समुद्रको सतहभन्दा तल वा आसपास रहेको जमिन, सीमित भूगोल र बाक्लो जनघनत्व।
सामान्य हिसाबले हेर्दा यस्तो देश कृषि उत्पादनका लागि सहज मानिँदैन। खेती गर्न जमिन चाहिन्छ, पानी नियन्त्रण गर्नुपर्छ, मौसमको जोखिम सामना गर्नुपर्छ र उत्पादनलाई बजारसम्म पुर्याउन ठूलो पूर्वाधार आवश्यक पर्छ।
नेदरल्यान्ड्सले यही कठिनाइलाई आफ्नो आर्थिक शक्तिमा बदल्यो।
आज यो देश कृषि उत्पादन मात्र गर्ने राष्ट्र होइन, कृषि प्रविधि, बीउ विकास, हरितगृह खेती, खाद्य प्रशोधन, फूल उत्पादन, डेरी, बागवानी, कृषि अनुसन्धान र अन्तर्राष्ट्रिय कृषि व्यापारको विश्वस्तरीय केन्द्र बनेको छ।
सन् २०२५ मा नेदरल्यान्ड्सले १३७.५ अर्ब युरो बराबरका कृषि वस्तु निर्यात गरेको अनुमान छ। अघिल्लो वर्षको तुलनामा यो ८.४ प्रतिशत बढी हो।
कृषि निर्यात लगातार दसौँ वर्ष बढेको हो। त्यही वर्ष कृषि वस्तुको आयात ९५.१ अर्ब युरो पुगेको थियो र कृषि व्यापारमा करिब ४२.४ अर्ब युरोको अधिशेष रहेको अनुमान छ।
यो तथ्याङ्कले एउटा महत्वपूर्ण कुरा देखाउँछ। नेदरल्यान्ड्सको कृषि शक्ति केवल खेतमा उत्पादन भएको वस्तुको परिमाणमा आधारित छैन।
उत्पादन, प्रशोधन, प्रविधि, भण्डारण, ढुवानी, पुनःनिर्यात, अनुसन्धान र विश्व बजारसँगको सम्बन्धलाई एउटै प्रणालीमा जोडेर उसले कृषि क्षेत्रलाई ठूलो व्यवसायमा परिणत गरेको छ।
पानीसँग लडेर बनाएको कृषि भूमि
नेदरल्यान्ड्सको कृषि सफलताको कथा खेतबाट होइन, पानीबाट सुरु हुन्छ।
देशको ठूलो भूभाग समुद्र सतहभन्दा तल वा त्यसको आसपास छ। त्यसैले यहाँ खेती गर्नुअघि जमिन जोगाउनुपर्थ्यो। पानी नियन्त्रण गर्नुपर्थ्यो। नदी, समुद्र र वर्षाको पानीलाई व्यवस्थित नगरी ठूलो स्तरमा कृषि सम्भव थिएन।
शताब्दीयौँदेखि डच समाजले बाँध, नहर, पम्प र पोल्डर प्रणाली विकास गर्दै आयो। पोल्डर भन्नाले पानी नियन्त्रण गरेर उपयोगमा ल्याइएको जमिनलाई बुझिन्छ।
मानव हस्तक्षेपबाट समुद्र वा पानी भएको क्षेत्रलाई सुख्खा बनाएर खेतीयोग्य बनाउने यो प्रविधि नेदरल्यान्ड्सको राष्ट्रिय पहिचानसँगै आर्थिक विकासको आधार बन्यो।
बीसौँ शताब्दीमा यो काम अझ ठूलो स्तरमा पुग्यो। सन् १९१८ मा जुइडरजी कानुन पारित भएपछि नयाँ जमिन निर्माणको ठूलो परियोजना सुरु भयो।
अफ्सलाउटडाइक बाँध निर्माण भयो र सन् १९३० देखि १९६८ सम्म चारवटा प्रमुख पोल्डर निर्माण गरिए। आज यी आइजेलमेर पोल्डरहरूले नेदरल्यान्ड्सको करिब ५ प्रतिशत भूभाग ओगट्छन् र करिब ६ प्रतिशत कृषि जमिन उपलब्ध गराउँछन्।
