मरुभूमि, सीमित पानी, कठोर मौसम र प्राकृतिक स्रोतका रूपमा मुख्यतः तेलमा निर्भर अर्थतन्त्र, आजको संयुक्त अरब इमिरेट्सको सुरुआती परिचय यिनै शब्दले दिन्थ्यो ।
केही दशकअघिसम्म खाडी क्षेत्रमा व्यापार र समुद्री गतिविधिमा निर्भर साना बस्तीहरूको समूहका रूपमा रहेको यो भूभाग आज विश्वकै चर्चित व्यापारिक, वित्तीय, पर्यटकीय र हवाई यातायात केन्द्रमध्ये एक बनेको छ ।
दुबईको गगनचुम्बी भवन, अबुधाबीको विशाल लगानी, विश्वस्तरीय विमानस्थल, बन्दरगाह, होटल, वित्तीय केन्द्र र अन्तर्राष्ट्रिय कम्पनीका कार्यालय हेर्दा यो परिवर्तन स्वाभाविक देखिन सक्छ, तर यसको पछाडि प्राकृतिक सम्पत्तिभन्दा बढी त्यसबाट आएको आम्दानीलाई कहाँ र कसरी प्रयोग गर्ने भन्ने दीर्घकालीन आर्थिक सोच जोडिएको छ ।
संयुक्त अरब इमिरेट्सको आर्थिक रूपान्तरण बुझ्न तेलको खोजीभन्दा अगाडिको अवस्थातर्फ फर्किनुपर्छ ।
आजको संयुक्त अरब इमिरेट्स बनेका सात इमिरेट्समध्ये अधिकांश क्षेत्रमा समुद्री व्यापार, मोती संकलन, माछा मार्ने, ऊँटपालन र सीमित स्थानीय व्यापार नै आम्दानीका प्रमुख आधार थिए ।
दुबई विशेषगरी समुद्री व्यापार र पुनःनिर्यातका लागि परिचित हुँदै गएको थियो भने अबुधाबीको अर्थतन्त्र पनि तेलअघि सीमित प्राकृतिक स्रोत र परम्परागत गतिविधिमा निर्भर थियो ।
बीसौँ शताब्दीको मध्यतिर तेलको व्यावसायिक उत्पादन सुरु भएपछि आर्थिक आधार नै परिवर्तन भयो ।
अबुधाबीमा तेल उत्पादनले सरकारी आम्दानी तीव्र रूपमा बढायो । यही आम्दानीलाई तत्कालीन उपभोगमा मात्र खर्च गर्नुको सट्टा सडक, विमानस्थल, बन्दरगाह, विद्युत्, पानी, स्वास्थ्य, शिक्षा र आवासजस्ता आधारभूत संरचनामा लगानी गर्न थालियो ।
सन् १९७१ मा सात इमिरेट्स मिलेर संयुक्त अरब इमिरेट्स स्थापना भएपछि यो आर्थिक स्रोतलाई संघीय संरचनाभित्र विकासका विभिन्न क्षेत्रमा प्रयोग गर्ने आधार अझ बलियो भयो ।
तेललाई सम्पत्तिभन्दा पूँजी बनाउने सोच
तेलबाट प्राप्त आम्दानी कुनै पनि देशका लागि ठूलो अवसर हुन सक्छ, तर त्यही आम्दानी दीर्घकालीन विकासको आधार बन्ने वा छोटो अवधिको उपभोगमै सकिने भन्ने कुरा आर्थिक व्यवस्थापनमा निर्भर हुन्छ ।
संयुक्त अरब इमिरेट्सले तेललाई अन्तिम गन्तव्यभन्दा विकासका लागि प्रयोग गर्न सकिने पूँजीका रूपमा हेर्ने बाटो रोज्यो । त्यसपछि सार्वजनिक लगानीको ठूलो हिस्सा भौतिक पूर्वाधार निर्माणमा पुग्यो ।
सडक र राजमार्ग विस्तार भए, विमानस्थल आधुनिक बनाइए, समुद्री बन्दरगाहको क्षमता बढाइयो, विद्युत् र पानी आपूर्ति प्रणाली विस्तार गरियो र नयाँ सहरी क्षेत्र विकास गरिए ।
मरुभूमिको बीचमा नयाँ सहर निर्माण गर्नु आफैँमा ठूलो पूर्वाधार परियोजना थियो । त्यसका लागि राज्यले ठूलो पूँजी लगानी गर्यो र निजी तथा विदेशी लगानीलाई आकर्षित गर्ने वातावरण पनि तयार पारियो ।
