स्टिल उद्योगलाई सामान्यतया ठूलो पूँजी, विशाल कारखाना, कच्चा पदार्थ र लामो उत्पादन प्रक्रियासँग जोडेर हेरिन्छ। तर लक्ष्मी निवास मित्तलको व्यवसायिक यात्राले यही परम्परागत उद्योगभित्र पनि फरक रणनीतिबाट ठूलो साम्राज्य निर्माण गर्न सकिने देखायो।
उनले सुरुवातमै नयाँ कारखाना बनाएर बजार कब्जा गर्ने बाटो रोजेनन्। बरु कमजोर अवस्थामा पुगेका, घाटामा गएका, सरकारी स्वामित्वमा रहेका वा व्यवस्थापन समस्याले थलिएका स्टिल उद्योगमा सम्भावना खोजे।
त्यस्ता कम्पनीलाई कम मूल्यमा अधिग्रहण गर्ने, उत्पादन क्षमता सुधार गर्ने, लागत नियन्त्रण गर्ने, व्यवस्थापन प्रणाली परिवर्तन गर्ने र अन्तर्राष्ट्रिय बजारसँग जोड्ने रणनीतिलाई उनले विस्तारको आधार बनाए।
राजस्थानमा जन्मिएका मित्तलको व्यवसायिक यात्रा भारतबाट सुरु भए पनि उनको महत्वाकांक्षा भारतको सीमाभित्र रोकिएन।
इन्डोनेसियामा पहिलो अन्तर्राष्ट्रिय स्टिल परियोजना सुरु गरेपछि उनले ट्रिनिडाड एन्ड टोबागो, मेक्सिको, क्यानडा, जर्मनी, कजाकिस्तान, अमेरिका र युरोपका विभिन्न मुलुकमा एकपछि अर्को गरी व्यवसाय विस्तार गरे।
संकटमा परेका स्टिल कम्पनीलाई पुनर्संरचना गरेर मूल्य सिर्जना गर्ने उनको शैली विस्तारै अन्तर्राष्ट्रिय स्टिल उद्योगमा चिनिन थाल्यो।
त्यही रणनीतिक विस्तारको अन्तिम ठूलो मोड सन् २००६ मा आयो, जब मित्तल स्टिल र आर्सेलरबीचको मर्जरबाट आर्सेलरमित्तल स्थापना भयो। त्यसपछि मित्तल विश्वकै सबैभन्दा ठूलो स्टिल उत्पादक कम्पनीमध्ये एकको नेतृत्वमा पुगे।
आज आर्सेलरमित्तल स्टिल तथा खानी क्षेत्रमा विश्वका प्रमुख बहुराष्ट्रिय कम्पनीमध्ये एक हो र ६० देशमा यसको उपस्थिति रहेको कम्पनीले जनाएको छ।
तर यो साम्राज्य एकैपटक बनेको थिएन। यसको पछाडि चार दशकभन्दा लामो समयको अधिग्रहण, पुनर्संरचना, जोखिम, पूँजी परिचालन र अन्तर्राष्ट्रिय विस्तारको कथा छ।
राजस्थानदेखि इन्डोनेसियासम्म
लक्ष्मी निवास मित्तलको जन्म सन् १९५० मा भारतको राजस्थानको सादुलपुरमा भएको थियो।
उनको परिवार पहिले नै स्टिल व्यवसायमा संलग्न थियो। कोलकातास्थित सेन्ट जेभियर्स कलेजबाट वाणिज्यमा स्नातक गरेपछि उनी पारिवारिक व्यवसायमा प्रवेश गरे। त्यतिबेला भारतको औद्योगिक क्षेत्र सरकारको कडा नियन्त्रणमा थियो र स्टिल उत्पादन तथा विस्तारमा निजी क्षेत्रका लागि धेरै सीमितता थिए।
मित्तलले भारतमै बसेर विस्तार गर्ने सम्भावनाभन्दा बाहिरको बजार खोज्न थाले। सन् १९७६ मा उनले इन्डोनेसियामा एउटा स्टिल कारखाना स्थापना गरे। आर्सेलरमित्तलको आधिकारिक जीवनीअनुसार यही परियोजना उनको अन्तर्राष्ट्रिय व्यवसायिक यात्राको आधार बन्यो।
