इतिहासको पाना पल्टाउँदा यस्ता थोरै मात्र व्यक्तिहरू भेटिन्छन्, जसले आफ्नो बुद्धि, दूरदर्शिता, अनुशासन र कडा मेहनतले व्यक्तिगत सम्पत्ति मात्र निर्माण गरेनन्, पूरा उद्योगको स्वरूप नै बदलिदिए।

जोन डी. रकफेलर त्यस्तै विरलै भेटिने व्यवसायी थिए। उनको नाम अमेरिकी तेल उद्योगसँग जोडिए पनि उनको प्रभाव तेलमा मात्र सीमित रहेन।

उनले उत्पादन, प्रशोधन, ढुवानी, वितरण, लगानी र पूँजी व्यवस्थापनलाई एउटै व्यवसायिक सोचमा जोडेर यस्तो साम्राज्य निर्माण गरे, जसले आधुनिक निगमको विकास र अमेरिकी औद्योगिक पूँजीवादको स्वरूपमा गहिरो प्रभाव पार्‍यो।

सन् १८३९ जुलाई ८ मा अमेरिकाको न्युयोर्क राज्यको रिचफोर्डमा जन्मिएका रकफेलरको बाल्यकाल विलासितामा बितेको थिएन।

उनका पिता विलियम एभरी रकफेलर घुमन्ते व्यापारी थिए। उनकी आमा एलिजा डेभिट धार्मिक, अनुशासित र मितव्ययी स्वभावकी थिइन्। परिवारको आम्दानी स्थिर थिएन। घरको आर्थिक अवस्था कमजोर थियो। परिवारले पटक पटक स्थान परिवर्तन गर्नुपर्थ्यो।

यही अभावबीच रकफेलरले पैसाको महत्व बुझ्न थाले। उनकी आमाले सानैदेखि बचत, अनुशासन र मेहनतको संस्कार दिइन्।

आफूले कमाएको रकमको हिसाब राख्ने, अनावश्यक खर्च नगर्ने र भविष्यका लागि केही बचत गर्ने उनको बानी बाल्यकालमै विकास भयो। पछि उनले खडा गरेको विशाल व्यवसायिक साम्राज्यमा पनि यही वित्तीय अनुशासन देखियो।

१६ वर्षमै व्यापारको पाठशाला

रकफेलरले लामो समय औपचारिक शिक्षा लिएनन्। क्लिभल्यान्डमा व्यापार र लेखासम्बन्धी अध्ययन गरेपछि उनी १६ वर्षको उमेरमै रोजगारीको खोजीमा निस्किए। त्यो समयमा अवसर खोज्न कार्यालय कार्यालय धाउनुपर्थ्यो। उनले पनि क्लिभल्यान्डका विभिन्न कम्पनीका ढोका ढकढक्याए।

लगातार करिब छ हप्ता उनले जागिर खोजे। धेरै ठाउँबाट अस्वीकृत भए। तर उनले प्रयास रोकिएनन्। अन्ततः सन् १८५५ सेप्टेम्बरमा हेविट एन्ड टटल नामको कमिसन तथा ढुवानी कम्पनीमा सहायक लेखापालका रूपमा काम पाए।

जागिर सामान्य थियो। तलब पनि ठूलो थिएन। तर रकफेलरका लागि त्यो जागिर व्यापार सिक्ने ठूलो अवसर बन्यो। उनले कार्यालयको कामलाई केवल तलबका लागि गर्ने कामका रूपमा लिएनन्। कम्पनीको हिसाबकिताब, कारोबारको प्रकृति, लागत, कमिसन, ढुवानी, ऋण र भुक्तानी प्रणालीलाई नजिकबाट अध्ययन गरे।

उनी कार्यालयमा समयमै पुग्थे। काममा निकै अनुशासित थिए। प्रत्येक रकमको हिसाब राख्थे। आफ्नो आम्दानीको हिस्सा बचत गर्थे। व्यापारमा पैसा कमाउनु मात्र पर्याप्त हुँदैन, पैसालाई कसरी व्यवस्थापन गर्ने भन्ने ज्ञान अझ महत्वपूर्ण हुन्छ भन्ने कुरा उनले त्यही समयमा सिके।