अबुधाबीले तेलबाट आएको सम्पत्तिलाई सरकारी लगानीका माध्यमबाट विभिन्न क्षेत्र र विश्वका विभिन्न बजारमा फैलाउँदै लग्यो ।
दुबईले भने आफ्नो भौगोलिक अवस्थालाई व्यापारिक अवसरमा बदल्ने रणनीति अघि बढायो । खाडी, एसिया, अफ्रिका र युरोपबीचको स्थानलाई व्यापारिक केन्द्रका रूपमा उपयोग गर्ने सोचले दुबईको आर्थिक मोडेललाई तेलभन्दा धेरै फराकिलो बनायो ।
यसरी एउटै देशभित्र पनि दुई फरक तर परस्पर जोडिएका आर्थिक रणनीति विकास भए ।
अबुधाबीले प्राकृतिक स्रोतबाट प्राप्त सम्पत्तिलाई दीर्घकालीन लगानी र राष्ट्रिय सम्पत्तिमा रूपान्तरण गर्यो भने दुबईले व्यापार, सेवा, पर्यटन, यातायात, रियल इस्टेट र वित्तीय गतिविधिलाई तीव्र गतिमा विस्तार गर्यो ।
विमानस्थललाई व्यापारको ढोका बनाइयो
संयुक्त अरब इमिरेट्सको आर्थिक रूपान्तरणमा हवाई यातायातको भूमिका असाधारण छ । मरुभूमिको बीचमा रहेको देशले आफ्नो भौगोलिक अवस्थालाई कमजोरीका रूपमा होइन, विश्वका विभिन्न क्षेत्रलाई जोड्ने अवसरका रूपमा प्रयोग गर्यो ।
दुबई अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल क्रमशः विश्वकै व्यस्त अन्तर्राष्ट्रिय हवाई केन्द्रमध्ये एक बन्यो ।
यसको विस्तारसँगै एमिरेट्स एयरलाइन्सले दुबईलाई विश्वका प्रमुख सहरसँग जोड्दै लग्यो । एसिया, युरोप, अफ्रिका र अमेरिकाबीच यात्रा गर्ने यात्रु तथा व्यापारिक गतिविधिका लागि दुबई महत्वपूर्ण ट्रान्जिट केन्द्रका रूपमा स्थापित भयो ।
हवाई यातायातको विकासले विमानस्थलमा मात्र आम्दानी सिर्जना गरेन । त्यसले होटल, रेस्टुरेन्ट, खुद्रा व्यापार, कार्गो, पर्यटन, सम्मेलन, वित्तीय सेवा र रियल इस्टेटसम्मको माग बढायो । एउटा विमानस्थल वरिपरि निर्माण भएको आर्थिक गतिविधिले अर्को क्षेत्रमा लगानीको अवसर सिर्जना गर्यो ।
यही कारण संयुक्त अरब इमिरेट्सको पूर्वाधार विकासलाई केवल सडक र भवन निर्माणका रूपमा बुझ्न सकिँदैन । विमानस्थल, बन्दरगाह, सडक, होटल, व्यापारिक केन्द्र र आवासीय क्षेत्र एकअर्कासँग जोडिएको आर्थिक संरचनाका रूपमा विकास गरिए ।
बन्दरगाहबाट विश्व बजारमा प्रवेश
हवाई यातायातसँगै समुद्री व्यापार पनि संयुक्त अरब इमिरेट्सको आर्थिक रणनीतिको महत्वपूर्ण हिस्सा बन्यो ।
दुबईको जेबेल अली बन्दरगाह यसको उदाहरण हो । विशाल बन्दरगाह र त्यससँग जोडिएको स्वतन्त्र व्यापार क्षेत्रले दुबईलाई क्षेत्रीय पुनःनिर्यात केन्द्रका रूपमा विस्तार गर्न सहयोग गर्यो ।
विश्वका विभिन्न देशबाट सामान आयात गर्ने, भण्डारण गर्ने, प्रशोधन गर्ने र अन्य बजारमा पुनःनिर्यात गर्ने संरचना विस्तार भयो । यसले दुबईलाई केवल स्थानीय उपभोक्ता बजारमा निर्भर रहनुपर्ने अवस्थाबाट बाहिर निकाल्यो ।
