दक्षिणपूर्वी एसियाको कम्बोडिया आज तयारी पोसाक, जुत्ता, यात्रा सामग्री र कृषि उत्पादन निर्यात गर्ने देशका रूपमा चिनिन्छ।
राजधानी नोम पेन्हका सडक, औद्योगिक क्षेत्रका कारखाना र पर्यटकीय गन्तव्यले यसको बदलिँदो आर्थिक स्वरूप देखाउँछन्।
लाखौँ मानिसलाई रोजगारी दिने उत्पादन उद्योग यस देशको अर्थतन्त्रको महत्त्वपूर्ण आधार बनेको छ। तर अहिलेको कम्बोडियालाई बुझ्न यसको कारखाना र निर्यातको तथ्यांक मात्र पर्याप्त हुँदैन।
यो त्यस्तो देश हो, जसले आधुनिक इतिहासकै भयावह राजनीतिक हिंसा र सामाजिक विनाशपछि आफ्नो अर्थतन्त्र पुनर्निर्माण गर्नुपरेको थियो।
सन् १९५३ मा फ्रान्सेली उपनिवेशबाट स्वतन्त्र भएको कम्बोडिया त्यसपछिका वर्षमा क्षेत्रीय युद्ध र आन्तरिक द्वन्द्वको चपेटामा पर्यो।
सन् १९७५ मा खमेर रुजले सत्ता कब्जा गरेपछि देशको राजनीतिक, सामाजिक र आर्थिक संरचना तहसनहस भयो। पोलपोट नेतृत्वको शासनले सहर खाली गराउने, जनतालाई सामूहिक कृषि श्रममा लगाउने र निजी सम्पत्ति तथा परम्परागत आर्थिक गतिविधि समाप्त पार्ने नीति अपनायो।
विद्यालय, बजार, प्रशासनिक निकाय र व्यावसायिक संस्थासमेत गम्भीर रूपमा प्रभावित भए। जबरजस्ती श्रम, भोकमरी, रोग र हत्याका कारण ठूलो जनसङ्ख्याले ज्यान गुमायो।
विभिन्न ऐतिहासिक अध्ययनमा खमेर रुज शासनकालमा मृत्यु हुनेको सङ्ख्या करिब १७ लाखदेखि २० लाखसम्म अनुमान गरिएको छ। त्यतिबेलाको जनसङ्ख्याका तुलनामा यो अत्यन्त ठूलो क्षति थियो। कृषि उत्पादन, व्यापार, उद्योग र सार्वजनिक सेवा सञ्चालन गर्न आवश्यक जनशक्ति तथा संस्थागत क्षमता कमजोर बने।
शिक्षित र दक्ष जनशक्तिको क्षतिले पुनर्निर्माणलाई थप कठिन बनायो। विश्व बैंकको कम्बोडियासम्बन्धी अध्ययनले पनि दशकौँको द्वन्द्वले देशको मानवीय, संस्थागत र भौतिक पुँजी ध्वस्त पारेको उल्लेख गरेको छ।
सन् १९७९ मा खमेर रुजको शासन अन्त्य भएपछि पनि कम्बोडियामा तत्काल शान्ति र आर्थिक स्थिरता स्थापित भएन।
राजनीतिक द्वन्द्व जारी रह्यो। अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध, व्यापार र लगानीको वातावरण सहज थिएन। अर्थतन्त्रलाई चलायमान बनाउने बजार प्रणाली कमजोर थियो भने राज्यसँग पुनर्निर्माणका लागि आवश्यक स्रोत र दक्ष जनशक्ति सीमित थिए।
त्यसैले कम्बोडियाको आर्थिक रूपान्तरणलाई कुनै एउटा सरकारको योजना वा एउटा उद्योगको सफलताका रूपमा मात्र हेर्न मिल्दैन।
यो लामो राजनीतिक संक्रमण, आर्थिक सुधार, अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारमा पहुँच, विदेशी लगानी र श्रममा आधारित उत्पादन उद्योग विस्तारको संयुक्त परिणाम हो। देशले पहिले राज्य र समाजको आधार पुनर्निर्माण गर्नुपर्यो। त्यसपछि मात्र उत्पादन, व्यापार र रोजगारी विस्तार गर्ने वातावरण तयार हुन थाल्यो।