केही वर्षको अनुभवपछि उनले आफ्नै साझेदारसँग मिलेर कमिसन व्यवसाय सुरु गरे। सानो व्यवसाय भए पनि यसले उनलाई बजार बुझ्ने अवसर दियो। कुन वस्तुको माग कहाँ छ, कसरी खरिद गर्ने, कसरी बिक्री गर्ने र कसरी लागत घटाउने भन्ने अनुभव यही व्यवसायबाट थपियो।

तेल उद्योगमा देखेको ठूलो अवसर

रकफेलरको व्यवसायिक जीवनमा सबैभन्दा ठूलो परिवर्तन अमेरिकामा पेट्रोलियम उद्योगको उदयसँगै आयो। पेन्सिलभेनियामा व्यावसायिक रूपमा तेल निकाल्न थालिएपछि अमेरिकामा पेट्रोलियमप्रति असाधारण आकर्षण बढ्यो।

धेरै मानिस तेलको इनार खन्न दौडिए। तेल भेटियो भने रातारात धनी बन्न सकिन्छ भन्ने सोच फैलियो। तर रकफेलरले अरूले देखेको ठाउँभन्दा फरक ठाउँमा अवसर देखे।

उनको ध्यान तेल निकाल्नेभन्दा तेल प्रशोधन गर्ने व्यवसायमा गयो। कच्चा तेल निकाल्नु जोखिमपूर्ण थियो। जमिनमुनि तेल भेटिन्छ कि भेटिँदैन भन्ने निश्चित हुँदैनथ्यो। तर एकपटक तेल उत्पादन भएपछि त्यसलाई प्रशोधन गरेर बजारमा पुर्याउनैपर्थ्यो।

रकफेलरले यही प्रक्रियालाई व्यवसायको आधार बनाए।

उनले तेल उद्योगमा प्रवेश गरेपछि रिफाइनरी सञ्चालनमा ध्यान दिए। उत्पादनको गुणस्तर सुधार्ने, लागत घटाउने र ठूलो परिमाणमा प्रशोधन गर्ने क्षमतामा लगानी गरे। विस्तारै उनको व्यवसायले गति लिन थाल्यो।

उनको व्यवसायिक सोच स्पष्ट थियो। बजारमा सबैभन्दा धेरै उत्पादन गर्नेभन्दा पनि सबैभन्दा कम लागतमा गुणस्तरीय उत्पादन गर्न सक्ने कम्पनी दीर्घकालीन रूपमा बलियो हुन्छ।

यही सोचले उनको तेल व्यवसायलाई विस्तार गर्दै लग्यो।

स्ट्यान्डर्ड आयलको उदय

सन् १८७० मा रकफेलर र उनका साझेदारहरूले स्ट्यान्डर्ड आयल कम्पनी स्थापना गरे। यही कम्पनी उनको व्यवसायिक साम्राज्यको मुख्य आधार बन्यो।

स्ट्यान्डर्ड आयलले सुरुदेखि नै तेल प्रशोधनमा ठूलो ध्यान दियो। कम्पनीले रिफाइनरी विस्तार गर्‍यो। उत्पादन क्षमता बढायो। ढुवानी व्यवस्थापन सुधार्‍यो। भण्डारण र वितरण प्रणालीलाई व्यवस्थित गर्‍यो।

रकफेलरको व्यवसायिक रणनीतिको विशेषता एउटा क्षेत्रमा मात्र केन्द्रित हुनु थिएन। उनले तेल उद्योगसँग सम्बन्धित विभिन्न चरणलाई एउटै संरचनामा जोड्न खोजे।

कच्चा तेलको आपूर्तिदेखि प्रशोधन, भण्डारण, ढुवानी र बजारसम्मको प्रक्रियामा नियन्त्रण बढाउँदै गए। यसले कम्पनीलाई लागत घटाउन र बजारमा आफ्नो प्रभाव विस्तार गर्न मद्दत गर्‍यो।