यसले कृषि विस्तार मात्र गरेन। राज्यले कसरी प्राकृतिक सीमालाई पूर्वाधार र प्रविधिमार्फत आर्थिक स्रोतमा बदल्न सक्छ भन्ने उदाहरण पनि बन्यो।
नेदरल्यान्ड्समा पानी नियन्त्रणको जिम्मेवारी केवल केन्द्र सरकारको विषय रहेन। स्थानीय जल व्यवस्थापन संस्थाहरूको लामो परम्पराले किसान, स्थानीय समुदाय र सरकारबीच सहकार्यको संरचना निर्माण गर्यो।
पानी नियन्त्रण र कृषि उत्पादन एकअर्कासँग जोडिए।
आज जल व्यवस्थापनमा विश्वभर नेदरल्यान्ड्सको अनुभव अध्ययन गरिन्छ। कृषि क्षेत्रको सफलता बुझ्न उसको खेतभन्दा पहिले उसको पानी व्यवस्थापन बुझ्नुपर्ने कारण यही हो।
सानो जमिनमा ठूलो उत्पादन
नेदरल्यान्ड्सको अर्को विशेषता हो, उसले जमिनको आकारलाई उत्पादनको सीमाका रूपमा स्वीकार गरेन।
२०२५ को तथ्याङ्कअनुसार नेदरल्यान्ड्समा करिब ५४.५ लाख हेक्टर बराबरको खेतीयोग्य कृषि क्षेत्र रहेको तथ्याङ्कीय विवरण छ।
त्यसमध्ये खुला कृषि, बागवानी, घाँसे मैदान तथा पशुपालनसँग सम्बन्धित जमिनको ठूलो हिस्सा छ। हरितगृहअन्तर्गतको बागवानी क्षेत्रसमेत उल्लेखनीय छ।
नेदरल्यान्ड्सले सबै क्षेत्रमा एउटै किसिमको खेती गरेन। जमिनको प्रकृति, मौसम, बजार र यातायातको सुविधा हेरेर उत्पादनको विशेषीकरण गर्यो।
दूध तथा डेरी उत्पादन, फूल, बिरुवा, आलु, तरकारी, फलफूल, मासु, बीउ, प्रशोधित खाद्य सामग्री र अन्य उच्च मूल्यका कृषि वस्तु यसको कृषि व्यापारका प्रमुख आधार बने।
सन् २०२५ मा डेरी तथा अण्डाको निर्यात मूल्य १३.३ अर्ब युरो पुगेको थियो।
मासुको निर्यात १२.१ अर्ब युरो र बागवानी उत्पादनको निर्यात पनि अत्यन्त ठूलो स्तरमा थियो। फूल, बल्ब, बिरुवा तथा नर्सरी उत्पादन नेदरल्यान्ड्सको अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान बनिसकेको छ।
यहाँको रणनीति धेरै उत्पादन मात्र होइन, उच्च मूल्यको उत्पादन हो।
एक हेक्टर जमिनबाट कति उत्पादन भयो भन्नेभन्दा त्यो उत्पादनको बजार मूल्य कति छ, त्यसमा प्रविधि कति जोडियो र त्यसबाट कति आम्दानी सिर्जना भयो भन्ने विषय महत्वपूर्ण बन्यो।
यही कारण नेदरल्यान्ड्सको कृषि प्रणालीमा किसानसँगै वैज्ञानिक, इन्जिनियर, बीउ विकासकर्ता, खाद्य कम्पनी, बैंक, निर्यातकर्ता, ढुवानी कम्पनी र अनुसन्धान संस्थासमेत जोडिए।
हरितगृहभित्र बनेको नयाँ कृषि
नेदरल्यान्ड्सको कृषि शक्तिको सबैभन्दा चर्चित पक्ष हरितगृह खेती हो।
बाहिरको मौसम प्रतिकूल भए पनि भित्र तापक्रम, प्रकाश, आर्द्रता, पानी र पोषण व्यवस्थापन गर्न सकिने भएपछि खेतीको परम्परागत सीमालाई बदल्न सकिन्छ। नेदरल्यान्ड्सले यही अवधारणालाई ठूलो व्यावसायिक प्रणालीमा विकास गर्यो।
