आज फोटोशप, इलस्ट्रेटर, पीडीएफ र एक्रोब्याटजस्ता नाम सुन्नेबित्तिकै एउटै कम्पनीको नाम दिमागमा आउँछ, एडोब।

ग्राफिक डिजाइन, फोटोग्राफी, प्रकाशन, भिडियो सम्पादनदेखि डिजिटल कागजातसम्म एडोबका उत्पादनले विश्वभरको सिर्जनात्मक उद्योगको काम गर्ने तरिका बदलिसकेका छन्। तर यो विशाल सफ्टवेयर कम्पनीको सुरुवात न त ठूलो कार्यालयबाट भएको थियो, न त ठूलो लगानीबाट।

यसको सुरुवात दुई इन्जिनियरको असन्तुष्टि र एउटा प्रविधिलाई आफ्नै कम्पनीमा प्रयोग गर्न नपाएको निराशाबाट भएको थियो।

सन् १९८२ मा जन वार्नक र चार्ल्स गेस्केले एडोब स्थापना गर्दा उनीहरूसँग विश्व बदल्ने सफ्टवेयर कम्पनी बनाउने कुनै ग्यारेन्टी थिएन। उनीहरू त्यसअघि जेरक्सको पालो अल्टो रिसर्च सेन्टरमा काम गर्थे।

त्यहीँ उनीहरूले कम्प्युटरमा तयार गरिएको अक्षर, तस्बिर र ग्राफिक्सलाई प्रिन्टरमा सही ढंगले उतार्न सक्ने प्रविधिमा काम गरेका थिए।

जेरक्सको व्यवस्थापनले त्यस प्रविधिको व्यावसायिक सम्भावना पर्याप्त देखेन। त्यसपछि दुई इन्जिनियरले जागिर छाडेर आफ्नै बाटो रोजे।

एडोबको नाम पनि संयोगले आएको थिएन।

वार्नकको क्यालिफोर्नियास्थित घर पछाडिबाट बग्ने एडोब खोलाबाट कम्पनीको नाम राखिएको थियो। कम्पनीले सुरुमा ठूलो उत्पादन कारखाना होइन, सफ्टवेयरमा आधारित व्यवसाय बनाउने निर्णय गर्‍यो। यही निर्णयले एडोबलाई विस्तारै विश्वको सबैभन्दा प्रभावशाली सफ्टवेयर कम्पनीमध्ये एक बनाउने बाटो खोल्यो।

जेरक्सको अस्वीकृतिबाट जन्मिएको कम्पनी

एडोबको जन्म बुझ्न जेरक्सको अनुसन्धान केन्द्रसम्म फर्किनुपर्छ। पालो अल्टो रिसर्च सेन्टर तत्कालीन कम्प्युटर प्रविधिको अत्यन्त महत्वपूर्ण अनुसन्धान केन्द्र थियो।

वार्नक र गेस्के त्यहाँ कम्प्युटरबाट तयार भएको सामग्रीलाई प्रिन्ट माध्यममा उच्च गुणस्तरमा पुर्‍याउने प्रविधिमा काम गरिरहेका थिए।

उनीहरूले विकास गरेको इन्टरप्रेसले कम्प्युटर र प्रिन्टरबीचको भाषागत समस्या समाधान गर्ने लक्ष्य राखेको थियो।

कम्प्युटरको पर्दामा देखिएको अक्षर, रेखा वा चित्र प्रिन्टरबाट कागजमा उस्तै स्वरूपमा निकाल्न सकिने अवधारणा त्यतिबेला ठूलो परिवर्तन थियो। समस्या प्रविधिमा भन्दा त्यसलाई बजारमा लैजाने निर्णयमा थियो। जेरक्सको व्यवस्थापनले त्यसलाई तत्काल व्यावसायिक उत्पादनका रूपमा अघि बढाउन पर्याप्त रुचि देखाएन।

वार्नक र गेस्केका लागि यो केवल एउटा परियोजना असफल हुनु थिएन, उनीहरूले भविष्यको ठूलो बजार देखिरहेको प्रविधि आफ्नै कम्पनीमा अघि बढाउन नपाउनु थियो।

दुवैले अन्ततः जेरक्स छाडे। सन् १९८२ को डिसेम्बरमा स्थापना भएको एडोबले त्यही प्रविधिको विकसित स्वरूपलाई आफ्नो पहिलो प्रमुख उत्पादन बनायो। यसरी एडोबको पहिलो पूँजी पैसा भन्दा पनि ज्ञान, अनुभव र अस्वीकृत प्रविधि बन्यो।