बन्दरगाहसँगै गोदाम, ढुवानी, बीमा, वित्तीय सेवा, भन्सार, व्यापारिक कार्यालय र वितरण प्रणालीको विस्तार भयो । एउटा बन्दरगाहले निर्माण गरेको आर्थिक गतिविधि धेरै उद्योग र सेवासम्म फैलियो । यही अन्तरसम्बन्ध संयुक्त अरब इमिरेट्सको आर्थिक मोडेलको महत्वपूर्ण विशेषता बन्यो ।
व्यापारलाई सहज बनाउने नीतिले विदेशी पूँजी तान्यो
पूर्वाधार निर्माण मात्र पर्याप्त हुँदैन । विदेशी कम्पनीले कुनै देशमा लगानी गर्न कानुनी सुरक्षा, व्यापारिक सुविधा, पूर्वानुमान गर्न सकिने नियम र आवश्यक सेवा खोज्छन् । संयुक्त अरब इमिरेट्सले यसलाई पनि आर्थिक रणनीतिको हिस्सा बनायो ।
विभिन्न स्वतन्त्र व्यापार क्षेत्र स्थापना गरिए, जहाँ विदेशी कम्पनीका लागि व्यवसाय सञ्चालन गर्न सहज व्यवस्था तयार पारियो । कम्पनी दर्ता, कार्यालय स्थापना, आयात निर्यात र व्यापारिक गतिविधिलाई तुलनात्मक रूपमा सरल बनाउँदै विदेशी व्यवसायलाई आकर्षित गरियो ।
दुबई अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारको केन्द्र बन्दै जाँदा बहुराष्ट्रिय कम्पनीहरूले क्षेत्रीय कार्यालय स्थापना गर्न थाले । व्यापारसँगै बैंकिङ, परामर्श, कानुनी सेवा, लेखा, बीमा, सूचना प्रविधि र अन्य व्यावसायिक सेवाको माग बढ्यो ।
यसरी एउटा व्यापारिक केन्द्र निर्माण भएपछि त्यसलाई आवश्यक पर्ने सेवा उद्योग आफैँ विस्तार हुँदै गए । यही प्रक्रियाले अर्थतन्त्रलाई तेलको उत्पादनबाट बाहिर निकालेर सेवा र व्यापारमा आधारित बनाउन सहयोग गर्यो ।
पर्यटनलाई अर्थतन्त्रको अर्को इन्जिन
संयुक्त अरब इमिरेट्सले मरुभूमि र गर्मीलाई पर्यटनको बाधाका रूपमा मात्र हेरेन । विशाल लगानीमार्फत त्यसै भूगोललाई आधुनिक पर्यटन गन्तव्यका रूपमा प्रस्तुत गर्यो ।
दुबईमा विश्वस्तरीय होटल, किनमेल केन्द्र, मनोरञ्जन क्षेत्र, समुद्री किनार, सम्मेलन केन्द्र र नयाँ पर्यटकीय संरचना निर्माण भए । अबुधाबीले पनि सांस्कृतिक, खेलकुद, मनोरञ्जन र विलासी पर्यटनलाई विस्तार गर्यो ।
पर्यटन विस्तारसँगै होटल, हवाई सेवा, खुद्रा व्यापार, रेस्टुरेन्ट, यातायात, मनोरञ्जन र रियल इस्टेटमा रोजगारी र लगानी बढ्यो । विदेशी पर्यटकसँग आउने खर्चले अर्थतन्त्रमा नयाँ आम्दानी सिर्जना गर्यो ।
दुबईको विश्वव्यापी ब्रान्ड निर्माणमा ठूला आयोजनाको पनि भूमिका रह्यो । विश्वकै अग्ला भवन, विशाल व्यापारिक केन्द्र, कृत्रिम टापु, अन्तर्राष्ट्रिय प्रदर्शनी तथा खेलकुद आयोजनाजस्ता परियोजनाले शहरलाई विश्वको ध्यानमा राखिरहे ।
रियल इस्टेटमा मरुभूमिको मूल्य बदलियो
संयुक्त अरब इमिरेट्सको आर्थिक रूपान्तरणमा रियल इस्टेट अर्को ठूलो अध्याय हो । जहाँ केही दशकअघि खाली मरुभूमि थियो, त्यही क्षेत्रमा आवासीय भवन, कार्यालय, होटल, व्यापारिक केन्द्र र मनोरञ्जन परिसर निर्माण भए ।
