कुनै ठूलो ब्रान्डको जन्म सधैँ चम्किलो प्रयोगशाला, करोडौँको लगानी र वर्षौँको सुनियोजित बजार रणनीतिबाट हुँदैन।

कहिलेकाहीँ अभाव, संकट र तत्काल समाधान खोज्नुपर्ने बाध्यताले पनि यस्तो ब्रान्ड जन्माउँछ, जसले दशकौँपछि विश्व बजारमा आफ्नो छुट्टै पहिचान बनाउँछ।

फान्टाको कथा यस्तै असामान्य यात्राको उदाहरण हो।

आज संसारका विभिन्न बजारमा चम्किलो रङ, फलफूलको स्वाद र चञ्चल ब्रान्ड पहिचानका कारण चिनिने फान्टाको सुरुवात भने कुनै सुखद व्यावसायिक योजनाबाट भएको थिएन। दोस्रो विश्वयुद्धका कारण जर्मनीमा कोका–कोलाको मूल सिरपको आपूर्ति रोकिएपछि एउटा स्थानीय व्यवसायलाई कसरी चलाइराख्ने भन्ने समस्याबाट यसको कथा सुरु भएको थियो।

त्यतिबेला कोका-कोलाको जर्मन व्यवसायसँग बोतलिङ प्लान्ट थिए, वितरण सञ्जाल थियो, कर्मचारी थिए र बजार पनि बनिसकेको थियो।

समस्या केवल एउटै थियो, मुख्य उत्पादन बनाउन आवश्यक सिरप थिएन। अमेरिकी कम्पनीसँग जोडिएको व्यवसाय युद्धका कारण आपूर्ति शृंखलाबाट अलग हुन थालेपछि जर्मनीमा वर्षौँ लगाएर बनाइएको बजार एकैपटक ठप्प हुने जोखिममा पुग्यो।

त्यो अवस्थामा जर्मनीस्थित कोका-कोलाको नेतृत्व गरिरहेका म्याक्स कीथले व्यवसाय बन्द गर्ने बाटो रोजेनन्। हातमा उपलब्ध स्रोत र खाद्य उद्योगबाट प्राप्त अवशेष प्रयोग गरेर नयाँ पेय बनाउने प्रयास सुरु भयो। त्यही प्रयोगबाट फान्टाको पहिलो रूप जन्मियो।

आजको नारङ्गी स्वादको फान्टा त्यही समयको पेय थिएन। त्यसबेलाको फान्टा युद्धकालीन अभावमा उपलब्ध सामग्रीबाट बनाइएको फरक किसिमको पेय थियो। यसको स्वाद, सामग्री र उत्पादन प्रक्रिया समयसँगै परिवर्तन हुँदै गए।

फान्टाको वास्तविक व्यवसायिक रूपान्तरण भने युद्ध सकिएपछि भयो।

इटालीमा यसको पुनर्जन्म भयो, जहाँ स्थानीय नारङ्गी र फलफूलको स्वादसँग जोडेर यसलाई नयाँ पहिचान दिइयो। कोका–कोलाको विश्वव्यापी बोतलिङ र वितरण संरचनाले त्यसपछि फान्टालाई स्थानीय उत्पादनबाट अन्तर्राष्ट्रिय ब्रान्डमा विस्तार गर्ने बाटो खोल्यो।

यसरी एउटा युद्धकालीन बाध्यताबाट जन्मिएको पेय दशकौँको अनुकूलन, ब्रान्डिङ र वितरण क्षमताको बलमा विश्व बजारको परिचित नाम बन्यो।

युद्धले रोक्यो कोका-कोलाको आपूर्ति

फान्टाको कथा बुझ्न सन् १९३० को दशकको जर्मनी फर्किनुपर्छ। अमेरिकाको एटलान्टामा जन्मिएको कोका–कोला त्यतिबेलासम्म अमेरिकाको सीमाभन्दा बाहिर पुगिसकेको थियो।

युरोपका विभिन्न देशमा यसको बजार विस्तार भइरहेको थियो र जर्मनी पनि त्यसका महत्वपूर्ण बजारमध्ये एक बन्दै थियो।