पोस्टस्क्रिप्टले खोलेको नयाँ बजार

नयाँ कम्पनी स्थापना गरेपछि वार्नक र गेस्केले उनीहरूसँग भएको प्रविधिलाई व्यावसायिक उत्पादनमा बदल्ने काम थाले। इन्टरप्रेसबाट विकसित भएको पोस्टस्क्रिप्ट उनीहरूको पहिलो ठूलो व्यावसायिक हतियार बन्यो।

पोस्टस्क्रिप्टले कम्प्युटरमा रहेको सामग्रीलाई प्रिन्टरले कसरी बुझ्ने भन्ने समस्या समाधान गर्‍यो। विशेष गरी अक्षरको आकार, शैली र ग्राफिक्सलाई उच्च गुणस्तरमा प्रिन्ट गर्न सक्ने क्षमताले यो प्रविधिलाई सामान्य प्रिन्टर सफ्टवेयरभन्दा धेरै महत्वपूर्ण बनायो।

एडोबकै अनुसार पोस्टस्क्रिप्ट मुद्रण र चित्रसम्बन्धी उद्योगमा एउटा महत्वपूर्ण मानक बन्न पुग्यो।

अमेरिकाको सान होजेमा रहेको एडोबको विश्व मुख्यालय । स्रोत: Adobe / Wikimedia Commons

एडोबलाई अर्को निर्णायक अवसर एप्पलबाट आयो। एप्पलका सहसंस्थापक स्टिभ जब्सले एडोब स्थापना भएको प्रारम्भिक चरणमै कम्पनी किन्न प्रस्ताव गरेका थिए। वार्नक र गेस्केले कम्पनी बेचेनन्। त्यसपछि एप्पल र एडोबबीच पोस्टस्क्रिप्टसम्बन्धी सम्झौता भयो र एप्पलले एडोबमा करिब १९ प्रतिशत स्वामित्वसमेत लियो।

सन् १९८५ मा एप्पलको लेजरराइटर प्रिन्टर बजारमा आएपछि पोस्टस्क्रिप्टको व्यावसायिक शक्ति स्पष्ट भयो।

म्याकिन्टोस, लेजरराइटर र पोस्टस्क्रिप्टको संयोजनले कम्प्युटरबाटै उच्च गुणस्तरको प्रकाशन सम्भव बनायो। महँगो व्यावसायिक छपाइ प्रणालीमा निर्भर रहनुपर्ने अवस्था कमजोर हुँदै गयो र डेस्कटप पब्लिसिङको नयाँ उद्योग तीव्र गतिमा फैलियो।

एडोबले स्थापना भएको केही वर्षमै आफूलाई प्रविधि बेच्ने कम्पनीबाट उद्योग निर्माण गर्ने कम्पनीमा रूपान्तरण गरिसकेको थियो। सन् १९८६ मा कम्पनी सार्वजनिक भयो र नास्डाकमा सूचीकृत भयो।

इलस्ट्रेटरपछि आयो फोटोशप

एडोबको व्यवसाय पोस्टस्क्रिप्टमै रोकिएन। सन् १९८७ मा कम्पनीले इलस्ट्रेटर ल्यायो। यसले कम्प्युटरमा चित्र, आकार र डिजाइन तयार गर्ने कामलाई नयाँ स्तरमा पुर्‍यायो। एडोबको सिर्जनात्मक सफ्टवेयर व्यवसाय विस्तार हुँदै जाँदा कम्पनीले डिजाइन र प्रकाशन बजारमा आफ्नो स्थान बलियो बनाउँदै गयो।

फोटोशपको कथा भने एडोबभित्रबाट सुरु भएको थिएन।

सन् १९८७ मा थोमस नोल मिसिगन विश्वविद्यालयमा विद्यावारिधि गरिरहेका थिए।

उनले आफ्नो अनुसन्धानका क्रममा म्याकिन्टोसको स्क्रिनमा कालो, सेतो र खैरो रंगको डिजिटल तस्बिर देखाउन सक्ने सानो कार्यक्रम बनाए। उनका दाजु जोन नोल चलचित्रको विशेष दृश्य प्रभावमा काम गर्थे। उनले भाइको कार्यक्रम देखेपछि त्यसमा व्यावसायिक सम्भावना देखे।