सुधारले खोल्यो बजारको ढोका
कम्बोडियाको आर्थिक पुनर्निर्माणको महत्त्वपूर्ण चरण सन् १९८० को दशकको उत्तरार्ध र १९९० को दशकमा सुरु भयो।
राज्यनियन्त्रित अर्थतन्त्रबाट बजारमुखी प्रणालीतर्फ जाने सुधारले निजी व्यावसायिक गतिविधि, विदेशी लगानी र अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारका लागि ठाउँ खोल्यो। सन् १९९१ को पेरिस शान्ति सम्झौताले राजनीतिक समाधानको बाटो फराकिलो बनायो।
त्यसपछि संयुक्त राष्ट्रसङ्घको निगरानीमा निर्वाचन भयो र नयाँ राजनीतिक संरचना निर्माण गर्ने प्रयास अघि बढ्यो।
सन् १९९० को दशकमा कम्बोडियाले विश्व अर्थतन्त्रसँग सम्बन्ध विस्तार गर्ने नीति अपनायो।
विदेशी लगानीकर्तालाई उत्पादन उद्योग स्थापना गर्न प्रोत्साहित गरियो। निर्यात बजारसम्म पहुँच विस्तार गर्ने प्रयास भयो। सरकारले व्यापार तथा लगानीसम्बन्धी संरचना सुधार गर्दै निजी क्षेत्रको भूमिका बढाउन थाल्यो।
राजनीतिक स्थिरता पूर्ण रूपमा सुनिश्चित भइसकेको थिएन, तर उत्पादन उद्योग स्थापना गर्न आवश्यक आधार क्रमशः तयार हुँदै गयो।
अमेरिकासँगको व्यापार सम्बन्धले यस प्रक्रियामा विशेष भूमिका खेल्यो।
सन् १९९६ मा कम्बोडियाले अमेरिकी बजारमा सामान्य व्यापारिक सुविधा पायो। सन् १९९९ मा अमेरिका र कम्बोडियाबीच भएको कपडा तथा तयारी पोसाकसम्बन्धी व्यापार सम्झौताले उद्योग विस्तारका लागि थप अवसर सिर्जना गर्यो।
सम्झौताअन्तर्गत अमेरिकी बजारमा निर्यातको अवसरलाई कारखानामा श्रमसम्बन्धी मापदण्ड सुधार गर्ने सर्तसँग जोडिएको थियो। यसले कम्बोडियाको तयारी पोसाक उद्योगलाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रवेश गर्न सहयोग पुर्यायो।
यही समय विदेशी कम्पनीहरूले कम्बोडियामा कपडा सिलाउने कारखाना स्थापना गर्न थाले।
तुलनात्मक रूपमा कम श्रम लागत, निर्यात बजारमा पहुँच र उत्पादन विस्तारको सम्भावनाले लगानीकर्तालाई आकर्षित गर्यो।
प्रारम्भिक चरणमा उद्योगको मुख्य काम अन्तर्राष्ट्रिय कम्पनीका लागि कपडा उत्पादन गर्नु थियो। तर यसले देशभित्र औद्योगिक रोजगारी, आपूर्तिकर्ता, ढुवानी सेवा र निर्यातसम्बन्धी गतिविधि विस्तार गर्ने आधार बनायो।
सन् २००४ मा विश्व व्यापार सङ्गठनको सदस्य बनेपछि कम्बोडियाको अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार सम्बन्ध थप संस्थागत भयो।
विश्व व्यापार नियमअनुसार बजारमा प्रतिस्पर्धा गर्ने अवसर विस्तार भयो। अन्तर्राष्ट्रिय लगानीकर्ताले कम्बोडियालाई उत्पादन तथा निर्यातको सम्भावित केन्द्रका रूपमा हेर्न थाले।