रियल इस्टेटको विस्तारले निर्माण उद्योग, सिमेन्ट, स्टिल, इन्जिनियरिङ, वास्तुकला, वित्त, बैंकिङ, कानुनी सेवा र खुद्रा व्यापारसम्म आर्थिक गतिविधि विस्तार गर्यो । विदेशी लगानीकर्ताका लागि पनि सम्पत्ति बजार आकर्षणको क्षेत्र बन्यो ।
मरुभूमिबाट विकसित दुबईको आधुनिक व्यापारिक केन्द्र। फोटो स्रोत: Wikimedia Commons / Creative Commons
दुबईको सहरी विस्तारले एउटा महत्वपूर्ण आर्थिक सन्देश पनि दियो । प्राकृतिक स्रोत नभएको जमिनलाई पनि पूर्वाधार, सेवा, पहुँच र विश्वव्यापी ब्रान्डसँग जोड्न सकियो भने त्यसको आर्थिक मूल्य परिवर्तन गर्न सकिन्छ ।
यद्यपि रियल इस्टेटमा तीव्र विस्तारले जोखिम पनि ल्यायो । सन् २००८ को विश्वव्यापी वित्तीय संकटका बेला दुबईको सम्पत्ति बजारमा ठूलो दबाब देखियो । ऋण, सम्पत्ति मूल्य र अत्यधिक विस्तारसँग सम्बन्धित जोखिमले आर्थिक मोडेललाई झट्का दियो । त्यसपछि वित्तीय अनुशासन, सरकारी सहयोग र अर्थतन्त्रलाई थप विविधीकरण गर्ने आवश्यकता अझ स्पष्ट भयो ।
अबुधाबीको सम्पत्ति विश्वभर
संयुक्त अरब इमिरेट्सको अर्को महत्वपूर्ण आर्थिक शक्ति अबुधाबी हो । तेलबाट ठूलो आम्दानी प्राप्त गरेको अबुधाबीले सरकारी लगानी कोषमार्फत आफ्नो सम्पत्तिलाई विश्वका विभिन्न क्षेत्र र बजारमा लगानी गर्दै आएको छ ।
यस रणनीतिले तेलबाट प्राप्त आम्दानीलाई एउटा पुस्ताको खर्चबाट धेरै पुस्ताका लागि सम्पत्तिमा रूपान्तरण गर्ने प्रयास गरेको देखिन्छ । विश्वका विभिन्न देशमा गरिएका लगानीबाट आउने आम्दानीले तेलबाहेकको आर्थिक आधार विस्तार गर्ने लक्ष्य राखेको छ ।
अबुधाबीले ऊर्जा क्षेत्रमा मात्र होइन, विमानस्थल, उद्योग, वित्त, प्रविधि, पर्यटन, स्वास्थ्य, रियल इस्टेट र नयाँ अर्थतन्त्रका क्षेत्रमा पनि लगानी बढाउँदै लगेको छ ।
यसले संयुक्त अरब इमिरेट्सको अर्थतन्त्रलाई केवल तेल निर्यात गर्ने देशको छविबाट अन्तर्राष्ट्रिय लगानीकर्ता र पूँजी व्यवस्थापकको भूमिकातर्फ पनि विस्तार गरेको छ ।
वित्तीय केन्द्र निर्माण
व्यापार र लगानी विस्तार भएपछि वित्तीय सेवा स्वाभाविक रूपमा महत्वपूर्ण बन्दै गयो । दुबई अन्तर्राष्ट्रिय वित्तीय केन्द्र र अबुधाबी ग्लोबल मार्केटजस्ता संरचनाले अन्तर्राष्ट्रिय वित्तीय कारोबारका लागि छुट्टै वातावरण विकास गरे ।
बैंक, लगानी कम्पनी, सम्पत्ति व्यवस्थापन, बीमा, वित्तीय प्रविधि र व्यावसायिक सेवाका कम्पनीहरूका लागि नयाँ अवसर सिर्जना भए । विश्वका विभिन्न क्षेत्रका पूँजी र व्यवसायलाई खाडी क्षेत्रमा जोड्ने काममा यी वित्तीय केन्द्रले भूमिका खेले ।
यसबाट संयुक्त अरब इमिरेट्सको आर्थिक संरचना थप फराकिलो भयो । तेलबाट सरकारी आम्दानी, त्यसबाट पूर्वाधार, पूर्वाधारबाट व्यापार, व्यापारबाट सेवा उद्योग र सेवाबाट वित्तीय तथा लगानी गतिविधि विस्तार हुने चक्र निर्माण भयो ।
संकटबाट सिक्दै आर्थिक मोडेल परिवर्तन
