काठमाडौं । दशैंमा घर जाने यात्रुको चाप यस वर्ष झन् ठूलो हुने अनुमान गरिएको छ।

काठमाडौं उपत्यकाबाट चाडपर्व मनाउन करिब १५ लाख मानिस बाहिरिने प्रक्षेपण गरिएको छ। तीमध्ये करिब १० लाखले सार्वजनिक यातायात प्रयोग गर्ने अनुमान छ। यात्रुको यो चाप व्यवस्थापन गर्न सरकारले तयारी अघि बढाए पनि सवारी साधनको उपलब्धता, सडकको अवस्था, टिकट व्यवस्थापन र सुरक्षित यात्राको सुनिश्चितता मुख्य चुनौती बनेका छन्।

प्रतिनिधिसभाको पूर्वाधार विकास समितिले तयार पारेको दशैं पर्वका लागि सार्वजनिक यातायात व्यवस्थापनसम्बन्धी प्रतिवेदनमा उपत्यकाबाट बाहिरिने यात्रुको संख्या १५ लाखसम्म पुग्न सक्ने आकलन गरिएको छ। सो प्रतिवेदनअनुसार यात्रुको चाप उच्च हुने समयमा सार्वजनिक सवारी साधनका दैनिक ६५ हजारभन्दा बढी यात्रा आवश्यक पर्न सक्छन्।

यो अनुमानले दशैंको यात्रु व्यवस्थापन सामान्य नियमित सञ्चालनबाट मात्रै सम्भव नहुने देखाउँछ।

समितिले सो प्रतिवेदन तयार गर्दा सडक तथा ट्राफिकसम्बन्धी तथ्यांक, सडकको अवस्था र यात्रुसम्बन्धी सर्वेक्षणलाई आधार बनाएको छ। यात्रुको चापलाई व्यवस्थित गर्न यातायात निकाय, ट्राफिक प्रहरी, सडक विभाग र व्यवसायीबीच समन्वय आवश्यक पर्ने प्रतिवेदनको निष्कर्ष छ।

तीन दिनमै लाखौँ यात्रुको चाप

दशैंमा यात्रुको चाप सबै दिन समान हुँदैन। फूलपातीदेखि अष्टमीसम्मको अवधिमा उपत्यका छाड्ने यात्रुको संख्या अत्यधिक बढ्ने अनुमान छ। सीमित दिनमा ठूलो संख्यामा यात्रु बाहिरिँदा टिकट काउन्टर, बसपार्क र प्रमुख राजमार्गमा चाप बढ्ने गर्छ।

सवारी साधन समयमै गन्तव्य पुगेर फर्किन नसके त्यसले अर्को यात्राका लागि उपलब्ध हुने गाडीको संख्यामा समेत असर पार्छ।

संसदीय समितिको अध्ययनअनुसार यात्रुको चाप धान्न ठूला बस, मिनीबस र माइक्रोबसको परिचालन महत्त्वपूर्ण हुनेछ। अनुमानित सार्वजनिक सवारी यात्रामध्ये ठूला बसले करिब ४८ प्रतिशत, मिनीबसले ४३ प्रतिशत र माइक्रोबसले नौ प्रतिशत यात्रुको भार बोक्ने आकलन गरिएको छ।

यसले दशैंको यात्रु व्यवस्थापनमा ठूला बससँगै साना सार्वजनिक सवारी साधनको परिचालन पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुने देखाउँछ।

तर आवश्यक सवारी यात्रा र वास्तविक रूपमा उपलब्ध सवारी साधन एउटै कुरा होइनन्।

सडक अवरुद्ध भएमा, गाडी बिग्रिएमा वा लामो दूरीको सवारी निर्धारित समयभन्दा ढिलो फर्किएमा अर्को यात्राका लागि गाडी उपलब्ध हुन सक्दैन। त्यसैले यात्रुको अनुमानका आधारमा सवारी परिचालनको योजना बनाएर मात्रै पुग्दैन, सडकको अवस्थाअनुसार त्यसलाई तत्काल समायोजन गर्न सक्ने व्यवस्था पनि आवश्यक हुन्छ।

नयाँ गाडी नथपिँदा पुरानै सवारीमा दबाब

यस वर्षको दशैंमा यात्रु व्यवस्थापनको अर्को चुनौती नयाँ सार्वजनिक सवारी साधन थप्न नसक्नु हो। सवारी दर्ता प्रक्रियामा आएको अवरोधका कारण नियमित रूपमा थपिने नयाँ सार्वजनिक सवारी साधन परिचालनमा ल्याउन कठिनाइ भएको विषय सार्वजनिक भएको छ।

यस्तो अवस्थामा दशैंको अतिरिक्त माग धान्न विद्यमान सवारी साधनमै निर्भर रहनुपर्ने अवस्था छ।

सवारी साधनको संख्या मात्रै पर्याप्त हुनु पनि समाधान होइन।

कुन मार्गमा कति गाडी आवश्यक छन्, यात्रुको चाप कुन दिन र कुन समयमा बढी हुन्छ, गाडीको फिर्ती यात्रा कति समयमा सम्भव हुन्छ र बिग्रिएका सडकका कारण सञ्चालन तालिका कति प्रभावित हुन सक्छ भन्ने विषयले वास्तविक उपलब्धता निर्धारण गर्छ।

