाहरण हो।
नले बल्ब बनाएर मात्र सफलता खोजेनन्। बल्बलाई आवश्यक पर्ने विद्युत प्रणाली बनाए। फोनोग्राफ बनाएर मात्र रोकिएनन्, ध्वनि रेकर्डिङको व्यावसायिक सम्भावना खोजे। चलचित्र प्रविधिमा पेटेन्ट र कम्पनीको संरचना बनाए। असफल फलाम परियोजनाबाट सिमेन्ट व्यवसायको सम्भावना निकाले।
उनको व्यवसायिक जीवनमा जोखिम धेरै थिए, असफलता पनि कम थिएन। कम्पनीको स्वामित्व गुमाउनु, महँगो परियोजनामा पैसा डुबाउनु र प्रतिस्पर्धी प्रविधिसँग पराजित हुनु उनको यात्राकै हिस्सा बन्यो। तर प्रत्येक धक्कापछि नयाँ व्यवसायिक सम्भावना खोज्ने उनको क्षमता निरन्तर रह्यो।
एडिसनको वास्तविक व्यवसायिक विरासत यही हो। उनले आविष्कारलाई प्रयोगशालामा थन्क्याएनन्। त्यसलाई पेटेन्टमा बदले, पेटेन्टलाई उत्पादनमा लगे, उत्पादनलाई बजारमा पुर्याए र बजारलाई कम्पनीमा रूपान्तरण गरे।
आजको प्रविधि उद्योगमा अनुसन्धान तथा विकास केन्द्र, बौद्धिक सम्पत्ति, उत्पादन प्रणाली, लगानी र बजार विस्तारलाई एउटै व्यवसायिक संरचनामा जोड्ने अभ्यास सामान्य भइसकेको छ। एडिसनको समयमा भने यस्तो मोडल आफैंमा नयाँ प्रयोग थियो।
उनको जीवनले एउटा महत्वपूर्ण व्यवसायिक पाठ छाडेको छ।
ठूलो आविष्कार आफैंमा ठूलो व्यवसाय हुँदैन। त्यसलाई ग्राहकसम्म पुर्याउने संरचना, पूँजी व्यवस्थापन, उत्पादन क्षमता, बजार रणनीति र जोखिम सहने क्षमता चाहिन्छ। एडिसन यी सबै क्षेत्रमा सधैं सफल भएनन्, तर उनले ती सबैलाई एउटै उद्यमशील यात्रामा जोडेर देखाए।
त्यसैले थोमस एडिसनको वास्तविक परिचय केवल बल्ब बनाउने वैज्ञानिकमा सीमित हुँदैन। उनी प्रयोगशालालाई कारखानासँग, पेटेन्टलाई कम्पनीसँग र आविष्कारलाई बजारसँग जोड्ने प्रारम्भिक औद्योगिक उद्यमी थिए।
उनको व्यवसायिक यात्रा सफलताको सीधा बाटो थिएन, जोखिम, घाटा, प्रतिस्पर्धा र स्वामित्व गुमाउने अवस्थाबाट गुज्रिएको लामो यात्रा थियो। तर अन्ततः यही यात्राले आधुनिक औद्योगिक व्यवसायको एउटा महत्वपूर्ण ढाँचा निर्माण गर्यो, जसको प्रभाव एडिसनको निधनपछि पनि दशकौँसम्म देखिँदै आएको छ।