जर्मनीमा कोका–कोलाको व्यवसाय कोका–कोला जीएमबीएच नामको स्थानीय इकाइमार्फत सञ्चालन भइरहेको थियो। यसको केन्द्र एसेनमा थियो। स्थानीय बजारमा अमेरिकी पेयको माग बढ्दै गएपछि बोतलिङ र वितरण सञ्जाल पनि विस्तार हुँदै गयो।

त्यही व्यवसायको नेतृत्व म्याक्स कीथले सम्हाले। उनी बाहिरबाट ल्याइएका ठूला कर्पोरेट व्यवस्थापकभन्दा कम्पनीभित्रै अनुभव हासिल गर्दै माथि उठेका व्यवसायी थिए।

स्थानीय बजार बुझ्ने, बोतलर र वितरकसँग सम्बन्ध बनाउने तथा उपभोक्तासम्म उत्पादन पुर्‍याउने संरचना बलियो बनाउने काममा उनको भूमिका महत्वपूर्ण रह्यो।

जर्मनीमा कोका–कोलाको बिक्री तीव्र रूपमा बढ्दै थियो। सन् १९३९ सम्म बिक्री करिब ४५ लाख बट्टासम्म पुगेको उल्लेख विभिन्न स्रोतमा पाइन्छ। विदेशी ब्रान्डका लागि यो उल्लेखनीय उपलब्धि थियो।

कोका–कोलाले जर्मन बजारमा आफ्नो स्थान बनाइसकेको थियो। बोतलिङ प्लान्ट सञ्चालनमा थिए, स्थानीय वितरकहरू जोडिएका थिए र उपभोक्तामा ब्रान्डको पहिचान स्थापित भइसकेको थियो।

व्यवसाय विस्तारको यही चरणमा विश्व राजनीति अचानक बदलियो।

सन् १९३९ मा दोस्रो विश्वयुद्ध सुरु भयो। जर्मनी र अमेरिकाबीचको व्यापारिक सम्बन्ध बिग्रँदै गयो। युद्ध बढेसँगै आयात, विदेशी मुद्रा, कच्चा पदार्थ र अन्तर्राष्ट्रिय आपूर्तिमा कडा नियन्त्रण हुन थाल्यो।

कोका-कोलाको व्यवसायका लागि सबैभन्दा ठूलो समस्या यसको गोप्य सिरप थियो। कोका–कोलाको मूल सिरप अमेरिकाबाट जर्मनीमा पठाइन्थ्यो। स्थानीय बोतलरहरूले त्यसमा पानी, चिनी र कार्बोनेसन मिसाएर अन्तिम उत्पादन तयार गर्थे।

युद्धले यही आपूर्ति शृंखला तोडिदियो।

सिरप आउन छाडेपछि जर्मनीमा रहेको कोका–कोलाको उत्पादन विस्तारै रोकिँदै गयो। गोदाममा बाँकी रहेको सामग्री सकिन थालेको थियो। नयाँ आपूर्तिको तत्काल सम्भावना थिएन।

समस्या उत्पादनमा मात्र सीमित थिएन। एउटा ब्रान्डको पछाडि बनेको सम्पूर्ण व्यवसायिक संरचना संकटमा परेको थियो।

बोतलिङ प्लान्ट बन्द भए कर्मचारी प्रभावित हुन्थे। वितरकको व्यवसाय रोकिन्थ्यो। व्यापारीले बिक्री गर्न उत्पादन पाउँदैनथे। वर्षौँ लगाएर बनाइएको बजार एकैपटक ध्वस्त हुन सक्थ्यो।

कीथका अगाडि अब कोका-कोलाको नियमित उत्पादन पुनः सुरु गर्ने कुनै तत्काल उपाय थिएन। युद्ध अन्त्य हुने समय पनि निश्चित थिएन। व्यवसाय भने तत्काल चलाउनुपर्ने थियो।