इन्डोनेसियामा काम गर्दा उनले एउटा महत्वपूर्ण व्यवसायिक पाठ सिके।
स्टिल उद्योगमा उत्पादन क्षमता मात्र महत्वपूर्ण हुँदैन। उत्पादन लागत, व्यवस्थापन, कच्चा पदार्थको उपलब्धता, प्रविधि, बजार र वित्तीय संरचनाबीचको सन्तुलनले कम्पनीको वास्तविक प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता निर्धारण गर्छ।
पछि उनले यही सोचलाई आफ्नो अधिग्रहण रणनीतिको आधार बनाए।
उनको ध्यान नयाँ कारखाना बनाउनेभन्दा पहिले नै निर्माण भइसकेका तर राम्रोसँग सञ्चालन हुन नसकेका कारखानातर्फ जान थाल्यो। यस्ता उद्योगमा नयाँ लगानीको तुलनामा अधिग्रहण लागत कम हुन सक्थ्यो र सही व्यवस्थापनबाट उत्पादन तथा नाफा बढाउने सम्भावना रहन्थ्यो।
संकटग्रस्त उद्योगमा अवसरको खोजी
सन् १९८० को दशकको अन्त्यसम्म आइपुग्दा मित्तलले आफ्नो व्यवसायिक मोडेललाई अझ स्पष्ट बनाइसकेका थिए। उनले विश्वभरका समस्याग्रस्त स्टिल उद्योगमा सम्भावित अवसर खोज्न थाले।
सन् १९८९ मा उनले ट्रिनिडाड एन्ड टोबागोको सरकारी स्वामित्वमा रहेको आइरन एन्ड स्टिल कम्पनी अफ ट्रिनिडाड एन्ड टोबागोको सञ्चालन जिम्मेवारी लिए।
कम्पनी आर्थिक तथा सञ्चालनसम्बन्धी समस्यामा थियो। मित्तलले त्यहाँ व्यवस्थापन प्रणाली सुधार, उत्पादन प्रक्रियाको पुनर्संरचना र लागत नियन्त्रणमा ध्यान दिए।
यो निर्णयले उनलाई एउटा नयाँ बाटो देखायो। सरकारी स्वामित्वमा रहँदा घाटामा गएको कम्पनी निजी व्यवस्थापन र पूँजी परिचालनबाट पुनर्जीवित गर्न सकिन्छ भने संसारका अन्य देशमा रहेका यस्तै उद्योगमा पनि अवसर हुन सक्छ।
यसपछि उनको विस्तार अझ तीव्र भयो।
सन् १९९२ मा उनले मेक्सिकोको सिबाल्सा स्टिल व्यवसाय अधिग्रहण गरे। त्यसपछि क्यानडाको सिडबेक डोस्को, जर्मनीको ह्याम्बर्गर स्टालवर्के र कजाकिस्तानको कार्मेट स्टिलमा प्रवेश गरे। यी कम्पनीमध्ये कतिपय आर्थिक तथा सञ्चालनसम्बन्धी समस्याबाट गुज्रिरहेका थिए।
कम्पनी अधिग्रहण गर्नु आफैंमा सफलता थिएन। वास्तविक चुनौती अधिग्रहणपछि सुरु हुन्थ्यो।
मित्तलले त्यस्ता कम्पनीमा उत्पादन प्रक्रिया, लागत संरचना, व्यवस्थापन र बजार रणनीतिमा परिवर्तन गर्न थाले। कारखानामा प्रयोग भइरहेको क्षमता पूर्ण रूपमा उपयोग गर्ने, अनावश्यक खर्च घटाउने र विश्वव्यापी बिक्री नेटवर्कसँग जोड्ने रणनीतिले उनको कम्पनीको उत्पादन क्षमता विस्तार गर्न मद्दत गर्यो।
यसरी मित्तलका लागि अधिग्रहण केवल कम्पनीको स्वामित्व परिवर्तन गर्ने माध्यम रहेन। त्यो नयाँ मूल्य सिर्जना गर्ने व्यवसायिक रणनीति बन्यो।
कजाकिस्तानको ठूलो परीक्षा
मित्तलको अन्तर्राष्ट्रिय विस्तारमा कजाकिस्तान महत्वपूर्ण अध्याय थियो।