कम्बोडियाको अनुभवमा व्यापार सम्झौता केवल सामान बेच्ने सुविधा थिएन। यसले उद्योगलाई अन्तर्राष्ट्रिय उत्पादन शृङ्खलामा जोड्ने, विदेशी पुँजी आकर्षित गर्ने र श्रमसम्बन्धी मापदण्ड सुधार गर्ने दबाबसमेत सिर्जना गर्यो।
उत्पादन उद्योगको विस्तारसँगै बजारको मागअनुसार गुणस्तर, समयमै आपूर्ति र श्रमिकको व्यवस्थापनमा सुधार गर्नुपर्ने अवस्था बन्यो। यही प्रक्रियाले देशको अर्थतन्त्रलाई क्रमशः कृषि र परम्परागत गतिविधिमा निर्भर अवस्थाबाट उत्पादन तथा निर्यातमुखी दिशातर्फ लैजान सहयोग गर्यो।
तयारी पोसाक बन्यो आर्थिक आधार
कम्बोडियाको आर्थिक रूपान्तरणमा सबैभन्दा ठूलो भूमिका खेल्ने क्षेत्रमध्ये तयारी पोसाक उद्योग अग्रस्थानमा छ।
कपडा सिलाउने कारखाना, जुत्ता उत्पादन, झोला तथा यात्रा सामग्री निर्माणले देशको औद्योगिक आधार विस्तार गरे। अन्तर्राष्ट्रिय कम्पनीका लागि सामान उत्पादन गर्ने कारखानाले हजारौँबाट लाखौँ मानिससम्मलाई रोजगारी दिने अवस्था सिर्जना गरे।
सुरुमा कम्बोडियाको तयारी पोसाक उद्योगको उत्पादन मूल्य तुलनात्मक रूपमा सानो थियो।
अमेरिकी बजारमा व्यापारिक सुविधा विस्तार र विदेशी लगानी भित्रिएपछि यसको आकार तीव्र गतिमा बढ्यो। अन्तर्राष्ट्रिय बजारका लागि उत्पादन गर्ने कम्पनीले कम्बोडियामा कारखाना स्थापना गरे। त्यससँगै कपडा काट्ने, सिलाउने, प्याकिङ गर्ने, ढुवानी गर्ने र निर्यात प्रक्रिया सञ्चालन गर्ने काम विस्तार भयो।
यस उद्योगको विशेषता के हो भने यसले धेरै उच्च शैक्षिक योग्यता नभएका श्रमिकलाई पनि औपचारिक रोजगारीमा प्रवेश गर्ने अवसर दिन्छ। ग्रामीण क्षेत्रबाट सहर र औद्योगिक क्षेत्रमा आएका मानिसले नियमित ज्याला पाउने काम भेट्टाउन थाले।
विशेषगरी महिलाको रोजगारी विस्तारमा तयारी पोसाक उद्योगको महत्त्वपूर्ण भूमिका रह्यो। श्रमिकले पाउने आम्दानीले परिवारको दैनिक खर्च, शिक्षा, स्वास्थ्य र आवासमा योगदान पुर्यायो। नियमित आयको स्रोत बनेपछि ग्रामीण परिवारको जीवनयापनमा पनि परिवर्तन आयो।
अन्तर्राष्ट्रिय श्रम सङ्गठनको अध्ययनअनुसार कम्बोडियाको तयारी पोसाक, जुत्ता र यात्रा सामग्री उद्योगले सन् २०२४ मा १३ अर्ब ६० करोड अमेरिकी डलर बराबरको निर्यात गरेको थियो। यस क्षेत्रमा नौ लाख १८ हजारभन्दा बढी श्रमिकले रोजगारी पाएका थिए।
श्रमिकमध्ये ७५ देखि ८० प्रतिशत महिला रहेको उक्त अध्ययनले उल्लेख गरेको छ। यी तथ्याङ्कले उत्पादन उद्योग कम्बोडियाका लागि निर्यात आम्दानीको स्रोत मात्र नभई ठूलो जनसङ्ख्याको रोजगारीसँग जोडिएको क्षेत्र बनेको देखाउँछन्।