दुवै भाइले कार्यक्रमलाई विस्तार गर्दै गए। त्यसको नाम सुरुमा डिस्प्ले र पछि इमेज प्रोसेसिङका विभिन्न नामबाट अघि बढ्दै अन्ततः फोटोशप बन्यो। थोमसले प्रोग्रामिङ सम्हाले भने जोनले यसको सम्भावित बजार खोज्न थाले। धेरै कम्पनीले सुरुवाती चरणमा यसलाई अस्वीकार गरे। एडोबले भने यसको सम्भावना देख्यो।

सन् १९८८ मा एडोबले फोटोशप वितरण गर्ने अधिकार लियो र सन् १९९० मा पहिलो संस्करण बजारमा आयो। प्रारम्भमा म्याकिन्टोसका लागि मात्र उपलब्ध फोटोशपले डिजिटल तस्बिर सम्पादनको संसारमा ठूलो परिवर्तन ल्यायो।

एडोबले पछि फोटोशपको पूर्ण अधिकार नोल परिवारबाट खरिद गर्‍यो। यसपछि फोटोशप एडोबको सिर्जनात्मक सफ्टवेयर व्यवसायको सबैभन्दा महत्वपूर्ण उत्पादनमध्ये एक बन्यो।

यहाँ एडोबको व्यवसायिक रणनीतिको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष देखिन्छ।

कम्पनीले सबै उत्पादन आफैं आविष्कार गर्नुपर्छ भन्ने सोच राखेन। बजारमा सम्भावना देखिएको प्रविधि पहिचान गर्ने, त्यसलाई आफ्नो उत्पादन प्रणालीमा जोड्ने र ठूलो बजारमा विस्तार गर्ने क्षमता पनि उसको व्यवसायिक शक्तिको हिस्सा बन्यो।

पीडीएफले बदलिदिएको कागजातको संसार

फोटोशपले तस्बिरको संसार बदल्दै गर्दा एडोबले अर्को ठूलो समस्या समाधान गर्न खोजिरहेको थियो। फरक कम्प्युटर, फरक प्रणाली र फरक सफ्टवेयरमा एउटै कागजात उस्तै देखाउने समस्या।

यही आवश्यकताबाट पोर्टेबल डकुमेन्ट फर्म्याट अर्थात् पीडीएफको विकास भयो। यसको उद्देश्य एउटा कम्प्युटरमा तयार गरिएको कागजात अर्को कम्प्युटरमा खोल्दा अक्षर, चित्र, ढाँचा र संरचना नबिग्रियोस् भन्ने थियो।

सन् १९९३ मा एक्रोब्याटसँगै पीडीएफको व्यावसायिक यात्रा सुरु भयो।

डिजिटल कागजातको आदानप्रदान विस्तार हुँदै जाँदा पीडीएफ पनि विश्वव्यापी मानकजस्तै बन्न पुग्यो। कार्यालयका कागजात, सरकारी फाइल, अनुसन्धानपत्र, बैंकिङ दस्तावेज, सम्झौता, प्रकाशन र अनलाइन सामग्रीमा यसको प्रयोग फैलिँदै गयो।

यसले एडोबको व्यवसायलाई डिजाइन सफ्टवेयरको सीमाबाट बाहिर निकाल्यो। अब कम्पनी फोटोग्राफर र डिजाइनरसँग मात्र सम्बन्धित रहेन। कार्यालय, व्यवसाय, सरकार, विद्यार्थी, प्रकाशक र सामान्य कम्प्युटर प्रयोगकर्तासम्म एडोबको बजार विस्तार भयो।

कम्पनीलाई बचाउने अधिग्रहण र विस्तार

एडोबले आफ्नो बजार विस्तार गर्न आफ्नै उत्पादन विकाससँगै अन्य कम्पनी तथा प्रविधि पनि जोड्दै गयो। सन् १९९४ मा एल्डसको अधिग्रहण यसै रणनीतिको महत्वपूर्ण हिस्सा थियो। एल्डसको पेजमेकरजस्ता उत्पादनले एडोबलाई पृष्ठ सजावट र व्यावसायिक प्रकाशन बजारमा अझ बलियो बनायो।

यसपछि एडोबले भिडियो, मल्टिमिडिया र डिजिटल सामग्रीका क्षेत्रमा समेत विस्तार गर्‍यो।

प्रिमियरले भिडियो सम्पादनमा कम्पनीको प्रवेश गरायो। पछि भिडियो, ध्वनि, डिजाइन, प्रकाशन, कागजात र डिजिटल अनुभवलाई एउटै ठूलो सफ्टवेयर पारिस्थितिक प्रणालीभित्र ल्याउने रणनीति बलियो हुँदै गयो।