विशेष गरी पश्चिमी नेदरल्यान्ड्सको हरितगृह क्षेत्र विश्वकै चर्चित कृषि उत्पादन केन्द्रमध्ये एक बनेको छ।
टमाटर, खुर्सानी, काँक्रो, फूल तथा अन्य उच्च मूल्यका बागवानी उत्पादन हरितगृहबाट ठूलो परिमाणमा उत्पादन गरिन्छ।
सरकारले समेत हरितगृहलाई ऊर्जा बचत, स्वचालित जलवायु नियन्त्रण, डिजिटल प्रणाली र दिगो प्रविधिसँग जोड्ने नीतिलाई प्राथमिकता दिँदै आएको छ।
नयाँ पुस्ताको डच हरितगृह परम्परागत टनेल वा प्लास्टिक घरजस्तो मात्र छैन। त्यहाँ सेन्सरले तापक्रम र आर्द्रता मापन गर्छ। कम्प्युटर प्रणालीले वातावरण नियन्त्रण गर्छ।
पानीको प्रयोग घटाउन पुनःप्रयोग प्रणाली अपनाइन्छ। प्रकाश व्यवस्थापन गरिन्छ। कतिपय प्रणालीमा रोबोटिक प्रविधि प्रयोग हुन थालेको छ।
यसको अर्थ किसानको भूमिका पनि बदलिएको छ।
किसान अब केवल बीउ रोप्ने र बाली कुर्ने व्यक्ति रहेन। ऊ उत्पादन प्रणाली सञ्चालन गर्ने व्यवस्थापक, प्रविधि प्रयोगकर्ता र बजार बुझ्ने व्यवसायी बनेको छ।
यही परिवर्तनले कृषि क्षेत्रमा श्रमको उत्पादकत्व बढायो।
फूलबाट बनेको विश्व बजार
नेदरल्यान्ड्सको कृषि सफलताको अर्को अद्भुत पक्ष फूल व्यापार हो।
फूललाई सामान्यतया खाद्य सुरक्षासँग जोडिँदैन। तर नेदरल्यान्ड्सले फूल र सजावटी बिरुवालाई उच्च मूल्यको अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारमा परिणत गर्यो।
नेदरल्यान्ड्सको वेस्टल्यान्डमा उच्च प्रविधिबाट भइरहेको टमाटर खेती। फोटो स्रोत: टोमाटोवर्ल्ड, वेस्टल्यान्ड।
ट्युलिपसँग जोडिएको डच पहिचान आज विश्वभर परिचित छ। फूल उत्पादनसँगै नर्सरी, बल्ब, बीउ, हरितगृह, प्याकेजिङ, चिस्यान व्यवस्थापन, लिलामी, ढुवानी र अन्तर्राष्ट्रिय वितरणको ठूलो व्यवसाय विकास भयो।
फूल उत्पादन भएको केही घण्टामै विश्वका विभिन्न बजारमा पुर्याउन सकिने संरचना तयार गरियो।
यसले कृषि उत्पादनलाई स्थानीय बजारमा सीमित राखेन।
कृषि वस्तुको आयु छोटो हुन्छ। त्यसैले उत्पादन जति महत्वपूर्ण छ, समयमै बजारसम्म पुर्याउने क्षमता पनि त्यत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ। नेदरल्यान्ड्सले यही पक्षमा ठूलो लगानी गर्यो।
यसै कारण फूल तथा बागवानी उत्पादन उसको प्रमुख निर्यात समूह बनेको छ। २०२४ मा मात्रै बागवानी निर्यातको मूल्य ११.९ अर्ब युरो पुगेको थियो।
फूलको व्यापारले एउटा अर्को पाठ पनि दिन्छ। कृषिमा सफलता केवल खाद्यान्न उत्पादनबाट आउँदैन। उपभोक्ताको माग, आय, रुचि र अन्तर्राष्ट्रिय बजारअनुसार उच्च मूल्यका नयाँ कृषि व्यवसाय विकास गर्न सकिन्छ।