उद्योगको विस्तारसँगै श्रम अधिकार र काम गर्ने अवस्थासम्बन्धी चुनौती पनि देखा परे। लामो समय काम गराउने, अतिरिक्त समयको पारिश्रमिक, कामदारको सङ्गठन बनाउने अधिकार र कार्यस्थलको सुरक्षाजस्ता विषयमा प्रश्न उठे।
यसलाई सम्बोधन गर्न अन्तर्राष्ट्रिय श्रम सङ्गठनको सहयोगमा सन् २००१ देखि ‘बेटर फ्याक्ट्रीज कम्बोडिया’ कार्यक्रम सञ्चालन गरियो। यस कार्यक्रमले कारखानामा श्रम मापदण्डको अनुगमन, सुधारका उपाय र श्रमिकको अधिकारसम्बन्धी अभ्यासलाई अघि बढायो।
यसको विशेषता उद्योग विस्तार र श्रम मापदण्डलाई परस्पर विरोधी विषयका रूपमा नहेर्नु थियो।
अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा टिक्न उत्पादनको लागत कम हुनु मात्र पर्याप्त हुँदैन। खरिदकर्ताले गुणस्तर, समयमै आपूर्ति र श्रमिकको अवस्थासमेत हेर्न थालेपछि श्रम मापदण्ड सुधार व्यापारिक प्रतिस्पर्धाको अंश बन्न पुग्यो। यसले कम्बोडियाको उद्योगलाई अन्तर्राष्ट्रिय खरिदकर्तासँगको सम्बन्ध मजबुत बनाउन सहयोग गर्यो।
यद्यपि तयारी पोसाक उद्योगको विस्तारलाई पूर्ण औद्योगिकीकरण भन्न मिल्दैन।
धेरै कारखानाले विदेशी कम्पनीका लागि सामान उत्पादन गर्छन्। डिजाइन, ब्रान्ड, उच्च मूल्यका प्रविधि र बजार नियन्त्रणमा स्वदेशी कम्पनीको भूमिका अझै सीमित छ। उत्पादनको ठूलो हिस्सा विदेशी बजारको मागमा निर्भर छ। कम्बोडियाले उत्पादनको परिमाण बढाएको भए पनि उच्च मूल्य अभिवृद्धि गर्ने क्षमतामा थप सुधार आवश्यक छ।
विदेशी लगानीबाट फैलिएको उत्पादन
कम्बोडियाले उत्पादन उद्योग विस्तार गर्न विदेशी लगानीलाई महत्त्वपूर्ण साधन बनायो।
विदेशी कम्पनीका लागि कारखाना स्थापना गर्ने वातावरण तयार पार्ने, निर्यात प्रक्रियालाई सहज बनाउने र अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारसँग जोडिने प्रयास गरियो। विदेशी पुँजीसँगै उत्पादन प्रविधि, व्यवस्थापनको अनुभव, अन्तर्राष्ट्रिय खरिदकर्तासँगको सम्बन्ध र बजारको पहुँच पनि देशभित्र आयो।
कम्बोडियाको आर्थिक वृद्धिमा उत्पादन निर्यात, पर्यटन, निर्माण र घरजग्गा क्षेत्रले भूमिका खेले। विश्व बैंकका अनुसार सन् २००० देखि २०१९ सम्म देशको अर्थतन्त्र औसत ८.२ प्रतिशतले बढेको थियो। यस अवधिमा कम्बोडिया विश्वका तीव्र आर्थिक वृद्धि हासिल गर्ने देशमध्ये एक बन्यो।
सन् २०१५ मा देशले न्यून मध्यम आय भएको अर्थतन्त्रको वर्गमा प्रवेश गर्यो।
आर्थिक वृद्धिको यो यात्रा केवल कारखाना स्थापना गरेर सम्भव भएको थिएन। अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारमा पहुँच, विदेशी लगानी, श्रमको उपलब्धता, पर्यटनको विस्तार र सार्वजनिक तथा निजी क्षेत्रको लगानी एकसाथ अघि बढेका थिए।