ठूलो परिमाणमा कारोबार भएपछि कम्पनीले आपूर्तिकर्ता र ढुवानी कम्पनीसँग राम्रो सर्तमा सम्झौता गर्न सक्थ्यो। लागत कम भएपछि बजारमा प्रतिस्पर्धा गर्न थप सहज हुन्थ्यो। यही चक्रले स्ट्यान्डर्ड आयललाई अझ ठूलो बनाउँदै लग्यो।

प्रतिस्पर्धी किन्नेदेखि बजार नियन्त्रणसम्म

रकफेलरको व्यवसायिक विस्तारमा कम्पनी खरिदको रणनीति महत्वपूर्ण थियो। उनले प्रतिस्पर्धी कम्पनीहरूलाई आफूमातहत ल्याउँदै गए। कतिपय कम्पनीहरू खरिद गरिए। कतिपयले स्ट्यान्डर्ड आयलसँग साझेदारी वा विलयको बाटो रोजे।

यसले अमेरिकी तेल प्रशोधन उद्योगमा कम्पनीको बजार हिस्सा तीव्र रूपमा बढायो।

स्ट्यान्डर्ड आयलको शक्ति बढ्दै जाँदा कम्पनीको प्रभाव तेल प्रशोधनबाट बाहिर पनि फैलियो। पाइपलाइन, भण्डारण, ढुवानी र वितरण प्रणालीमा उसको प्रभाव बढ्दै गयो।

रकफेलरले व्यवसायको हरेक चरणमा लागत घटाउने उपाय खोजे। एउटा ठाउँमा बचत गरिएको पैसा अर्को चरणमा लगानी गरियो। त्यसबाट उत्पादन क्षमता बढ्यो। उत्पादन बढेपछि बजार विस्तार भयो। बजार विस्तार भएपछि थप पूँजी आयो। त्यो पूँजी फेरि व्यवसायमा लगानी भयो।

यही चक्रले स्ट्यान्डर्ड आयललाई असाधारण गतिमा विस्तार गर्‍यो।

रेलमार्गसँगको सम्झौताले बढाएको शक्ति

रकफेलरको व्यवसायिक रणनीतिको सबैभन्दा विवादास्पद पक्षमध्ये एउटा रेलमार्गसँगको सम्बन्ध थियो। तेल उद्योगमा ढुवानी लागत महत्वपूर्ण थियो। स्ट्यान्डर्ड आयलले ठूलो परिमाणमा कारोबार गर्ने भएकाले रेलमार्ग कम्पनीहरूसँग अनुकूल ढुवानी सर्त प्राप्त गर्न सक्थ्यो।

कम्पनीले पाएको विशेष ढुवानी दर र अन्य सम्झौताले प्रतिस्पर्धीलाई दबाबमा पारेको आलोचना भयो। आलोचकहरूले यस्तो व्यवस्थाले बजारमा समान प्रतिस्पर्धाको वातावरण कमजोर बनाएको आरोप लगाए।

रकफेलरको पक्षबाट भने ठूलो कारोबारका कारण लागत घटाउन सकिने व्यवसायिक तर्क थियो।

यही विवादले पछि स्ट्यान्डर्ड आयलको व्यवसायिक विस्तारलाई अमेरिकी एकाधिकारविरोधी कानुनी बहसको केन्द्रमा पुर्यायो।

एकाधिकारको आरोप र अदालतको फैसला

स्ट्यान्डर्ड आयलको शक्ति बढ्दै जाँदा अमेरिकी समाजमा कम्पनीको प्रभावबारे प्रश्न उठ्न थाले। प्रतिस्पर्धी कम्पनीहरू, पत्रकार र सार्वजनिक अधिकारीहरूले कम्पनीमाथि बजार नियन्त्रण र प्रतिस्पर्धा दबाएको आरोप लगाए।

अमेरिकी सरकारले पनि ठूलो कम्पनीको आर्थिक शक्ति नियन्त्रण गर्न कानुनी कदम चाल्न थाल्यो।