यसरी एडोबले एउटा उत्पादनमा निर्भर कम्पनी बन्नुको सट्टा विभिन्न सिर्जनात्मक कामलाई एउटै प्रणालीभित्र जोड्ने व्यवसायिक संरचना निर्माण गर्‍यो।

अपहरणले हल्लाएको एडोब

एडोबको तीव्र व्यावसायिक सफलताबीच सन् १९९२ मा कम्पनीले अत्यन्त डरलाग्दो घटना सामना गर्नुपर्‍यो।

मे २६ मा सहसंस्थापक चार्ल्स गेस्के एडोबको माउन्टेन भ्युस्थित कार्यालयमा पुगेका बेला दुई बन्दुकधारीले उनलाई अपहरण गरे। अपहरणकारीले परिवारसँग ६ लाख ५० हजार अमेरिकी डलर फिरौती मागेका थिए।

गेस्केलाई चार दिनसम्म बन्धक बनाएर राखिएको थियो। फिरौती रकम लिन पुगेका एक व्यक्तिलाई प्रहरीले पक्राउ गरेपछि अनुसन्धान अघि बढ्यो र अन्ततः गेस्केलाई सकुशल उद्धार गरियो। घटनामा संलग्न दुई जनालाई पछि लामो कारावास सजाय भयो।

व्यवसायिक इतिहासमा यो घटना एडोबको उत्पादन वा वित्तीय प्रदर्शनसँग सम्बन्धित थिएन, तर कम्पनीको नेतृत्वले सामना गरेको असाधारण जोखिमको उदाहरण बन्यो। सफल प्रविधि कम्पनीको संस्थापक हुनुको सामाजिक र व्यक्तिगत प्रभावसमेत यस घटनाले देखायो।

एकपटक बेच्ने सफ्टवेयरबाट मासिक आम्दानी

एडोबको आधुनिक व्यवसायिक इतिहासमा सबैभन्दा ठूलो परिवर्तन सन् २०१३ मा आयो। कम्पनीले सफ्टवेयर किनेर लामो समय प्रयोग गर्ने परम्परागत मोडलबाट सदस्यता आधारित क्रिएटिभ क्लाउडतर्फ निर्णायक रूपमा मोड लियो।

यो निर्णय सजिलो थिएन। त्यसअघि प्रयोगकर्ताले फोटोशप, इलस्ट्रेटर वा अन्य सफ्टवेयरको संस्करण खरिद गरेर प्रयोग गर्न सक्थे। सदस्यता मोडलमा भने प्रयोगकर्ताले नियमित शुल्क तिर्नुपर्ने भयो।

यसले सुरुवाती चरणमा ग्राहकबीच असन्तुष्टि पनि निम्त्यायो। एकपटक ठूलो रकम लिएर सफ्टवेयर बेच्ने व्यवसायबाट नियमित सदस्यता आम्दानीमा जानु एडोबका लागि ठूलो रणनीतिक परिवर्तन थियो।

दीर्घकालमा भने यही मोडल कम्पनीको वित्तीय संरचनाको मुख्य आधार बन्यो। नियमित सदस्यताले आम्दानीलाई दोहोरिने र अनुमान गर्न सजिलो बनायो। कम्पनीले नयाँ सुविधा थप्दै सफ्टवेयर निरन्तर अद्यावधिक गर्न सक्ने अवस्था पनि बन्यो।

आज एडोबको आम्दानी संरचनामा सदस्यता व्यवसायको प्रभुत्व छ। सन् २०२६ को तेस्रो त्रैमासिकमा कम्पनीको कुल आम्दानी ६.७६ अर्ब डलर पुगेको थियो। त्यही त्रैमासिकको अन्त्यमा एडोबको वार्षिक आवर्ती आम्दानी २७.५० अर्ब डलर पुगेको कम्पनीले जनाएको छ।

यसले एउटा कुरा स्पष्ट गर्छ, एडोबले सफ्टवेयर मात्र बेचिरहेको छैन, उसले प्रयोगकर्तासँग निरन्तर सम्बन्धमा आधारित व्यवसायिक मोडल बनाएको छ।

अब एडोबको अगाडिको लडाइँ एआईसँग

सफ्टवेयर उद्योग फेरि अर्को ठूलो परिवर्तनको चरणमा पुगेको छ। यसपटक चुनौती इन्टरनेट वा मोबाइल होइन, कृत्रिम बौद्धिकता हो।