उत्पादन उद्योगले रोजगारी र निर्यात आम्दानी सिर्जना गर्यो भने पर्यटनले विदेशी मुद्रा भित्र्यायो। निर्माण क्षेत्रले सहरीकरण र भौतिक पूर्वाधार विस्तारमा योगदान पुर्यायो।
पर्यटनको आधारमा अङ्कोर वाटजस्ता ऐतिहासिक सम्पदा र सांस्कृतिक आकर्षण रहे।
पर्यटकको आवागमनले होटल, भोजनालय, यातायात, स्थानीय व्यापार र सेवामूलक व्यवसायलाई विस्तार गर्यो। यसले अर्थतन्त्रमा अर्को आयस्रोत थप्यो। उत्पादन उद्योग र पर्यटनले फरक प्रकृतिका रोजगारी सिर्जना गरे पनि दुवै क्षेत्र विदेशी बजार र अन्तर्राष्ट्रिय आवागमनसँग जोडिएका थिए।
तर विदेशी लगानी भित्र्याउनु मात्रै दीर्घकालीन औद्योगिक सफलताको ग्यारेन्टी होइन।
लगानीले देशभित्र कति सीप विकास गर्यो, स्थानीय व्यवसायसँग कति सम्बन्ध स्थापित गर्यो र उत्पादनमा कति मूल्य अभिवृद्धि भयो भन्ने प्रश्न महत्त्वपूर्ण हुन्छ। कम्बोडियाले निर्यात र रोजगारी बढाए पनि स्वदेशी लगानी, उत्पादकत्व र उच्च मूल्यका वस्तु उत्पादनमा अझै सुधार गर्नुपर्ने विश्व बैंकले औँल्याएको छ।
यसैले कम्बोडियाको अनुभवबाट विदेशी लगानीलाई केवल पुँजीको प्रवाहका रूपमा बुझ्नु हुँदैन।
त्यसलाई स्वदेशी व्यवसायको क्षमता बढाउने, कामदारलाई सीप सिकाउने, स्थानीय आपूर्तिकर्ता विकास गर्ने र उत्पादनलाई क्रमशः उच्च मूल्यतर्फ लैजाने नीतिसँग जोड्नुपर्छ। अन्यथा देशले कारखाना त पाउँछ, तर उत्पादनको प्रमुख निर्णय, प्रविधि र नाफाको ठूलो हिस्सा बाहिरै रहन सक्छ।
आर्थिक वृद्धिसँगै देखिएका कमजोरी
कम्बोडियाको आर्थिक रूपान्तरण उल्लेखनीय भए पनि यसको विकास प्रणालीमा गम्भीर कमजोरी छन्।
उत्पादन र निर्यातका केही सीमित क्षेत्रमाथिको निर्भरता तीमध्ये प्रमुख हो। विश्व बैंकको सन् २०२२ को आर्थिक अध्ययनअनुसार तयारी पोसाक, जुत्ता, चामल, कासाभा र पर्यटनजस्ता पाँच वस्तु तथा सेवाले हालैका वर्षमा देशको कुल निर्यातको करिब ८० प्रतिशत हिस्सा ओगटेका थिए।
त्यस्तै, दुई प्रमुख बजारले वस्तु निर्यातको करिब ६९ प्रतिशत हिस्सा लिएका थिए। यसले विश्व बजारमा माग घट्दा वा व्यापार नीति परिवर्तन हुँदा कम्बोडियाको अर्थतन्त्र प्रभावित हुन सक्ने देखाउँछ। कोभिड–१९ महामारीले यो कमजोरीलाई प्रत्यक्ष देखायो।
पर्यटनमा आएको गिरावट, विश्वव्यापी व्यापारको अवरोध र आपूर्ति शृङ्खलामा आएको समस्या उत्पादन तथा सेवामूलक क्षेत्रसम्म फैलियो। सन् २०२० मा कम्बोडियाको अर्थतन्त्र ३.६ प्रतिशतले संकुचित भएको विश्व बैंकको तथ्याङ्क छ।
महामारीअघि लामो समय उच्च आर्थिक वृद्धि हासिल गरेको देशले पनि बाह्य सङ्कटको सामना गर्न कठिनाइ भोग्नुपर्यो।