अनुसन्धानलाई खेतसम्म पुर्याउने प्रणाली
नेदरल्यान्ड्सको कृषि सफलताको केन्द्रमा विश्वविद्यालय र अनुसन्धान प्रणाली पनि छ। यसको सबैभन्दा चर्चित नाम वागेनिन्गेन विश्वविद्यालय तथा अनुसन्धान हो।
सन् १८७६ मा वागेनिन्गेनमा राष्ट्रिय कृषि शिक्षा सुरु भएको थियो। त्यसको एक वर्षपछि कृषि अनुसन्धान केन्द्र स्थापना भयो। त्यसपछि दशकौँसम्म कृषि अनुसन्धान, बीउ, माटो, पशुपालन, खाद्य प्रविधि र बागवानी क्षेत्रमा अनुसन्धान विस्तार हुँदै गयो।
आज वागेनिन्गेन विश्वस्तरमा कृषि तथा खाद्य अनुसन्धानसँग जोडिएको प्रमुख संस्थाका रूपमा स्थापित छ।
यसको महत्व विश्वविद्यालय आफैँमा मात्र सीमित छैन। विश्वविद्यालय, अनुसन्धान संस्था, सरकार र निजी क्षेत्रबीचको सम्बन्धले अनुसन्धानलाई व्यवसायमा रूपान्तरण गर्ने वातावरण बनाएको छ।
कृषि अनुसन्धान प्रयोगशालामा थन्किने होइन। किसानसम्म पुग्ने हो। कम्पनीले नयाँ प्रविधि विकास गर्ने हो। बीउ कम्पनीले नयाँ जात बजारमा ल्याउने हो। खाद्य उद्योगले उत्पादनलाई प्रशोधन गर्ने हो। निर्यातकर्ताले त्यसलाई विश्व बजारमा पुर्याउने हो।
यसरी ज्ञान उत्पादन र बजारबीचको दूरी घटाइएको छ।
डच कृषि नवप्रवर्तनको ऐतिहासिक अध्ययनले पनि बन्दरगाह, शहरी बजार र औद्योगिक क्षेत्रसँग किसानको निकटताले उच्च मूल्यका कृषि उत्पादनमा विशेषीकरणलाई प्रोत्साहन गरेको र उन्नाइसौँ शताब्दीको अन्त्यदेखि सरकारले कृषि अनुसन्धान तथा विकासलाई उल्लेखनीय रूपमा समर्थन गरेको देखाउँछ।
बन्दरगाहदेखि विश्व बजारसम्म
कृषि उत्पादन मात्रै भएर निर्यात शक्ति बन्न सकिँदैन। उत्पादनलाई संकलन गर्नुपर्छ। प्रशोधन गर्नुपर्छ। प्याकेजिङ गर्नुपर्छ। भण्डारण गर्नुपर्छ। सीमा पार गराउनुपर्छ। त्यसपछि उपभोक्तासम्म पुर्याउनुपर्छ।
नेदरल्यान्ड्सले कृषि र व्यापारलाई छुट्टाछुट्टै क्षेत्रका रूपमा विकास गरेन।
रोटरड्यामजस्तो विशाल बन्दरगाह, सडक, रेल, जलमार्ग, विमानस्थल, शीतभण्डारण र वितरण सञ्जालले कृषि व्यापारलाई विश्व बजारसँग जोड्यो।
युरोपको ठूलो उपभोक्ता बजारसँग उसको भौगोलिक निकटता अर्को ठूलो लाभ बन्यो। २०२५ मा नेदरल्यान्ड्सको कृषि निर्यातमध्ये जर्मनी, बेल्जियम, फ्रान्स र बेलायत प्रमुख बजार थिए।
यसले डच कृषि व्यापारको एउटा महत्वपूर्ण विशेषता देखाउँछ। बजार धेरै टाढा खोज्नुपर्दैन। नजिकै ठूलो बजार छ। त्यसमा छिटो र कम लागतमा उत्पादन पुर्याउन सक्ने पूर्वाधार छ।