एडोबले पनि आफ्ना प्रमुख उत्पादनमा एआईलाई तीव्र रूपमा जोडिरहेको छ। कम्पनीको फायरफ्लाई जेनेरेटिभ एआई प्रणालीले तस्बिर, डिजाइन र अन्य सिर्जनात्मक सामग्री निर्माण तथा सम्पादनमा एआईको प्रयोग विस्तार गरेको छ।

सन् २०२६ को तेस्रो त्रैमासिकमा एडोबले आफ्नो एआई केन्द्रित वार्षिक आवर्ती आम्दानी एक वर्षको तुलनामा १५० प्रतिशतभन्दा बढी बढेको जनाएको छ। कम्पनीका सिर्जनात्मक तथा उत्पादकत्वसम्बन्धी समाधानमा मासिक सक्रिय प्रयोगकर्ता संख्या एक अर्ब पुगेको दाबी पनि एडोबले गरेको छ।

यसैबीच एडोबको नेतृत्व संरचनासमेत परिवर्तनको चरणमा छ। कम्पनीले सेप्टेम्बर २०२६ मा अनिल चक्रवर्तीलाई डिसेम्बर १ देखि अध्यक्ष तथा प्रमुख कार्यकारी अधिकृत बनाउने र वर्तमान प्रमुख कार्यकारी अधिकृत शान्तनु नारायणलाई कार्यकारी अध्यक्षको भूमिकामा लैजाने घोषणा गरेको छ।

यसले एडोबको अगाडिको यात्रा अब केवल फोटोशप र इलस्ट्रेटरको विस्तारमा सीमित नरहेको देखाउँछ।

कम्पनीको मुख्य प्रतिस्पर्धा सिर्जनात्मक काममा एआई कसरी जोड्ने, आफ्ना पुराना उत्पादनलाई नयाँ प्रविधिसँग कसरी मिलाउने र करोडौँ प्रयोगकर्तालाई आफ्नो प्रणालीभित्र कसरी कायम राख्ने भन्नेमा केन्द्रित हुँदै गएको छ।

अस्वीकृत प्रविधिदेखि विश्वव्यापी प्रणालीसम्म

एडोबको कथा एउटा सफ्टवेयर कम्पनीको सामान्य सफलताको कथा होइन। यो एउटा यस्तो कम्पनीको यात्रा हो, जसले सुरुवातमै ठूलो कम्पनीबाट अस्वीकृत भएको प्रविधिलाई आफ्नो मुख्य व्यवसाय बनायो।

वार्नक र गेस्केले जेरक्स छाड्दा उनीहरूसँग विश्वकै ठूलो सफ्टवेयर कम्पनी बनाउने निश्चित योजना थिएन। उनीहरूसँग एउटा प्रविधि थियो, त्यसको सम्भावनामा विश्वास थियो र त्यसलाई आफ्नै तरिकाले बजारमा लैजाने साहस थियो।

पोस्टस्क्रिप्टले छपाइ उद्योग बदल्यो। इलस्ट्रेटरले डिजिटल डिजाइनको काम विस्तार गर्‍यो।

फोटोशपले डिजिटल तस्बिर सम्पादनको भाषा नै परिवर्तन गर्‍यो। पीडीएफले डिजिटल कागजात आदानप्रदानको मानक बन्यो। क्रिएटिभ क्लाउडले सफ्टवेयर बेच्ने व्यवसायिक मोडल परिवर्तन गर्‍यो। अहिले फायरफ्लाई र अन्य एआई प्रविधिमार्फत एडोब अर्को परिवर्तनको केन्द्रमा पुग्न खोजिरहेको छ।

सन् १९८२ मा एउटा घर पछाडिको खोलाबाट नाम लिएको सानो कम्पनी आज अर्बौँ डलरको वार्षिक आम्दानी गर्ने विश्वव्यापी सफ्टवेयर व्यवसाय बनेको छ।

एडोबको यात्राको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष यही हो, कम्पनीले हरेक पटक एउटै उत्पादनलाई बचाएर बस्ने प्रयास गरेन। उसले प्रविधि बदलिँदा आफ्नो व्यवसाय बदल्यो, बजार बदलिँदा उत्पादन बदल्यो र सफ्टवेयर बेच्ने तरिका बदलिँदा आम्दानीको मोडलसमेत बदल्यो।

जेरक्सले सम्भावना नदेखेको प्रविधिबाट सुरु भएको एडोब आज आफैं यस्तो कम्पनी बनेको छ, जसको हरेक नयाँ निर्णयले सिर्जनात्मक उद्योगको भविष्य कता जाने भन्नेमा प्रभाव पार्ने गर्छ।