सोभियत संघको विघटनपछि कजाकिस्तानको औद्योगिक संरचना ठूलो संक्रमणबाट गुज्रिरहेको थियो। कार्मेट स्टिलजस्तो विशाल औद्योगिक संस्थान पनि कमजोर आर्थिक अवस्थामा पुगेको थियो। ठूलो उत्पादन क्षमता भए पनि व्यवस्थापन, बजार र वित्तीय संरचनामा समस्या थियो।
मित्तलले यही कमजोरीभित्र सम्भावना देखे।
उनले कजाकिस्तानको स्टिल उद्योगमा प्रवेश गरेपछि उत्पादन क्षमताको उपयोग, व्यवस्थापन सुधार र अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा बिक्री विस्तारलाई प्राथमिकता दिए।
ठूलो औद्योगिक सम्पत्ति कम मूल्यमा प्राप्त गरेर त्यसको सञ्चालन सुधार गर्ने रणनीतिले मित्तलको व्यवसायिक शैलीलाई थप स्थापित गर्यो।
कजाकिस्तानको अनुभवपछि उनको कम्पनीका लागि एउटा कुरा प्रस्ट भयो। संसारका विभिन्न मुलुकमा औद्योगिक सम्पत्ति कमजोर अवस्थामा भए पनि तिनको भौतिक पूर्वाधार, दक्ष कामदार, उत्पादन क्षमता र बजार पहुँच सही व्यवस्थापन पाएपछि पुनः मूल्यवान् बनाउन सकिन्छ।
यही सोचपछि मित्तलको विस्तारको मूल आधार बन्यो।
अधिग्रहणबाट बनेको विश्वव्यापी नेटवर्क
मित्तलको व्यवसायिक यात्रामा अधिग्रहणको संख्या बढ्दै गयो। अमेरिका, युरोप, अफ्रिका, एसिया र अन्य क्षेत्रमा रहेका स्टिल कम्पनीलाई आफ्नो समूहमा जोड्दै उनले एउटा अन्तर्राष्ट्रिय उत्पादन नेटवर्क निर्माण गरे।
अमेरिकाको इनल्यान्ड स्टिल, फ्रान्सको युनिमेटल, रोमानियाको सिडेक्स र अल्जेरियाको अन्नाबाजस्ता कम्पनीमा उनको समूहले प्रवेश गर्यो। त्यसपछि पोल्यान्ड, बोस्निया, म्यासेडोनिया, चेक गणतन्त्र, युक्रेन र चीनलगायतका बजारमा समेत व्यवसाय विस्तार भयो।
यसको अर्थ एउटा कम्पनीको उत्पादन अर्को देशको बजारसँग जोडिन थाल्यो। कच्चा पदार्थको स्रोत, उत्पादन केन्द्र, बिक्री बजार र वित्तीय संरचना अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा एकीकृत हुँदै गए।
सन् १९८९ मा करिब ४ लाख टनको स्तरमा रहेको मित्तल समूहको स्टिल उत्पादन सन् २००५ सम्म आइपुग्दा करिब ६ करोड ३० लाख टन पुगेको ऐतिहासिक तथ्याङ्कले देखाउँछ।
यो वृद्धि केवल नयाँ कारखाना निर्माणबाट आएको थिएन। विभिन्न देशका विद्यमान स्टिल उद्योगलाई अधिग्रहण गरेर एउटै व्यवसायिक नेटवर्कमा जोड्ने रणनीतिले यसको ठूलो हिस्सा निर्माण गरेको थियो।
यही कारण मित्तललाई स्टिल उद्योगमा आक्रामक अधिग्रहण रणनीति अपनाउने व्यवसायीका रूपमा विश्वव्यापी रूपमा चिनिन थालियो।
पारिवारिक व्यवसायबाट स्वतन्त्र साम्राज्य
लक्ष्मी मित्तलको व्यवसायिक यात्रा परिवारबाट सुरु भए पनि विस्तारै आफ्नै अन्तर्राष्ट्रिय समूहको रूपमा विकास भयो।