त्यसैले कृषि उत्पादन र व्यापारिक पूर्वाधार एकअर्काका पूरक बने। कृषि अर्थतन्त्रको मूल्यांकन गर्दा खेतको आकारभन्दा उत्पादन केन्द्रबाट उपभोक्तासम्म पुग्ने सम्पूर्ण आपूर्ति शृंखला कति प्रभावकारी छ भन्ने विषय महत्वपूर्ण हुन्छ।
नेदरल्यान्ड्सले यही शृंखलालाई आफ्नो प्रतिस्पर्धात्मक शक्ति बनाएको छ।
उत्पादन मात्र होइन, पुनःनिर्यात पनि
नेदरल्यान्ड्सको कृषि निर्यात तथ्याङ्क बुझ्दा अर्को महत्वपूर्ण पक्ष देखिन्छ। उसले निर्यात गर्ने सबै कृषि वस्तु आफ्नै खेतमा उत्पादन गरेको हुँदैन।
सन् २०२५ मा कुल कृषि निर्यात १३७.५ अर्ब युरो पुगेको अनुमान छ। त्यसमध्ये ८८.४ अर्ब युरो बराबरका कृषि वस्तु नेदरल्यान्ड्समै उत्पादन भएका थिए भने करिब ४९.१ अर्ब युरो बराबरका वस्तु पुनःनिर्यातसँग सम्बन्धित थिए।
यसले नेदरल्यान्ड्सको व्यापारिक भूमिकालाई स्पष्ट पार्छ।
देशले आफूलाई केवल उत्पादकका रूपमा सीमित राखेको छैन। ऊ उत्पादक, प्रशोधक, वितरक र ट्रान्जिट देशका रूपमा अन्तर्राष्ट्रिय कृषि शृंखलामा बसेको छ।
वागेनिन्गेन विश्वविद्यालय तथा अनुसन्धानले पनि यही भूमिकालाई डच कृषि व्यापारको महत्वपूर्ण विशेषताका रूपमा व्याख्या गरेको छ।
यसको अर्थ एउटा देशले ठूलो कृषि शक्ति बन्न आफ्नै जमिनमा सबै वस्तु उत्पादन गर्नुपर्छ भन्ने छैन।
कुन वस्तु कहाँ उत्पादन हुन्छ, कहाँ प्रशोधन हुन्छ, कहाँ भण्डारण हुन्छ र कहाँबाट विश्व बजारमा वितरण हुन्छ भन्ने सम्पूर्ण व्यापारिक संरचनामा आफ्नो स्थान बनाउन सकिन्छ।
कृषि र उद्योगबीचको सीमा हटाउँदै
नेदरल्यान्ड्समा कृषि क्षेत्रलाई परम्परागत प्राथमिक क्षेत्रका रूपमा मात्र हेरिँदैन।
कृषिसँग रसायन उद्योग जोडिन्छ। कृषि यन्त्रसँग इन्जिनियरिङ जोडिन्छ। बीउसँग जैविक प्रविधि जोडिन्छ। फूलसँग प्याकेजिङ र हवाई ढुवानी जोडिन्छ। दूधसँग खाद्य प्रशोधन उद्योग जोडिन्छ। हरितगृहसँग ऊर्जा प्रविधि जोडिन्छ।
यसले कृषि क्षेत्रमा प्रत्यक्ष उत्पादनभन्दा बाहिर पनि ठूलो मूल्य सिर्जना गर्छ। सरकारले कृषि तथा बागवानीलाई आफ्नो नवप्रवर्तनका प्रमुख क्षेत्रमध्ये राखेको छ।
हरितगृह तथा बागवानी, कृषि तथा खाद्य, पानीलगायतका क्षेत्रलाई अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिस्पर्धात्मक क्षमताका प्रमुख क्षेत्रका रूपमा विकास गर्ने नीति लामो समयदेखि चल्दै आएको छ।
यसरी कृषि अर्थतन्त्रको अर्थ किसानले उत्पादन गरेको गहुँ, आलु, दूध वा फूल मात्र होइन। त्यससँग जोडिएका प्रविधि, अनुसन्धान, सेवा र उद्योग पनि हुन्।
यही कारण कृषि क्षेत्रको वास्तविक आर्थिक प्रभाव खेतको उत्पादन मूल्यभन्दा ठूलो हुन सक्छ।
अब चुनौती पनि उस्तै ठूलो छ