उद्योगको विस्तारसँगै कामदारको पारिश्रमिक, काम गर्ने अवस्था र सामाजिक सुरक्षाको विषय पनि महत्त्वपूर्ण बनेको छ।
उत्पादन लागत कम राख्ने प्रतिस्पर्धाले श्रमिकको जीवनस्तरमा पर्याप्त सुधार नगर्ने जोखिम रहन्छ। कारखानामा रोजगारी पाउनु उपलब्धि हो, तर त्यही रोजगारीले परिवारलाई आर्थिक सुरक्षा दिन्छ कि दिँदैन भन्ने प्रश्न पनि उत्तिकै आवश्यक छ।
दीर्घकालीन औद्योगिक विकासका लागि सीप, उत्पादकत्व, श्रमिकको अधिकार र सुरक्षित कार्यस्थलमा लगानी गर्नुपर्छ।
अर्को चुनौती स्वदेशी उत्पादन क्षमता विस्तार गर्नु हो।
निर्यातमुखी उद्योगले देशलाई विश्व बजारमा जोडेको छ, तर उच्च प्रविधि, आफ्नै ब्रान्ड, अनुसन्धान तथा विकास र स्थानीय कच्चा पदार्थमा आधारित उत्पादनको विस्तार अझै आवश्यक छ।
कम्बोडियाले तयारी पोसाकबाट प्राप्त अनुभवलाई विद्युतीय सामग्री, यान्त्रिक उपकरण, कृषि प्रशोधन र अन्य उच्च मूल्यका उत्पादनतर्फ विस्तार गर्न सके आर्थिक आधार थप बलियो बन्न सक्छ।
विश्व बैंकले सन् २०२५ मा सार्वजनिक गरेको आर्थिक समीक्षाले पनि निर्यात र निजी उपभोगले अर्थतन्त्रलाई सहयोग गरिरहे पनि बाह्य अनिश्चितता, घरजग्गा क्षेत्रको सुस्तता र व्यापारसम्बन्धी जोखिमले वृद्धिमा दबाब सिर्जना गरेको उल्लेख गरेको छ। बैंकले सन् २०२५ का लागि ४.८ प्रतिशत आर्थिक वृद्धिको अनुमान गरेको थियो।
यसले उच्च वृद्धिको इतिहास भएको अर्थतन्त्रले पनि निरन्तर सुधार, वित्तीय स्थिरता र विविधीकरणमा ध्यान दिनुपर्ने देखाउँछ।
नेपालका लागि के छ पाठ
कम्बोडियाको अनुभव नेपालका लागि महत्त्वपूर्ण छ, किनभने दुवै देशले रोजगारी सिर्जना, उत्पादन विस्तार र विदेशी मुद्रा आम्दानी बढाउने चुनौती सामना गरिरहेका छन्। तर कम्बोडियाको विकास प्रणालीलाई जस्ताको तस्तै नेपालमा लागू गर्न सकिँदैन। दुई देशको भौगोलिक अवस्था, राजनीतिक इतिहास, बजारसम्मको पहुँच र आर्थिक संरचना फरक छन्।
सिक्नुपर्ने कुरा कुनै एउटै उद्योगको नक्कल होइन, उत्पादन र निर्यातलाई आर्थिक नीतिको केन्द्रमा राख्ने तरिका हो।
नेपालमा कृषि उत्पादन, जडीबुटी, तयारी पोसाक, जुत्ता, हस्तकला, खाद्य प्रशोधन र विद्युतीय सामग्रीजस्ता क्षेत्रमा उत्पादन विस्तार गर्ने सम्भावना छ। तर सम्भावना मात्रै पर्याप्त हुँदैन। उद्योग सञ्चालनका लागि भरपर्दो विद्युत्, सहज ढुवानी, प्रतिस्पर्धी लागत, सीपयुक्त जनशक्ति, स्थिर नीतिगत व्यवस्था र निर्यात बजारमा पहुँच आवश्यक हुन्छ।
यी आधार कमजोर रहे विदेशी लगानी आकर्षित गर्न र स्वदेशी उद्योगलाई टिकाउन कठिन हुन्छ।