मित्तल परिवार भारतमा स्टिल व्यवसायमा संलग्न थियो। तर लक्ष्मी मित्तलले विदेशमा विस्तार गरेको व्यवसायको आकार बढ्दै गएपछि भारतीय पारिवारिक व्यवसाय र उनको अन्तर्राष्ट्रिय व्यवसाय अलग संरचनामा विकास भए।
सन् १९९० को दशकको मध्यसम्म आइपुग्दा लक्ष्मी मित्तलको ध्यान पूर्ण रूपमा अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा केन्द्रित भयो। उनले पारिवारिक व्यवसायको सीमाभन्दा बाहिर गएर आफ्नै व्यवस्थापन दर्शन र अन्तर्राष्ट्रिय अधिग्रहण रणनीति विकास गरे।
यसले उनको पहिचान पनि परिवर्तन गर्यो। उनी अब पारिवारिक व्यवसायका उत्तराधिकारी मात्र रहेनन्। विभिन्न देशका औद्योगिक कम्पनी अधिग्रहण गरेर तिनलाई एउटै अन्तर्राष्ट्रिय संरचनामा जोड्ने स्वतन्त्र औद्योगिक समूहका प्रमुख बने।
अमेरिकी बजारमा प्रवेश
सन् १९९८ मा अमेरिकी इनल्यान्ड स्टिलको अधिग्रहण मित्तलको अन्तर्राष्ट्रिय विस्तारको अर्को महत्वपूर्ण चरण थियो।
अमेरिकी स्टिल उद्योग लामो इतिहास, उच्च उत्पादन क्षमता र कडा प्रतिस्पर्धाका कारण विश्वकै महत्वपूर्ण बजारमध्ये एक थियो। त्यहाँ स्थापित स्टिल कम्पनीमा प्रवेश गर्नु भनेको ठूलो पूँजीसँगै व्यवस्थापन क्षमता, श्रम सम्बन्ध, प्रविधि र बजार संरचना बुझ्नुपर्ने अवस्था थियो।
मित्तलको समूहले अमेरिकी बजारमा प्रवेश गरेपछि विश्वका प्रमुख औद्योगिक बजारमध्ये एउटामा आफ्नो उपस्थिति स्थापित गर्यो। त्यसपछि युरोप र अन्य क्षेत्रका अधिग्रहणसँगै उनको कम्पनीको उत्पादन तथा बिक्री नेटवर्क थप व्यापक बन्दै गयो।
विभिन्न देशमा उत्पादन क्षमता राख्दा मित्तलको समूहले एउटा अर्को रणनीतिक लाभ प्राप्त गर्यो। एउटा बजारमा माग कमजोर हुँदा अर्को बजारले सन्तुलन दिन सक्थ्यो। उत्पादन र कच्चा पदार्थको स्रोत विभिन्न भौगोलिक क्षेत्रमा फैलिँदा एउटै देशको आर्थिक अवस्थाले सम्पूर्ण व्यवसायलाई प्रभावित गर्ने जोखिम पनि केही हदसम्म घट्थ्यो।
मित्तल स्टिलको जन्म
सन् २००४ मित्तलको व्यवसायिक यात्रामा अर्को ठूलो मोड बन्यो।
इस्पात इन्टरनेसनल र एलएनएम होल्डिङ्सबीच मर्जर भयो। त्यसै समयमा इन्टरनेसनल स्टिल ग्रुपको अधिग्रहणसमेत भयो। यी कारोबारपछि मित्तल स्टिलको आकार निकै ठूलो भयो।
आर्सेलरमित्तलको आधिकारिक इतिहासअनुसार मित्तल स्टिल त्यसपछि विश्वको अग्रणी स्टिल उत्पादक बनेको थियो।
मित्तलले अब संसारका विभिन्न देशमा छुट्टाछुट्टै कम्पनी चलाउने चरण पार गरिसकेका थिए। उनी विश्वव्यापी स्टिल उद्योगमा ठूलो उत्पादन क्षमता र बहुराष्ट्रिय बजार भएको समूहको नेतृत्व गरिरहेका थिए।
तर उनको महत्वाकांक्षा त्यतिमै सीमित थिएन। उनको नजर युरोपको अर्को विशाल स्टिल कम्पनीतर्फ थियो। त्यो थियो आर्सेलर।
आर्सेलरको अधिग्रहण प्रस्ताव