कुनै पनि सफल मोडल चुनौतीरहित हुँदैन।
नेदरल्यान्ड्सको कृषि क्षेत्रमा पनि वातावरणीय दबाब, हरितगृहको ऊर्जा खपत, पशुपालनसँग जोडिएको उत्सर्जन, पानीको उपयोग, जैविक विविधता, जमिनको प्रतिस्पर्धा र जलवायु परिवर्तन प्रमुख चुनौती बनेका छन्।
उच्च उत्पादनका लागि विकसित प्रणालीले वातावरणमा पर्ने असर घटाउनुपर्ने दबाब बढेको छ।
सरकारले हरितगृह क्षेत्रमा ऊर्जा बचत र दिगो प्रविधिलाई प्राथमिकता दिइरहेको छ। पशुपालनमा पशु कल्याण र वातावरणीय प्रभाव घटाउने विषय पनि नीतिको हिस्सा बनेको छ।
२०२५ को कृषि तथ्याङ्कले पनि अर्को परिवर्तन देखाउँछ। खेतीयोग्य जमिन सीमित छ र विभिन्न उपयोगबीच प्रतिस्पर्धा छ। २०२५ मा देशको उपयोगमा रहेको कृषि क्षेत्र करिब १७९ लाख हेक्टरको तथ्याङ्कीय एकाइमा रहेको छ, जसमा घाँसे मैदान र चारा क्षेत्र ठूलो हिस्सा ओगट्छ।
त्यसैले भविष्यको डच कृषि रणनीति केवल उत्पादन बढाउने विषयमा केन्द्रित छैन।
कम जमिन, कम पानी, कम ऊर्जा र कम वातावरणीय असरमा बढी मूल्य सिर्जना गर्ने दिशातर्फ प्रणाली अघि बढिरहेको छ।
२०२६ मा डच सरकारसम्बन्धी कृषि नवप्रवर्तन दस्तावेजले स्वचालित जलवायु नियन्त्रण, डिजिटल प्रविधि, रोबोटिक्स र बीउ विकासलाई कृषि नवप्रवर्तनका महत्वपूर्ण क्षेत्रका रूपमा उल्लेख गरेको छ।
अर्थात् नेदरल्यान्ड्सको अर्को कृषि क्रान्ति खेत विस्तारबाट होइन, प्रविधिको गहिराइबाट आउने सम्भावना बढी छ।
नेपालले नेदरल्यान्ड्सबाट के सिक्न सक्छ ?
नेपाल र नेदरल्यान्ड्सबीच भूगोलको तुलना गर्न मिल्दैन।
नेदरल्यान्ड्स समथर भूभाग, समुद्री पहुँच, उच्च पूर्वाधार र युरोपको विशाल बजारबीच रहेको देश हो। नेपाल हिमाली, पहाडी र तराई भूगोल भएको भूपरिवेष्टित देश हो।
तर कृषि विकासको केही आधारभूत सिद्धान्त दुवै देशका लागि उपयोगी हुन सक्छन्। पहिलो, कृषिलाई उत्पादनबाट व्यवसायमा बदल्नुपर्छ।
नेपालमा कृषि उत्पादन हुन्छ, तर उत्पादन, संकलन, प्रशोधन, प्याकेजिङ, भण्डारण र बजारबीचको सम्बन्ध कमजोर छ। किसानले उत्पादन गरेपछि बजार खोज्ने अवस्थाले उसको मूल्य सिर्जना गर्ने क्षमता घटाउँछ।
नेदरल्यान्ड्सले उत्पादनअघि नै बजार, प्रविधि र आपूर्ति शृंखलालाई जोड्यो। दोस्रो, सानो जमिनलाई उच्च मूल्यको उत्पादनमा प्रयोग गर्न सकिन्छ।
नेपालका धेरै किसानसँग ठूलो जमिन छैन। यस्तो अवस्थामा ठूलो परिमाणको उत्पादनभन्दा उच्च मूल्यका तरकारी, फूल, फलफूल, बीउ, मसला, जडीबुटी, जैविक उत्पादन तथा प्रशोधित खाद्य वस्तुमा ध्यान दिन सकिन्छ।