विवाद अन्ततः अमेरिकी सर्वोच्च अदालतसम्म पुग्यो। सन् १९११ मा सर्वोच्च अदालतले स्ट्यान्डर्ड आयललाई अवैध एकाधिकार कायम गर्ने संरचनाका रूपमा ठहर गर्दै कम्पनीलाई विभाजन गर्न आदेश दियो।

त्यसपछि स्ट्यान्डर्ड आयल विभिन्न स्वतन्त्र कम्पनीमा टुक्रियो।

तर कम्पनी टुक्रिँदैमा रकफेलरको सम्पत्ति समाप्त भएन। विभाजित कम्पनीहरूमा उनको स्वामित्व रहेको शेयरका कारण उनको सम्पत्तिको मूल्य अझ ठूलो रह्यो।

स्ट्यान्डर्ड आयलको विभाजनले अमेरिकी व्यवसायिक इतिहासमा एउटा महत्वपूर्ण सन्देश दियो। कुनै कम्पनी अत्यधिक शक्तिशाली बन्दै गएपछि त्यसको बजार प्रभावलाई राज्यले नियमन गर्न सक्छ भन्ने उदाहरण स्थापित भयो।

विश्वकै पहिलो डलर अर्बपति

स्ट्यान्डर्ड आयलको विस्तारसँगै रकफेलरको व्यक्तिगत सम्पत्ति पनि तीव्र रूपमा बढ्दै गयो। उनी आधुनिक इतिहासमा एक अर्ब डलरभन्दा बढी सम्पत्ति पुगेका पहिलो व्यक्तिका रूपमा व्यापक रूपमा चिनिन्छन्।

उनको सम्पत्तिको आजको मूल्य कति हुन्छ भन्ने विषयमा विभिन्न आर्थिक गणना छन्। मुद्रास्फीति, अमेरिकी कुल गार्हस्थ उत्पादनसँगको अनुपात र सम्पत्तिको क्रयशक्ति जस्ता आधारमा गरिने गणनाले फरक फरक परिणाम दिन्छ।

तर उनको समयको अमेरिकी अर्थतन्त्रमा उनको सम्पत्तिको आकार असाधारण थियो भन्नेमा विवाद छैन।

उनको सम्पत्ति केवल बैंक खातामा रहेको रकम थिएन। विभिन्न कम्पनीको शेयर, लगानी र अन्य सम्पत्तिमार्फत उनले आफ्नो आर्थिक शक्ति विस्तार गरेका थिए।

यही कारण रकफेलरको कथा केवल धेरै पैसा कमाएको व्यक्तिको कथा होइन। यो पूँजीलाई पुनः लगानी गर्दै दीर्घकालीन सम्पत्तिमा बदल्ने व्यवसायिक रणनीतिको कथा पनि हो।

तेलपछि पनि लगानीको विस्तार

रकफेलरको आर्थिक गतिविधि तेलमा मात्र सीमित थिएन। उनले विभिन्न उद्योग र सम्पत्तिमा लगानी गरे। खनिज, रेलमार्ग, घरजग्गा तथा वित्तीय क्षेत्रमा उनको प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष प्रभाव विस्तार भयो।

उनको लगानी शैलीमा विविधीकरण महत्वपूर्ण थियो। एउटै उद्योगमा निर्भर भएर बस्नुभन्दा विभिन्न क्षेत्रमा पूँजी परिचालन गर्ने नीति उनले अपनाए।

यसले उनको सम्पत्तिको जोखिम फैलाउन मद्दत गर्‍यो।

ठूलो व्यवसाय सञ्चालन गर्दा एउटा उद्योगको उतारचढावले सम्पूर्ण सम्पत्तिमा असर नपरोस् भन्ने सोच आधुनिक लगानी व्यवस्थापनको महत्वपूर्ण सिद्धान्त हो। रकफेलरले आफ्नो समयमै यसको व्यावहारिक प्रयोग गरे।