त्यही बाध्यताले एउटा नयाँ उत्पादनको खोजी सुरु गरायो।

अभावलाई उत्पादनमा बदल्ने प्रयोग

युद्धकालीन जर्मनीमा नयाँ पेय उत्पादन गर्नु सामान्य औद्योगिक प्रयोगजस्तो थिएन। खाद्य सामग्रीको अभाव थियो। चिनी राशनमा थियो। फलफूल र अन्य खाद्य वस्तुको उपलब्धता पनि सीमित थियो।

कीथको टोलीले त्यसैले सामान्य अवस्थामा बेकार मानिने वा अन्य खाद्य उद्योगबाट बाँकी रहने सामग्रीतर्फ ध्यान दियो।

फान्टाको प्रारम्भिक उत्पादनमा प्रयोग गरिएका सामग्रीबारे विभिन्न स्रोतमा केही फरक विवरण भेटिन्छ। चिज उत्पादनबाट बाँकी रहने अवयव, स्याउको रस उत्पादनपछि बाँकी रहने अंश र चुकन्दरबाट प्राप्त चिनीजन्य पदार्थ प्रयोग गरिएको विवरण व्यापक रूपमा उल्लेख हुन्छ।

त्यतिबेला उपलब्ध सामग्रीअनुसार मिश्रण परिवर्तन हुन सक्थ्यो। यसको अर्थ आजको फान्टाजस्तो स्थिर स्वाद र निश्चित नुस्खामा आधारित उत्पादन थिएन।

उत्पादन टोलीको लक्ष्य स्वादमा विलासिता खोज्नु थिएन। उपलब्ध स्रोतबाट उपभोक्ताले पिउन सक्ने, उत्पादन गर्न सकिने र बजारमा बेच्न सकिने पेय तयार गर्नु थियो।

त्यही प्रक्रियाबाट एउटा फलफूल स्वादको कार्बोनेटेड पेय तयार भयो। आजको चम्किलो नारङ्गी फान्टासँग त्यसको तुलना गर्दा ठूलो फरक देखिन्छ। युद्धकालीन फान्टाको स्वाद उपलब्ध कच्चा पदार्थअनुसार बदलिन सक्थ्यो। यसको स्वाद केही अमिलो, केही गुलियो र फलफूलजन्य थियो।

तर त्यसबेलाको बजारमा स्वादको पूर्ण एकरूपताभन्दा उत्पादनको उपलब्धता ठूलो कुरा थियो।

कोका–कोलाको विकल्पका रूपमा नयाँ पेयले खाली ठाउँ भरिरहेको थियो। मानिसहरूलाई चिसो पेय चाहिएको थियो, बजारमा कोका–कोला थिएन र नयाँ उत्पादन उपलब्ध थियो।

व्यवसायिक रूपमा यही पर्याप्त आधार बन्यो।

‘फ्यान्टासी’बाट जन्मियो फान्टा

नयाँ पेय तयार भएपछि अर्को समस्या आयो। यसको नाम के राख्ने?

कोका–कोला विश्वप्रसिद्ध ब्रान्ड थियो। नयाँ पेयले त्यसको नाम प्रयोग गर्न सक्ने अवस्था थिएन। त्यसैले स्थानीय उपभोक्ताले सजिलै सम्झन सक्ने छुट्टै नाम आवश्यक थियो।

फान्टाको नामसँग जोडिएको सबैभन्दा लोकप्रिय कथा यही समयको हो। कम्पनीको इतिहाससँग सम्बन्धित विवरणअनुसार म्याक्स कीथले कर्मचारीहरूलाई नयाँ पेयका लागि नाम सोच्न आग्रह गरेका थिए। उनले कल्पनाशक्ति प्रयोग गर्न भनेको कथनसँग फान्टाको नाम जोडिन्छ।

जर्मन भाषामा कल्पनाका लागि प्रयोग हुने ‘फ्यान्टासी’ शब्दबाट छोटो नाम निकाल्ने क्रममा बिक्री प्रमुख जो निप्पले ‘फान्टा’ नाम सुझाएको बताइन्छ।

छोटो, सजिलो र उच्चारण गर्न सहज भएकाले नाम तत्काल स्वीकार गरियो। फान्टाको नाम जन्मिँदा त्यसमा आजको जस्तो चम्किलो ब्रान्ड पहिचान थिएन। तर नामले एउटा महत्वपूर्ण कुरा बोकेको थियो, सीमितताबीच कल्पनाशक्ति प्रयोग गरेर नयाँ समाधान खोज्नु।