कम्बोडियाले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रवेश गर्न व्यापार सम्झौता र श्रम मापदण्ड सुधारलाई उपयोग गर्यो।
नेपालले पनि व्यापार सुविधा, गुणस्तर प्रमाणीकरण, भन्सार प्रक्रिया, ढुवानी व्यवस्था र अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डमा ध्यान दिन सक्छ। उत्पादन गर्ने क्षमता भए पनि बजारसम्म पुग्न नसक्ने अवस्था हटाउनु आवश्यक छ।
त्यसका लागि उद्योग र सरकारबीच समन्वय, निर्यातकर्तालाई प्राविधिक सहयोग तथा स्थानीय उत्पादनलाई अन्तर्राष्ट्रिय आपूर्ति शृङ्खलामा जोड्ने कार्यक्रम आवश्यक पर्छ।
अर्को पाठ रोजगारीको गुणस्तरसँग सम्बन्धित छ। उत्पादन उद्योगको विस्तारलाई केवल कारखानाको सङ्ख्या वा निर्यातको मूल्यबाट मापन गर्नु पर्याप्त हुँदैन। त्यसले कति रोजगारी सिर्जना गर्यो, कामदारको आम्दानी कति बढायो, महिलालाई कस्तो अवसर दियो र स्थानीय व्यवसायको क्षमता कति बढायो भन्ने पनि मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ।
उद्योगलाई दीर्घकालीन आधार दिन श्रमिकको सीप विकास, काम गर्ने सुरक्षित वातावरण र उत्पादकत्व सुधारलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।
कम्बोडियाले देखाएको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष आर्थिक विविधीकरण हो। तयारी पोसाक उद्योगले देशलाई ठूलो अवसर दियो, तर त्यसैमा अत्यधिक निर्भर रहँदा नयाँ जोखिम उत्पन्न भए। नेपालले पनि कुनै एउटा वस्तु, बजार वा आयस्रोतमा मात्र भरोसा गर्नु हुँदैन।
कृषि प्रशोधन, पर्यटन, सूचना प्रविधि, ऊर्जा र उत्पादन उद्योगलाई परस्पर सहयोगी बनाउँदै निर्यातका नयाँ क्षेत्र विकास गर्नुपर्छ।
कम्बोडियाको रूपान्तरणलाई युद्धपछिको चमत्कारका रूपमा मात्र व्याख्या गर्दा यसको वास्तविक पाठ छुट्न सक्छ। देशले शान्तिपछि आर्थिक सुधार अघि बढायो, अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पहुँच खोज्यो, विदेशी लगानी आकर्षित गर्यो र उत्पादन उद्योगमार्फत लाखौँ मानिसलाई रोजगारी दिने संरचना बनायो।
यी उपलब्धिसँगै उत्पादकत्व, स्थानीय लगानी, श्रमिकको अवस्था र निर्यात विविधीकरणका चुनौती पनि कायम छन्।
विनाशबाट उठेको कम्बोडियाको आर्थिक यात्राले एउटा कुरा स्पष्ट पार्छ: उत्पादन अर्थतन्त्र निर्माण गर्न सस्तो श्रम वा विदेशी लगानी मात्रै पर्याप्त हुँदैन। बजारसम्म पहुँच, नीतिगत निरन्तरता, श्रम मापदण्ड, सीप विकास र स्वदेशी उद्योगको क्षमता एकसाथ बढाउनुपर्छ।
कम्बोडियाको वास्तविक सफलता यही प्रक्रियामा छ। अब यसको आगामी चुनौती उत्पादनको परिमाण बढाउने चरणबाट उच्च मूल्य अभिवृद्धि, विविधीकृत निर्यात र आफ्नै आर्थिक क्षमतामा आधारित विकासतर्फ अघि बढ्नु हो।