सन् २००६ मा मित्तलले आर्सेलरसँग मर्जरको प्रस्ताव अघि सारे।
आर्सेलर आफैंमा युरोपको विशाल स्टिल समूह थियो। लक्जेम्बर्ग, फ्रान्स र स्पेनलगायत युरोपेली औद्योगिक क्षेत्रसँग यसको गहिरो सम्बन्ध थियो। मित्तल स्टिलसँगको संयोजनले विश्व स्टिल उद्योगमा ठूलो परिवर्तन ल्याउने अवस्था थियो।
प्रस्ताव सार्वजनिक भएपछि आर्सेलरको व्यवस्थापनबाट प्रतिरोध भयो। युरोपका केही राजनीतिक वृत्तमा पनि मित्तलको प्रस्तावप्रति चिन्ता व्यक्त गरियो।
मित्तलले भने प्रस्ताव अघि बढाइरहे। उनको तर्क स्टिल उद्योगमा विश्वव्यापी स्तरको कम्पनी आवश्यक हुँदै गएको थियो। चीनको उत्पादन बढिरहेको थियो। कच्चा पदार्थ र ऊर्जा लागतमा परिवर्तन भइरहेको थियो। विश्वका विभिन्न बजारमा प्रतिस्पर्धा बढिरहेको थियो।
यस्तो अवस्थामा ठूलो अन्तर्राष्ट्रिय उत्पादन नेटवर्क भएको कम्पनीले दीर्घकालीन प्रतिस्पर्धा गर्न सक्ने उनको व्यवसायिक दृष्टिकोण थियो।
अन्ततः मित्तल स्टिल र आर्सेलरबीच मर्जर सहमति भयो। सन् २००६ मा आर्सेलरमित्तल स्थापना भयो। यो कारोबार लक्ष्मी मित्तलको व्यवसायिक यात्राको सबैभन्दा ठूलो मोडमध्ये एक बन्यो।
भारतको पारिवारिक स्टिल व्यवसायमा काम सुरु गरेका मित्तल अब विश्वकै सबैभन्दा ठूलो स्टिल उत्पादक कम्पनीमध्ये एकको शीर्ष नेतृत्वमा पुगे।
विश्व आर्थिक संकटको कठिन समय
आर्सेलरमित्तलको स्थापना भएपछि कम्पनीको आकार विशाल भयो। तर त्यसपछि विश्व अर्थतन्त्रले ठूलो चुनौती सामना गर्यो।
सन् २००८ को विश्वव्यापी वित्तीय संकटले निर्माण, अटोमोबाइल, पूर्वाधार र औद्योगिक उत्पादनमा असर पार्दा स्टिलको मागमा पनि दबाब आयो।
स्टिल उद्योग अत्यधिक पूँजी र ऊर्जा आवश्यक पर्ने उद्योग भएकाले माग घट्दा कम्पनीको वित्तीय अवस्था छिटो प्रभावित हुन सक्छ। आर्सेलरमित्तलले पनि संकटको समयमा उत्पादन क्षमता समायोजन, खर्च नियन्त्रण र ऋण व्यवस्थापनमा ध्यान दिनुपर्यो।
त्यसपछि चिनियाँ स्टिल उत्पादनको तीव्र वृद्धि विश्व बजारका लागि अर्को ठूलो चुनौती बन्यो। त्यससँगै कच्चा पदार्थको मूल्य, ऊर्जा लागत, व्यापार विवाद, संरक्षणवादी नीति र विश्वव्यापी आर्थिक मन्दीका विभिन्न चरणले स्टिल उद्योगलाई प्रभावित गरे।
मित्तलको व्यवसायिक यात्रामा यही चरणले एउटा अर्को कुरा देखायो। अधिग्रहण गरेर ठूलो कम्पनी बनाउनु एउटा पक्ष हो। ठूलो कम्पनीलाई विश्वव्यापी आर्थिक चक्रका बीच टिकाइराख्नु अर्को ठूलो चुनौती हो।
भारतमा फर्किएको ठूलो परियोजना
विश्वभर विस्तार गरिसकेपछि पनि भारत मित्तलको व्यवसायिक रणनीतिमा महत्वपूर्ण बजारका रूपमा रह्यो।