तेस्रो, अनुसन्धानलाई किसानसँग जोड्नुपर्छ। नेपालमा कृषि अनुसन्धान संस्था र विश्वविद्यालय छन्। समस्या अनुसन्धान नभएको मात्र होइन, अनुसन्धानबाट आएको ज्ञान खेतसम्म पुग्ने प्रणाली कमजोर हुनु पनि हो।
नेदरल्यान्ड्सको अनुभवले विश्वविद्यालय, अनुसन्धान केन्द्र, सरकार र निजी क्षेत्रबीचको सहकार्य कृषि प्रतिस्पर्धाको आधार बन्न सक्ने देखाउँछ।
चौथो, कृषिलाई उद्योग र पूर्वाधारसँग जोड्नुपर्छ। उत्पादन बढाएर मात्र किसान धनी हुँदैन। उत्पादनलाई प्रशोधन, प्याकेजिङ, ब्रान्डिङ र निर्यातसँग जोड्नुपर्छ।
पाँचौँ, पानी र भूमिको व्यवस्थापनलाई कृषि नीतिको केन्द्रमा राख्नुपर्छ।
नेदरल्यान्ड्सले पानीलाई समस्या भनेर मात्र हेरेन। पानी व्यवस्थापनलाई आर्थिक विकासको आधार बनायो। नेपालमा पनि सिँचाइ, बाढी नियन्त्रण, भूमिगत पानी, नदी व्यवस्थापन र वर्षाको पानीलाई कृषि उत्पादनसँग जोड्ने दीर्घकालीन रणनीति आवश्यक छ।
छैटौँ, निर्यात बजारलाई उत्पादनसँगै सोच्नुपर्छ। नेपालमा उत्पादन भएपछि निर्यात खोज्ने प्रवृत्ति छ। प्रतिस्पर्धी कृषि अर्थतन्त्रमा भने कुन बजारका लागि के उत्पादन गर्ने भन्ने निर्णय उत्पादनअघि नै गरिन्छ।
सानो देशको ठूलो पाठ
नेदरल्यान्ड्सको कथा ठूलो जमिन भएको देशको कथा होइन। यो सीमित स्रोतलाई व्यवस्थित गरेर उच्च मूल्य सिर्जना गर्ने अर्थतन्त्रको कथा हो।
पानीको जोखिम थियो, उसले जल व्यवस्थापन बनायो। जमिन सीमित थियो, उसले उत्पादकत्व बढायो। मौसम चुनौतीपूर्ण थियो, उसले हरितगृह प्रविधि विकास गर्यो। बजार सानो थियो, उसले निर्यात विस्तार गर्यो।
कृषि उत्पादनको मूल्य सीमित थियो, उसले प्रशोधन र प्रविधि जोड्यो। अनुसन्धान आवश्यक थियो, उसले विश्वविद्यालय र उद्योगबीच सम्बन्ध बलियो बनायो।
आज १३७.५ अर्ब युरोको कृषि निर्यातसम्म पुगेको नेदरल्यान्ड्सको शक्ति केवल खेतमा छैन। यसको वास्तविक शक्ति ज्ञान, प्रविधि, किसान, उद्योग, पूर्वाधार, वित्त, अनुसन्धान र विश्व बजारलाई एउटै आर्थिक प्रणालीमा जोड्ने क्षमतामा छ।
२०२५ मा कृषि निर्यात लगातार दसौँ वर्ष बढ्नु त्यसैको परिणाम हो।
नेपालका लागि नेदरल्यान्ड्सको सबैभन्दा ठूलो पाठ यही हो। कृषि क्षेत्रलाई गरिबीबाट रोजगारीतर्फ, रोजगारीबाट व्यवसायतर्फ र व्यवसायबाट निर्यातमुखी उद्योगतर्फ लैजान सकिन्छ।
त्यसका लागि धेरै जमिन चाहिँदैन। चाहिन्छ, उत्पादनको सही छनोट, अनुसन्धानमा लगानी, प्रविधिको प्रयोग, बजारसँगको सीधा सम्बन्ध र कृषि उत्पादन वरिपरि बनेको बलियो व्यापारिक प्रणाली।
नेदरल्यान्ड्सले सानो भूगोललाई यही प्रणालीमार्फत विश्व कृषि शक्तिमा बदल्यो।