कम्पनीका आधिकारिक इतिहासमा समेत यही कथा दोहोरिन्छ। यद्यपि इतिहासकारहरूले कथाको केही विवरणमा व्यावसायिक र रोमान्टिक अलङ्कार मिसिएको हुन सक्ने संकेत गरेका छन्।

फान्टाको नामको ठ्याक्कै जन्मकथा जस्तोसुकै भए पनि एउटा तथ्य स्पष्ट छ, ब्रान्डको सुरुवात संकटको बीचमा भएको थियो।

सन् १९४० मा फान्टा जर्मन बजारमा आयो।

कोका–कोलाकै सञ्जालबाट नयाँ ब्रान्ड

फान्टाको पहिलो ठूलो व्यावसायिक फाइदा यसको वितरण प्रणाली थियो। नयाँ ब्रान्ड बजारमा प्रवेश गर्दा सबैभन्दा ठूलो चुनौती उत्पादन बनाउनु मात्र हुँदैन। त्यसलाई उपभोक्तासम्म पुर्‍याउने सञ्जाल बनाउन पनि ठूलो लगानी आवश्यक हुन्छ।

फान्टासँग त्यो समस्या तुलनात्मक रूपमा कम थियो। कोका–कोलाले वर्षौँ लगाएर जर्मनीमा बनाएको बोतलिङ र वितरण संरचना पहिले नै अस्तित्वमा थियो। बोतलिङ प्लान्ट थिए। व्यापारी थिए। वितरण मार्ग थियो। ग्राहकसम्म पुग्ने सम्बन्ध थियो।

त्यसैले नयाँ पेयले शून्यबाट बजार निर्माण गर्नुपरेन। यद्यपि उत्पादन आफैं चुनौतीपूर्ण थियो। कच्चा पदार्थको गुणस्तर स्थिर थिएन। मौसम र उपलब्धताअनुसार सामग्री बदलिन्थ्यो। चिनीको अभावले स्वाद मिलाउन समस्या हुन्थ्यो।

युद्धले यातायात प्रणालीमा पनि असर पारेको थियो। पेट्रोल र सवारीसाधनको अभाव थियो। कामदारको ठूलो हिस्सा युद्धमा तानिँदै थियो। बमबारीले औद्योगिक पूर्वाधारलाई क्षति पुर्‍याइरहेको थियो।

यी सबै समस्याबीच फान्टाको उत्पादन निरन्तर राख्नु आफैंमा ठूलो व्यवस्थापकीय चुनौती थियो। सन् १९४३ सम्म फान्टाको बिक्री करिब ३० लाख बट्टासम्म पुगेको उल्लेख विभिन्न स्रोतमा पाइन्छ। युद्धकालीन अवस्थालाई हेर्दा नयाँ पेयका लागि यो उल्लेखनीय बिक्री थियो।

तर यसको एउटा कारण बजारको अभाव पनि थियो। उपभोक्तासँग विकल्प सीमित थिए। कोका–कोला उपलब्ध थिएन र फान्टा उपलब्ध थियो।

अभावले उत्पादनको माग सिर्जना गर्‍यो। व्यवसायिक दृष्टिले हेर्दा फान्टाको पहिलो सफलता यही थियो, उसले संकटमा खाली भएको बजार पहिचान गरेर उपलब्ध स्रोतबाट उत्पादन तयार गर्‍यो।

नाजी जर्मनीसँग जोडिएको असहज इतिहास

फान्टाको कथा केवल उद्यमशीलता र सफलताको कथा भनेर मात्र हेर्न मिल्दैन। यसको जन्म नाजी शासनको जर्मनीमा भएको थियो। त्यसैले ब्रान्डको प्रारम्भिक इतिहाससँग राजनीतिक र नैतिक जटिलता पनि जोडिएको छ।