आर्सेलरमित्तलले जापानको निप्पोन स्टिलसँग साझेदारी गरेर आर्सेलरमित्तल निप्पोन स्टिल इन्डिया स्थापना गरेको छ। भारतमा स्टिल उत्पादन विस्तार गर्ने यो साझेदारी मित्तलको जन्मभूमिसँग जोडिएको महत्वपूर्ण व्यवसायिक परियोजना हो।
सन् २०२६ मार्चमा आन्ध्र प्रदेशमा नयाँ एकीकृत स्टिल प्लान्टको आधारशिला राखिएको कम्पनीले जनाएको छ। प्रस्तावित प्लान्टको वार्षिक उत्पादन क्षमता ८.२ मिलियन टन रहने बताइएको छ।
भारतको पूर्वाधार, निर्माण, अटोमोबाइल र औद्योगिक क्षेत्रमा स्टिलको माग बढिरहेको अवस्थामा यस्ता परियोजनाले मित्तल समूहलाई भारतको दीर्घकालीन औद्योगिक वृद्धिसँग जोड्ने रणनीति देखाउँछन्।
यसमा एउटा रोचक चक्र देखिन्छ।
भारतबाट सुरु भएको पारिवारिक व्यवसाय विदेशमा गएर विश्वव्यापी कम्पनी बन्यो। दशकौँपछि त्यही व्यवसाय फेरि भारतमा ठूलो औद्योगिक लगानीसहित फर्किएको छ।
दोस्रो पुस्ताको प्रवेश
मित्तल साम्राज्यको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष उत्तराधिकारी व्यवस्थापन हो।
लक्ष्मी मित्तलका छोरा आदित्य मित्तल लामो समयदेखि कम्पनीको व्यवस्थापनमा सक्रिय छन्। उनले सन् १९९७ मा इस्पात इन्टरनेसनलमा काम सुरु गरेका थिए। पछि वित्त, रणनीति, अधिग्रहण र व्यवसायिक व्यवस्थापनका विभिन्न जिम्मेवारी सम्हाल्दै कम्पनीको शीर्ष नेतृत्वमा पुगे।
सन् २०२१ मा आदित्य मित्तल आर्सेलरमित्तलका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत बने। लक्ष्मी मित्तल कार्यकारी अध्यक्षको भूमिकामा छन्। यसले मित्तल परिवारको व्यवसाय पहिलो पुस्ताबाट दोस्रो पुस्तामा सञ्चालन जिम्मेवारी हस्तान्तरण भएको देखाउँछ।
तर कम्पनीको आकार हेर्दा यो सामान्य पारिवारिक व्यवसायको उत्तराधिकार होइन। आर्सेलरमित्तल बहुराष्ट्रिय कम्पनी हो, जसका लगानीकर्ता, कर्मचारी, उत्पादन केन्द्र, सरकार र बजार विभिन्न महादेशमा छन्। त्यसैले नेतृत्व परिवर्तनसँगै संस्थागत व्यवस्थापन र दीर्घकालीन रणनीतिक निरन्तरता पनि महत्वपूर्ण हुन्छ।
स्टिल उद्योगको नयाँ चुनौती
लक्ष्मी मित्तलले व्यवसाय सुरु गर्दा स्टिल उद्योगको मुख्य प्रतिस्पर्धा उत्पादन क्षमता र लागतमा केन्द्रित थियो। अहिले उद्योगको प्राथमिकता विस्तारै परिवर्तन हुँदैछ।
जलवायु परिवर्तन र कार्बन उत्सर्जन घटाउने अन्तर्राष्ट्रिय दबाबका कारण स्टिल उद्योगलाई कम कार्बन उत्पादनतर्फ जानुपर्ने चुनौती छ। परम्परागत स्टिल उत्पादनमा ठूलो मात्रामा ऊर्जा प्रयोग हुने भएकाले उद्योगले नयाँ प्रविधि खोजिरहेको छ।
आर्सेलरमित्तलले पनि डिकार्बोनाइजेसनलाई आफ्नो दीर्घकालीन रणनीतिको महत्वपूर्ण हिस्सा बनाएको छ। कम्पनीले कम कार्बन प्रविधि, ऊर्जा दक्षता, विद्युतीय उत्पादन प्रक्रिया र नयाँ औद्योगिक प्रविधिमा लगानी गर्दै आएको छ।