दशैंमा उपत्यकाबाट बाहिरिने सवारी साधनमध्ये ठूलो हिस्सा नागढुंगा नाकाबाट सञ्चालन हुने अनुमान गरिएको छ। बाँकी सवारी साँगा र फर्पिङतर्फका मार्गबाट बाहिरिने आकलन छ। यसले नागढुंगा क्षेत्रको ट्राफिक व्यवस्थापनलाई विशेष महत्त्व दिएको छ।

एउटा नाकामा अत्यधिक चाप हुँदा त्यसको असर बसपार्कदेखि राजमार्गसम्म फैलिन सक्छ।

पूर्वाधार विकास समितिको प्रतिवेदनले यात्रु व्यवस्थापनलाई प्रभावकारी बनाउन विभिन्न निकायबीच समन्वय गर्नुपर्ने आवश्यकता औँल्याएको छ। तर समन्वयको घोषणा मात्र पर्याप्त हुँदैन।

यात्रुको चापअनुसार सवारी परिचालन, सडकको अवस्था र सम्भावित अवरोधबारे नियमित सूचना उपलब्ध गराउन सके मात्रै यात्रुले आफ्नो यात्रा योजना बनाउन सक्छन्।

टिकट खुल्यो, तर सेवा सुनिश्चित हुनुपर्छ

दशैंका लागि लामो दूरीका सार्वजनिक सवारीको अग्रिम टिकट बुकिङ असोज २३ अर्थात् अक्टोबर ९ देखि खोल्ने निर्णय गरिएको छ। दशैं अवधिभर यात्रुलाई सहज बनाउन घटस्थापनादेखि कोजाग्रत पूर्णिमासम्म देशभर रुट अनुमति खुला राख्ने व्यवस्था पनि गरिएको छ।

यात्रु चापलाई ध्यानमा राखेर सार्वजनिक सवारी साधनलाई प्राथमिकता दिने तयारी गरिएको छ।

काठमाडौंका नयाँ बसपार्क, कलंकी, बल्खु, कोटेश्वर र चाबहिललगायतका स्थानबाट टिकट लिन सकिने व्यवस्था गरिएको छ।

अनलाइन माध्यमबाट टिकट लिन सकिने भएकाले यात्रुलाई काउन्टरमै पुग्नुपर्ने बाध्यता कम हुन सक्छ। तर अनलाइन बुकिङको सुविधा उपलब्ध हुनु र यात्रुले आफूले चाहेको मिति तथा समयमा टिकट पाउनु फरक विषय हुन्।

चाडपर्वमा यात्रुको माग एकैपटक बढ्ने भएकाले केही गन्तव्यका टिकट छिट्टै सकिन सक्छन्।

यस्तो अवस्थामा टिकटको वास्तविक उपलब्धता, सिट नम्बर, प्रस्थान समय र तोकिएको भाडाबारे यात्रुले स्पष्ट जानकारी पाउनुपर्छ। टिकट काटिसकेपछि गाडी नआउने, सिटमा विवाद हुने वा निर्धारितभन्दा बढी भाडा तिर्नुपर्ने अवस्था आएमा उजुरी कहाँ गर्ने भन्ने जानकारी पनि सहज रूपमा उपलब्ध हुनुपर्छ।

टिकट व्यवस्थापनमा अनियमितता रोक्न आधिकारिक काउन्टर र मान्यताप्राप्त अनलाइन माध्यम प्रयोग गर्नु यात्रुका लागि सुरक्षित विकल्प हो। यातायात व्यवसायीले पनि टिकट बिक्रीसँगै यात्रुलाई गन्तव्यसम्म पुर्‍याउने सेवा सुनिश्चित गर्नुपर्छ।

टिकट वितरणलाई मात्र उपलब्धि मानेर यात्राको वास्तविक व्यवस्थापनलाई बेवास्ता गरियो भने यात्रुको समस्या समाधान हुँदैन।

भाडा अनुगमन र यात्रुको अधिकार

दशैंको समयमा यात्रुको चाप बढेसँगै तोकिएकोभन्दा बढी भाडा असुल्ने, क्षमताभन्दा बढी यात्रु राख्ने र टिकट बिक्रीमा अनियमितता हुने जोखिम पनि बढ्छ। त्यसैले यातायात व्यवस्था विभाग, ट्राफिक प्रहरी र सम्बन्धित निकायले टिकट काउन्टर, बसपार्क र राजमार्गमा प्रभावकारी अनुगमन गर्नुपर्ने हुन्छ।

सवारी साधनमा तोकिएको भाडादर स्पष्ट देखिने गरी राख्ने, चालक र सवारीको विवरण जाँच गर्ने तथा यात्रुको गुनासो तत्काल सम्बोधन गर्ने व्यवस्था प्रभावकारी हुनुपर्छ। अनुगमन टोली परिचालन गरिएको विवरण सार्वजनिक गर्नु मात्रै पर्याप्त हुँदैन।