धन कमाएपछि धनको अर्थ बदले

रकफेलरको जीवनको उत्तरार्धमा उनको ध्यान परोपकारतर्फ बढ्यो। उनी जीवनकालमा ठूलो रकम दान गर्ने इतिहासकै प्रमुख धनाढ्यमध्ये एक बने।

उनले शिक्षा, चिकित्सा, अनुसन्धान, सार्वजनिक स्वास्थ्य र सामाजिक विकासका क्षेत्रमा ठूलो लगानी गरे।

शिकागो विश्वविद्यालयको विकासमा उनको योगदान उल्लेखनीय रह्यो। विश्वविद्यालयलाई आर्थिक रूपमा बलियो बनाउन उनले ठूलो रकम उपलब्ध गराए। पछि यो संस्था विश्वका प्रतिष्ठित विश्वविद्यालयमध्ये एक बन्यो।

सन् १९०१ मा स्थापना भएको रकफेलर इन्स्टिच्युट फर मेडिकल रिसर्चले चिकित्सा अनुसन्धानमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्यो। संस्थाले पछि रकफेलर विश्वविद्यालयका रूपमा विकास हुँदै विज्ञान र अनुसन्धानको क्षेत्रमा आफ्नो पहिचान बनायो।

सन् १९१३ मा स्थापना भएको रकफेलर फाउन्डेसनले सार्वजनिक स्वास्थ्य, शिक्षा, विज्ञान, कृषि र सामाजिक विकासका क्षेत्रमा विश्वका विभिन्न भागमा काम गर्‍यो।

यसरी रकफेलरको सम्पत्ति निजी व्यवसायबाट संस्थागत सामाजिक लगानीतर्फ पनि रूपान्तरण भयो।

विवादबिनाको विरासत भने होइन

रकफेलरको जीवनलाई केवल प्रेरणादायी सफलताको कथाका रूपमा हेर्दा उनको इतिहासको अर्को पक्ष छुट्छ।

उनको व्यवसायिक विस्तारसँगै एकाधिकारको आरोप जोडियो। प्रतिस्पर्धी कम्पनीमाथिको दबाब, रेलमार्गसँगका सम्झौता र बजार नियन्त्रणसम्बन्धी विवादले उनको छवि लामो समयसम्म बहसमा रह्यो।

उनको परिवारको स्वामित्वमा रहेको कोलोराडो फ्युल एन्ड आइरन कम्पनीसँग जोडिएको श्रमिक विवादले पनि रकफेलर परिवारको व्यवसायिक विरासतमा अर्को गम्भीर अध्याय थप्यो।

त्यसैले रकफेलरको इतिहासमा सफलता र विवाद दुवै छन्। उनले विशाल सम्पत्ति बनाए, तर त्यो सम्पत्ति निर्माण गर्ने व्यवसायिक तरिकाले अमेरिकी समाजमा एकाधिकार, श्रमिक अधिकार र राज्यको नियमनबारे पनि ठूलो बहस जन्मायो।

एउटा व्यवसायी, एउटा औद्योगिक युग

जोन डी. रकफेलरको जीवनलाई केवल एउटा धनी मानिसको जीवनीका रूपमा बुझ्नु उनको प्रभावलाई सानो बनाउनु हो।

उनको उदयसँगै अमेरिकामा औद्योगिक पूँजीवाद तीव्र गतिमा विस्तार भइरहेको थियो। रेलमार्गले देशका विभिन्न बजार जोडिरहेको थियो। ऊर्जा उद्योग नयाँ चरणमा प्रवेश गरिरहेको थियो। ठूलो मात्रामा उत्पादन र वितरण गर्ने कम्पनीहरू जन्मिरहेका थिए।

रकफेलरले यही परिवर्तनलाई व्यवसायिक अवसरमा बदले।

उनले बजारमा माग देखे। उत्पादनको लागत घटाए। आपूर्ति सञ्जाल बनाए। प्रतिस्पर्धी कम्पनीहरूलाई आफूमातहत ल्याए। पूँजीलाई पुनः व्यवसायमा लगानी गरे। कम्पनीको आकार बढाउँदै गए।