सन् २०२५ मा कम्पनीले अनुसन्धान तथा विकासमा ३३५ मिलियन अमेरिकी डलर खर्च गरेको जनाएको छ। अनुसन्धानको क्षेत्र स्टिल उत्पादन सुधारदेखि कार्बन उत्सर्जन घटाउने प्रविधि र डिजिटल प्रणालीसम्म फैलिएको कम्पनीको विवरणमा उल्लेख छ।
यसले मित्तलको व्यवसायिक यात्राको नयाँ चरण देखाउँछ। पहिलो चरणमा उनले संकटग्रस्त कम्पनी खोजे। त्यसपछि ती कम्पनीलाई सुधारेर विश्वव्यापी उत्पादन नेटवर्क बनाए। अहिले त्यही नेटवर्कलाई नयाँ प्रविधि र कम कार्बन अर्थतन्त्रसँग जोड्ने चुनौती उनको कम्पनीसामु छ।
सम्पत्तिभन्दा ठूलो व्यवसायिक विरासत
लक्ष्मी मित्तलको नाम विश्वका धनी व्यवसायीको सूचीमा आउने गर्छ। फोर्ब्सको २०२६ को प्रोफाइलमा उनको सम्पत्ति करिब ३४.९ अर्ब अमेरिकी डलरको वास्तविक समय अनुमानमा देखाइएको थियो। सेयर मूल्यमा हुने परिवर्तनका कारण यस्तो अनुमान समयअनुसार परिवर्तन भइरहन्छ।
तर मित्तलको व्यवसायिक प्रभावलाई केवल व्यक्तिगत सम्पत्तिको अंकले मापन गर्न सकिँदैन। उनको सबैभन्दा महत्वपूर्ण योगदान विभिन्न देशका संकटग्रस्त स्टिल उद्योगलाई अन्तर्राष्ट्रिय व्यवसायिक नेटवर्कमा जोड्ने रणनीति हो।
उनले नयाँ उद्योग शून्यबाट निर्माण गर्नेभन्दा विद्यमान तर कमजोर अवस्थामा रहेका उद्योगको सम्भावना पहिचान गरे। त्यसपछि पूँजी, व्यवस्थापन, प्रविधि र बजारको संयोजनबाट तिनलाई पुनर्संरचना गरे।
यस प्रक्रियामा जोखिम पनि थियो। सबै अधिग्रहण समान रूपमा सफल हुन सक्दैनथे। विभिन्न देशका श्रम कानुन, सरकारी नीति, स्थानीय राजनीति, औद्योगिक सम्बन्ध र बजार अवस्था फरक थिए। कुनै एउटा देशमा प्रभावकारी भएको व्यवस्थापन रणनीति अर्को देशमा उस्तै परिणाम दिन्छ भन्ने ग्यारेन्टी थिएन।
त्यसैले मित्तलको व्यवसायिक यात्रा केवल आक्रामक विस्तारको कथा होइन। यो जोखिम व्यवस्थापन, अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चालन र दीर्घकालीन पूँजी परिचालनको कथा पनि हो।
संकटलाई अवसरमा बदल्ने रणनीति
मित्तलको व्यवसायिक शैलीको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष संकटग्रस्त सम्पत्तिलाई अवसरका रूपमा हेर्नु थियो।
ट्रिनिडाडको सरकारी स्टिल उद्योग होस् वा कजाकिस्तानको विशाल औद्योगिक प्लान्ट, उनले समस्या भएको कम्पनीमा सम्भावित मूल्य खोजे।
उत्पादन कमजोर भएको ठाउँमा क्षमता उपयोग बढाउने प्रयास गरे। उच्च लागत भएको ठाउँमा लागत संरचना सुधार्ने प्रयास गरे। स्थानीय बजार सीमित भएको ठाउँमा अन्तर्राष्ट्रिय बिक्री नेटवर्क प्रयोग गरे। यसरी उनले एउटा कारखानालाई अर्को कारखानासँग जोड्दै गए।