कोका–कोलाको जर्मन इकाइले नाजी शासनअन्तर्गत काम गरिरहेको थियो। युद्धकालमा कम्पनीले व्यवसाय निरन्तर चलाउन जर्मन राज्यको नियन्त्रणमा रहेको अर्थतन्त्रसँग व्यवहार गर्नुपरेको थियो।

म्याक्स कीथ नाजी पार्टीका सदस्य थिएनन् भन्ने विवरण विभिन्न स्रोतमा पाइन्छ। तर कम्पनी सञ्चालन गर्न उनले तत्कालीन शासनको आर्थिक र प्रशासनिक संरचनाभित्र काम गर्नुपरेको थियो।

युद्धकालीन जर्मनीमा विदेशी कम्पनीको स्थानीय व्यवसाय सञ्चालन आफैंमा जटिल विषय थियो। कच्चा पदार्थ, श्रम, उत्पादन र वितरणका सबै पक्ष राज्यको कडा नियन्त्रणमा थिए।

यस विषयमा विभिन्न इतिहासकार र लेखकले अलग-अलग दृष्टिकोण प्रस्तुत गरेका छन्। केहीले कोका-कोलाको जर्मन व्यवसायले राजनीतिक परिस्थितिसँग व्यवहारिक सम्झौता गर्दै व्यवसाय जोगाएको तर्क गर्छन्। केही अध्ययनले युद्धकालीन आर्थिक संरचनाभित्र विदेशी कम्पनीहरूको भूमिकालाई अझ जटिल रूपमा हेर्छन्।

फान्टाको इतिहासमा यही कारण एउटा संवेदनशील अध्याय जोडिएको छ।

सन् २०१५ मा फान्टाको एउटा विज्ञापनले युद्धकालीन समयलाई ‘पुराना राम्रा दिन’ जस्तो अर्थ लाग्ने शैलीमा प्रस्तुत गरेपछि जर्मनीमा आलोचना भयो। कम्पनीले पछि उक्त विज्ञापन फिर्ता लिएको थियो।

घटनाले एउटा महत्वपूर्ण कुरा देखायो। दशकौँपछि पनि ब्रान्डको इतिहास केवल बजार र बिक्रीको विषय हुँदैन। कुनै उत्पादन कुन परिस्थितिमा जन्मियो भन्ने कुरा पनि त्यसको सार्वजनिक पहिचानको हिस्सा बन्न सक्छ।

फान्टाको चम्किलो वर्तमान बुझ्न यसको असहज सुरुवात पनि बुझ्नुपर्छ।

युद्ध सकियो, पहिलो फान्टाको आवश्यकता पनि घट्यो

सन् १९४५ मा दोस्रो विश्वयुद्ध समाप्त भयो। जर्मनी ध्वस्त अवस्थामा थियो। औद्योगिक पूर्वाधार क्षतिग्रस्त थियो। अर्थतन्त्र अस्थिर थियो र मुद्रा प्रणाली संकटमा थियो। कोका-कोलाको जर्मन व्यवसायले पनि युद्धको असर भोगेको थियो। धेरै बोतलिङ प्लान्ट प्रभावित थिए। उत्पादन र वितरण प्रणाली पुनः निर्माण गर्नुपर्ने अवस्था थियो।

म्याक्स कीथले युद्धपछि कोका-कोलाको जर्मन व्यवसायलाई पुनः जोड्ने प्रयास गरे। अमेरिका र जर्मनीबीचको सम्बन्ध सामान्य हुँदै जाँदा मूल कोका-कोला सिरप पुनः उपलब्ध हुने बाटो खुल्यो।

सन् १९४८ को मुद्रा सुधारपछि जर्मन अर्थतन्त्रमा क्रमशः सुधार आउन थाल्यो। कोका-कोलाको नियमित आपूर्ति पुनः सुरु भयो।

यससँगै फान्टाको पहिलो रूपको आवश्यकता घट्दै गयो। युद्धकालमा कोका-कोलाको अभावले जन्माएको उत्पादन अब त्यही अभाव हटेपछि कमजोर हुनु स्वाभाविक थियो। उपभोक्तासँग फेरि मूल उत्पादन उपलब्ध थियो।