संयुक्त अरब इमिरेट्सको आर्थिक यात्रा लगातार सफलताको मात्र कथा होइन । तेलको मूल्यमा उतारचढाव, विश्वव्यापी आर्थिक संकट, रियल इस्टेटमा जोखिम, कोभिड महामारी र क्षेत्रीय भूराजनीतिक तनावले अर्थतन्त्रलाई विभिन्न समयमा दबाबमा पारेका छन् ।
सन् २००८ को वित्तीय संकटले दुबईको अत्यधिक ऋण र रियल इस्टेट निर्भरताको जोखिम देखायो । कोभिड महामारीले पर्यटन, हवाई यातायात र व्यापारमा प्रत्यक्ष असर पार्यो । महामारीपछि पुनः पर्यटन, व्यापार, हवाई यातायात र नयाँ लगानी आकर्षित गर्ने नीतिमा जोड दिइयो ।
यस्ता संकटले एउटा कुरा स्पष्ट बनायो, कुनै पनि आर्थिक मोडेल स्थिर हुँदैन । त्यसैले संयुक्त अरब इमिरेट्सले तेलमा निर्भरता घटाउँदै व्यापार, पर्यटन, वित्त, प्रविधि, उद्योग र लगानीका नयाँ क्षेत्र विस्तार गर्दै आएको छ ।
अब तेलपछि प्रविधितर्फ
विश्व अर्थतन्त्र ऊर्जा संक्रमण, कृत्रिम बौद्धिकता, डिजिटल कारोबार र नयाँ प्रविधितर्फ अघि बढिरहेका बेला संयुक्त अरब इमिरेट्सले पनि आफ्नो लगानीको दिशा विस्तार गरेको छ । कृत्रिम बौद्धिकता, वित्तीय प्रविधि, अन्तरिक्ष, नवीकरणीय ऊर्जा, स्वच्छ ऊर्जा र डिजिटल पूर्वाधारमा लगानी बढिरहेको छ ।
अबुधाबी र दुबईले विश्वका प्रविधि कम्पनी तथा लगानीकर्तालाई आकर्षित गर्ने प्रयास गरिरहेका छन् । कृत्रिम बौद्धिकता र डिजिटल अर्थतन्त्रलाई भविष्यको आर्थिक प्रतिस्पर्धाको महत्वपूर्ण आधार मान्दै सरकारी संस्था र लगानी कोषहरूले नयाँ क्षेत्रमा पूँजी परिचालन गरिरहेका छन् ।
यसको अर्थ संयुक्त अरब इमिरेट्सले तेललाई पूर्ण रूपमा छोडिसकेको भन्ने होइन । तेल र ग्यास अझै अर्थतन्त्रका महत्वपूर्ण आधार हुन् ।
फरक यति हो, तेलबाट आएको सम्पत्तिलाई अन्य क्षेत्रमा लगानी गरेर भविष्यको आम्दानीका स्रोत विस्तार गर्ने रणनीति निरन्तर अगाडि बढाइएको छ ।
सानो देशबाट विश्वव्यापी व्यापारिक केन्द्र
संयुक्त अरब इमिरेट्सको कथा भौगोलिक आकारभन्दा आर्थिक महत्व कसरी ठूलो बनाउन सकिन्छ भन्ने उदाहरण पनि हो । घरेलु बजार विशाल छैन, कृषि योग्य जमिन सीमित छ र पानीको प्राकृतिक स्रोत न्यून छ । यस्तो अवस्थामा अर्थतन्त्रलाई देशभित्रको उपभोगमा मात्र आधारित राख्न सम्भव थिएन ।
त्यसैले विश्व बजारलाई नै आफ्नो बजार बनाउने रणनीति अघि बढाइयो । विमानस्थलले यात्रुलाई जोड्यो, बन्दरगाहले सामान जोड्यो, वित्तीय केन्द्रले पूँजी जोड्यो, व्यापारिक क्षेत्रले कम्पनी जोड्यो र पर्यटनले विश्वभरका मानिसलाई शहरसँग जोड्यो ।
यसरी संयुक्त अरब इमिरेट्सले आफ्नो भौगोलिक अवस्थालाई आर्थिक नेटवर्कमा बदल्यो । देश आफैँ ठूलो उत्पादनकर्ता नभए पनि विश्वव्यापी व्यापारको महत्वपूर्ण मध्यस्थ, लगानीकर्ता, यातायात केन्द्र र सेवा प्रदायक बन्न सक्यो ।
नेपालको लागि के सिकाइ ?