एउटा देशको अनुभव अर्को देशमा प्रयोग गर्दै गए। व्यवस्थापन प्रणाली र प्रविधि विभिन्न बजारमा विस्तार गर्दै गए।
अधिग्रहण उनको अन्तिम लक्ष्य थिएन। अधिग्रहणपछि मूल्य सिर्जना गर्नु उनको व्यवसायिक मोडेलको केन्द्रमा थियो।
यही कारण मित्तलको कथा सामान्य धनी व्यवसायीको कथा मात्र होइन। यो औद्योगिक सम्पत्ति पुनर्संरचना र विश्वव्यापीकरणको एउटा महत्वपूर्ण व्यवसायिक उदाहरण बनेको छ।
विश्व स्टिल बजारमा मित्तलको विरासत
सन् १९७६ मा इन्डोनेसियाबाट सुरु भएको मित्तलको अन्तर्राष्ट्रिय यात्रा आज ६० देशमा उपस्थिति भएको आर्सेलरमित्तलसम्म पुगेको छ।
कम्पनीका अनुसार सन् २०२५ मा आर्सेलरमित्तलले ५५.६ मिलियन मेट्रिक टन कच्चा स्टिल उत्पादन गरेको थियो। त्यही वर्ष कम्पनीले ४८.८ मिलियन मेट्रिक टन फलाम अयस्क उत्पादन गरेको र ६१.४ अर्ब अमेरिकी डलर राजस्व हासिल गरेको जनाएको छ।
यी तथ्याङ्कले मित्तलले निर्माण गरेको व्यवसायको आकार देखाउँछन्।
तर त्यसको सुरुवातमा यस्तो विशाल साम्राज्य थिएन। एउटा परिवार थियो। स्टिलको एउटा व्यवसाय थियो। विदेशमा विस्तार गर्ने निर्णय थियो।
र संकटग्रस्त कम्पनीमा अवसर देख्ने व्यवसायिक दृष्टिकोण थियो। त्यसपछि आयो अधिग्रहणको लामो यात्रा।
एकपछि अर्को देशमा प्रवेश, कमजोर कम्पनीको पुनर्संरचना, उत्पादन क्षमता विस्तार, लागत नियन्त्रण र विश्वव्यापी बजार निर्माण हुँदै मित्तल स्टिल विश्वको अग्रणी स्टिल उत्पादक कम्पनीमध्ये एक बन्यो।
त्यसपछि आर्सेलरसँगको मर्जरले उनको व्यवसायिक यात्रालाई अर्को स्तरमा पुर्यायो।
आज मित्तल कम्पनीको दैनिक सञ्चालनभन्दा रणनीतिक नेतृत्वमा केन्द्रित छन्। दोस्रो पुस्ताले प्रमुख कार्यकारीको जिम्मेवारी सम्हालेको छ। कम्पनी भने स्टिल उद्योगलाई नयाँ प्रविधि, कम कार्बन उत्पादन र विश्वव्यापी औद्योगिक परिवर्तनसँग जोड्ने चरणमा पुगेको छ।
लक्ष्मी मित्तलको कथा त्यसैले केवल राजस्थानबाट विश्वको धनी व्यवसायी बन्न पुगेको कथा होइन।
यो एउटा यस्तो व्यवसायिक यात्राको कथा हो, जहाँ समस्या भएको उद्योगमा सम्भावना खोजियो, कमजोर कम्पनीलाई पूँजी र व्यवस्थापनबाट पुनर्संरचना गरियो, अधिग्रहणलाई विस्तारको माध्यम बनाइयो र विभिन्न देशका औद्योगिक व्यवसायलाई एउटै विश्वव्यापी स्टिल नेटवर्कमा जोडियो।
पारिवारिक व्यवसायबाट सुरु भएको यात्रा अन्ततः विश्व स्टिल उद्योगको केन्द्रसम्म पुग्यो। मित्तलको व्यवसायिक विरासत अब अर्को प्रश्नमा पुगेको छ।
विश्वव्यापी स्टिल उद्योगलाई ठूलो बनाउने रणनीतिबाट बनेको यो साम्राज्य अब कम कार्बन, नयाँ प्रविधि र बदलिँदो औद्योगिक अर्थतन्त्रमा कसरी रूपान्तरण हुन्छ भन्ने प्रश्न आगामी वर्षको मुख्य व्यवसायिक चुनौती बन्नेछ।