फान्टा इतिहासको एउटा अस्थायी अध्याय बनेर हराउन सक्थ्यो।

तर ब्रान्डको नाम भने बाँकी थियो। त्यही नामले केही वर्षपछि अर्को देशमा नयाँ जीवन पायो।

नेपल्समा फान्टाको पुनर्जन्म

फान्टाको वास्तविक रूपान्तरण इटालीमा भयो।

सन् १९५० को दशकको मध्यतिर कोका-कोलाको इटालियन इकाइले फान्टा नामलाई नयाँ पेयका रूपमा पुनः प्रस्तुत गर्‍यो। यसपटक उत्पादनको आधार युद्धकालीन खाद्य अवशेष थिएन।

इटालीको स्थानीय फलफूल, विशेषगरी नारङ्गीको स्वादलाई प्रयोग गरियो। भूमध्यसागरीय क्षेत्रको फलफूल उत्पादन र उपभोक्ताको स्वादलाई ध्यानमा राखेर तयार गरिएको नयाँ फान्टा युद्धकालीन जर्मनीको पेयभन्दा पूर्ण रूपमा फरक थियो।

यही चरणमा फान्टाले आफ्नो आजको पहिचानतर्फ यात्रा सुरु गर्‍यो। नारङ्गी स्वाद, चम्किलो रङ र चिसो कार्बोनेटेड पेयको संयोजन स्थानीय बजारसँग स्वाभाविक रूपमा जोडियो।

इटालीको गर्मी, खुला क्याफे संस्कृति र फलफूलमा आधारित स्वादले फान्टालाई उपभोक्तामाझ सहज रूपमा स्थापित गर्न मद्दत गर्‍यो।

यो एउटा महत्वपूर्ण ब्रान्डिङ पाठ पनि थियो। फान्टाले आफ्नो पुरानो उत्पादनलाई जस्ताको तस्तै जोगाउने प्रयास गरेन। बजार बदलिँदा उत्पादन पनि बदलियो। जर्मनीमा अभावका कारण जन्मिएको पेय इटालीमा स्थानीय स्वादअनुसार पुनः डिजाइन भयो।

यही अनुकूलन क्षमताले फान्टाको भविष्य निर्धारण गर्‍यो।

कोका-कोलाको छायाबाट विश्व बजारसम्म

इटालीमा नयाँ स्वरूपमा सफल भएपछि फान्टाले कोका-कोला कम्पनीको विश्वव्यापी विस्तार संरचनाबाट ठूलो लाभ पायो।

कोका–कोलाको सबैभन्दा ठूलो व्यवसायिक शक्ति केवल यसको उत्पादन थिएन। विश्वका विभिन्न बजारमा बनिसकेको बोतलिङ, वितरण र खुद्रा बिक्रीको विशाल नेटवर्क पनि त्यसको ठूलो सम्पत्ति थियो।

फान्टालाई त्यही नेटवर्कमा जोड्न सकिन्थ्यो।

यसका लागि नयाँ वितरण कम्पनी निर्माण गर्नुपरेन। स्थानीय बोतलरले उत्पादन गर्न सक्थे। कोका–कोलासँग पहिल्यै सम्बन्ध भएका व्यापारीले बेच्न सक्थे। सुपरमार्केट, रेस्टुरेन्ट, होटल र चिसो पेय बिक्री हुने हजारौँ स्थानमा नयाँ ब्रान्ड पुर्‍याउन सकिन्थ्यो।

यही कारण फान्टाको अन्तर्राष्ट्रिय विस्तार तुलनात्मक रूपमा तीव्र भयो। युरोपबाट अन्य बजारमा पुगेपछि फान्टाले अमेरिकासहित ल्याटिन अमेरिका, एसिया र अफ्रिकाका विभिन्न देशमा स्थान बनाउन थाल्यो।

सन् १९६० को दशकको सुरुवातमा कोका–कोला कम्पनीले फान्टा ब्रान्डलाई आफ्नो अन्तर्राष्ट्रिय पोर्टफोलियोमा औपचारिक रूपमा समेटेपछि विस्तारले थप गति पायो।