संयुक्त अरब इमिरेट्सको मोडेल नेपालका लागि जस्ताको तस्तै लागू गर्न सकिने नमुना होइन । नेपालको भूगोल, जनसंख्या, प्राकृतिक स्रोत, राजनीतिक संरचना र अर्थतन्त्रको आधार फरक छ । तर यसको आर्थिक यात्राबाट केही महत्वपूर्ण पाठ लिन सकिन्छ ।
नेपालसँग तेलको ठूलो भण्डार छैन, तर जलविद्युत्, पर्यटन, कृषि, जडीबुटी, जैविक विविधता र युवा जनशक्ति छन् । समस्या स्रोतको अभावभन्दा पनि स्रोतलाई उच्च मूल्य सिर्जना गर्ने आर्थिक गतिविधिसँग जोड्ने क्षमतामा बढी देखिन्छ ।
संयुक्त अरब इमिरेट्सले तेलबाट आएको आम्दानीलाई सडक, विमानस्थल र बन्दरगाहमा लगानी गरेर मात्र रोकिएन, त्यसलाई व्यापार, पर्यटन, वित्त र रियल इस्टेटसँग जोड्यो ।
नेपालले पनि जलविद्युत्लाई विद्युत् उत्पादनमै सीमित नराखी उद्योग, विद्युतीय यातायात, डेटा केन्द्र र क्षेत्रीय ऊर्जा व्यापारसँग जोड्न सक्छ । पर्यटनलाई पनि केवल पर्यटकको संख्या बढाउने विषयका रूपमा होइन, हवाई पहुँच, होटल, सम्मेलन, स्वास्थ्य, मनोरञ्जन, संस्कृति र उच्च मूल्यका पर्यटकीय सेवासँग जोड्न सकिन्छ ।
त्यस्तै काठमाडौं वा अन्य सहरलाई क्षेत्रीय सेवा केन्द्र बनाउने सम्भावना पनि पूर्वाधार र नीतिगत सुधारसँग जोडिएको विषय हो ।
सबैभन्दा महत्वपूर्ण पाठ भनेको आम्दानीको स्रोतलाई पूँजीमा र पूँजीलाई भविष्यको आम्दानी सिर्जना गर्ने संरचनामा रूपान्तरण गर्ने सोच हो ।
प्राकृतिक स्रोतबाट प्राप्त आम्दानी तत्काल खर्च गर्नेभन्दा पूर्वाधार, मानव पूँजी, प्रविधि र नयाँ उद्योगमा लगानी गर्न सकियो भने अर्थतन्त्रको आधार विस्तार गर्न सकिन्छ ।
संयुक्त अरब इमिरेट्सको मरुभूमिबाट विश्व व्यापार केन्द्रसम्मको यात्रा यही आर्थिक सोचको लामो परिणाम हो ।
तेलले सुरुआती पूँजी दियो, राज्यको पूर्वाधार लगानीले आधार तयार गर्यो, व्यापारिक नीतिले विदेशी कम्पनी र पूँजी भित्र्यायो, विमानस्थल र बन्दरगाहले विश्वसँग जोड्यो, पर्यटन र रियल इस्टेटले सेवा अर्थतन्त्र विस्तार गरे, वित्तीय केन्द्रले पूँजीलाई आकर्षित गर्यो र अहिले प्रविधि तथा नयाँ अर्थतन्त्रले आगामी चरणको दिशा तय गरिरहेका छन् ।
मरुभूमि आफैँ व्यापारिक केन्द्र बन्दैन । त्यसका लागि पूँजी, पूर्वाधार, नीति, जोखिम लिन सक्ने लगानी र विश्व बजारसँग जोडिने स्पष्ट रणनीति आवश्यक हुन्छ ।
संयुक्त अरब इमिरेट्सले प्राकृतिक सीमिततालाई स्वीकार गरेर त्यसमै रोकिनुको सट्टा त्यसलाई व्यापारिक रणनीतिले छोप्दै गयो । यही कारण केही दशकको अन्तरालमा तेल निर्यात गर्ने अर्थतन्त्रबाट विश्वका प्रमुख व्यापार, यातायात, पर्यटन र लगानी केन्द्रमध्ये एक बन्न सफल भयो ।