दसैँ मनाउन गाउँ फर्किँदै यात्रु । तस्बिरः कबिन अधिकारी/गोरखापत्र

कति सवारी जाँचिए, भाडा अनियमिततामा कति कारबाही भयो र यात्रुको गुनासो कसरी समाधान गरियो भन्ने विवरणले मात्रै अनुगमनको प्रभावकारिता देखाउँछ।

लामो दूरीका यात्रुवाहक सवारीमा चालकको थकान पनि सुरक्षासँग जोडिएको विषय हो। लामो समय निरन्तर सवारी चलाउँदा दुर्घटनाको जोखिम बढ्न सक्छ। त्यसैले आवश्यकताअनुसार दुई जना चालकको व्यवस्था, सवारीको यान्त्रिक परीक्षण र यात्रु क्षमताको पालना सुनिश्चित गर्नुपर्छ।

यात्रुको चापलाई बहाना बनाएर सुरक्षाका मापदण्ड कमजोर बनाउनु हुँदैन।

सडकको अवस्था र वैकल्पिक मार्गको चुनौती

दशैंको यात्रा व्यवस्थापनमा सडकको अवस्थाले प्रत्यक्ष असर पार्छ। बाढीपहिरो र वर्षाका कारण क्षति पुगेका सडक तथा पुलको मर्मत समयमै नहुँदा गाडी ढिलो पुग्ने, यात्रु अलपत्र पर्ने र फर्किने सवारीको तालिका बिग्रिने जोखिम रहन्छ।

यही कारण सवारी साधन पर्याप्त देखिए पनि यात्रुको मागअनुसार गाडी उपलब्ध नहुन सक्छ।

नागढुंगा नाकामा चाप घटाउन पूर्वी क्षेत्रतर्फ जाने सवारीलाई बीपी राजमार्ग र कान्ति लोकपथजस्ता वैकल्पिक मार्गबाट सञ्चालन गर्ने तथा उपलब्ध अवस्थाअनुसार सुरुङमार्गलाई प्राथमिकता दिने सुझावसमेत अघि सारिएको छ। तर वैकल्पिक मार्ग प्रयोग गर्दा सडकको अवस्था, सवारीको प्रकार र यात्रा सुरक्षालाई ध्यान दिनुपर्छ।

सबै सवारीलाई एउटै मार्गबाट डाइभर्ट गर्नु आफैँमा समाधान हुँदैन।

सडक विभागले क्षतिग्रस्त सडकको मर्मत तथा अवरोध हटाउन आवश्यक उपकरण तयारी अवस्थामा राख्ने व्यवस्था गरेको छ। तर भारी वर्षा, पहिरो वा सडक अवरुद्ध हुने घटना अचानक हुन सक्छन्। त्यसैले यात्रु र सवारी चालकलाई मार्गको अवस्थाबारे समयमै सूचना दिनु उत्तिकै आवश्यक हुन्छ।

यात्रामा निस्कनुअघि गन्तव्यसम्मको सडक अवस्था बुझ्ने, सम्भव भएसम्म दिनको समयमा यात्रा गर्ने र सवारीको अवस्था जाँच गर्ने जिम्मेवारी यात्रु तथा चालक दुवैको हुन्छ।

तयारीको मूल्यांकन यात्रुको अनुभवबाट

दशैंमा करिब १५ लाख मानिसले उपत्यका छाड्ने अनुमान आफैँमा ठूलो व्यवस्थापकीय चुनौती हो। तर यात्रु संख्या उच्च हुनु मात्रै समस्या होइन। मुख्य चुनौती त्यति ठूलो चापलाई सुरक्षित, व्यवस्थित र उचित भाडामा गन्तव्यसम्म पुर्‍याउनु हो।

सरकारले अग्रिम टिकट बुकिङ, रुट अनुमति, सवारी परिचालन र सडक अनुगमनका विषयमा तयारी अघि बढाएको छ। अब ती व्यवस्थाले व्यवहारमा कस्तो परिणाम दिन्छन् भन्ने महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

यात्रुले टिकट पाउन कति समय कुर्नुपर्‍यो, तोकिएको भाडा लागू भयो कि भएन, सडकमा कति अवरोध आए र गुनासोको सुनुवाइ कति छिटो भयो भन्ने आधारमा तयारीको वास्तविक मूल्यांकन हुनेछ।

दशैं परिवारसँग भेटघाट र चाडपर्व मनाउने समय हो। त्यसका लागि घर फर्किन लागेका नागरिकले टिकटको अनिश्चितता, अस्वाभाविक भाडा र असुरक्षित यात्राको चिन्ता बोक्नुपर्ने अवस्था आउनु हुँदैन।

१५ लाख यात्रुको अनुमानलाई व्यवस्थापनको स्पष्ट योजनामा रूपान्तरण गर्न सके मात्रै चाडपर्वको यात्रा सहज हुनेछ। अन्यथा तयारीका घोषणा र यात्रुले भोग्ने वास्तविक समस्याबीचको दूरी कायमै रहनेछ।