यही कारण उनको नाम आधुनिक व्यवसायिक इतिहासमा यति गहिरोसँग स्थापित भयो।

रकफेलरबाट व्यवसायको पाठ

रकफेलरको जीवनबाट आजका व्यवसायीले निकाल्न सक्ने सबैभन्दा महत्वपूर्ण पाठ उनको मेहनत मात्र होइन, व्यवसायलाई प्रणालीका रूपमा हेर्ने क्षमता हो।

उनी एउटा उत्पादन बेचेर मात्र सन्तुष्ट भएनन्। उत्पादन कहाँबाट आउँछ, कसरी प्रशोधन हुन्छ, कसरी ढुवानी हुन्छ, कसरी बजारमा पुग्छ र कहाँ लागत घटाउन सकिन्छ भन्ने सम्पूर्ण प्रक्रियामा उनको ध्यान थियो।

उनले कमाएको पैसा फेरि लगानी गरे। लगानीबाट व्यवसाय बढ्यो। व्यवसाय बढेपछि थप पूँजी सिर्जना भयो। त्यो पूँजी पुनः नयाँ अवसरमा परिचालन भयो।

यसरी उनले आम्दानीलाई सम्पत्तिमा र सम्पत्तिलाई संस्थागत शक्तिमा परिवर्तन गरे।

उनको जीवनले अर्को कुरा पनि देखाउँछ। ठूलो आर्थिक शक्ति निर्माण भएपछि त्यसको सामाजिक प्रभाव पनि ठूलो हुन्छ। त्यसैले व्यवसायको सफलता केवल नाफाको आकारले मात्र मापन हुँदैन। त्यसले समाज, श्रम, प्रतिस्पर्धा, बजार र राज्यसँग कस्तो सम्बन्ध निर्माण गर्छ भन्ने प्रश्न पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ।

जोन डी. रकफेलर सन् १९३७ मे २३ मा ९७ वर्षको उमेरमा बिते। तर उनको नामसँग जोडिएको व्यवसायिक इतिहास त्यसपछि पनि रोकिएन।

स्ट्यान्डर्ड आयलबाट विभाजित भएका कम्पनीहरूले पछि विश्वव्यापी ऊर्जा उद्योगको स्वरूप निर्माण गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेले। उनले स्थापना वा सहयोग गरेका विश्वविद्यालय, अनुसन्धान संस्था र परोपकारी संस्थाहरूले पनि दशकौँसम्म प्रभाव पारिरहे।

रकफेलरको यात्रा गरिबीबाट अर्बपतिसम्म पुगेको कथा हो। त्योभन्दा पनि ठूलो अर्थमा यो अवसर पहिचान, पूँजी परिचालन, लागत नियन्त्रण, बजार विस्तार, व्यवसायिक शक्ति र संस्थागत परोपकारको कथा हो।

उनले आफ्नो समयको तेल उद्योगलाई नियन्त्रण गर्ने प्रयास गरे। त्यस क्रममा उनले ठूलो सम्पत्ति बनाए। त्यही सम्पत्तिले उनलाई आलोचनाको केन्द्रमा पनि पुर्यायो। पछि त्यही सम्पत्तिको ठूलो हिस्सा शिक्षा, विज्ञान र स्वास्थ्य क्षेत्रमा परिचालन भयो।

त्यसैले रकफेलरको विरासत एउटै रंगको छैन। त्यसमा व्यापारिक प्रतिभा छ, आक्रामक विस्तार छ, एकाधिकारको विवाद छ, कानुनी हस्तक्षेप छ र विशाल परोपकार पनि छ।

यही जटिलता नै उनको जीवनलाई व्यवसायिक इतिहासको महत्वपूर्ण अध्याय बनाउने आधार हो।

जोन डी. रकफेलरले तेल बेचेर मात्र पैसा कमाएनन्। उनले एउटा उद्योगलाई व्यवस्थित गरे, पूँजीलाई संस्थामा बदले र आफ्नो नामलाई अमेरिकी व्यवसायिक इतिहासको स्थायी अध्याय बनाए।