त्यसपछि फान्टा एउटा देश वा एउटा स्वादमा सीमित रहेन। यसको व्यवसायिक मोडलमा एउटा महत्वपूर्ण विशेषता थियो, स्थानीय बजारअनुसार स्वाद परिवर्तन गर्ने।

कोका–कोलाको मूल स्वाद विश्वभर तुलनात्मक रूपमा स्थिर राखिएको छ। फान्टाले भने स्थानीय स्वादलाई बढी ठाउँ दियो।

कुनै बजारमा नारङ्गी लोकप्रिय भयो। कतै अंगुर। कतै उष्णप्रदेशीय फल। कतै स्थानीय फलफूलमा आधारित मिश्रण। यसरी एउटै ब्रान्डभित्र विभिन्न बजारका लागि विभिन्न स्वाद सिर्जना गरियो।

सयौँ स्वाद, दर्जनौँ बजार

फान्टाको अन्तर्राष्ट्रिय विस्तारको अर्को आधार यसको उत्पादन विविधता बन्यो। आज फान्टा विभिन्न देशमा फरक–फरक स्वाद र स्वरूपमा पाइन्छ। कम्पनीका विवरणअनुसार यसको उत्पादन पोर्टफोलियोमा सयौँ स्वादसम्म पुगेका छन् र ब्रान्ड विश्वका करिब दुई सय देश तथा बजारमा उपलब्ध रहेको बताइन्छ।

यसमा सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा स्वादको संख्या होइन, बजारअनुसार अनुकूलन गर्ने क्षमता हो।

उपभोक्ताको स्वाद एउटै हुँदैन। एउटै देशभित्र पनि उमेर, क्षेत्र र संस्कृतिअनुसार प्राथमिकता फरक हुन्छ। फान्टाले यही विविधतालाई ब्रान्डको कमजोरी नभई अवसरका रूपमा प्रयोग गर्‍यो।

नारङ्गी स्वाद यसको सबैभन्दा चिनिने पहिचान बन्यो। त्यससँगै नयाँ स्वाद परीक्षण गर्ने ठाउँ पनि खुला राखियो। यो रणनीतिले फान्टालाई कोका-कोलाको मुख्य स्वादबाट अलग उपभोक्ता समूहमा पुग्न मद्दत गर्‍यो।

कोका-कोला क्लासिक, परम्परागत र विश्वव्यापी स्वादको प्रतीक बनिरहँदा फान्टा भने बढी युवा, रंगीन र प्रयोगशील ब्रान्डको रूपमा विकास भयो।

यसरी एउटै कम्पनीको पोर्टफोलियोभित्र दुई फरक ब्रान्डले फरक उपभोक्ता मनोविज्ञानलाई सम्बोधन गर्न थाले।

चञ्चल ब्रान्डिङले बनाएको फरक पहिचान

फान्टाको व्यवसायिक सफलतामा उत्पादनभन्दा कम महत्वपूर्ण यसको ब्रान्डिङ थिएन। यसको रङ, बोतल, विज्ञापन, संगीत र प्रचार सामग्रीमा सुरुदेखि नै युवा र मनोरञ्जनको भावलाई प्राथमिकता दिइयो।

फान्टाले आफूलाई गम्भीर र परम्परागत पेयका रूपमा प्रस्तुत गरेन। यसको ब्रान्ड पहिचानमा ऊर्जा, हास्य, मित्रता र प्रयोगशीलता जोडियो।

समयसँगै विज्ञापनको माध्यम पनि बदलियो। टेलिभिजनबाट डिजिटल प्लेटफर्म र सामाजिक सञ्जालसम्म फान्टाले युवा उपभोक्तासँग जोडिन आफ्नो शैली परिवर्तन गर्‍यो।

यसको अर्थ केवल नयाँ विज्ञापन बनाउनु थिएन। ब्रान्डले उपभोक्ताको संस्कृति र मनोरञ्जनको शैलीसँग आफूलाई जोड्दै गयो। यही कारण फान्टाको बोतल वा क्यानमा देखिने नारङ्गी रङ केवल उत्पादनको रङ रहेन। त्यो ब्रान्ड पहिचानको हिस्सा बन्यो। 

ब्रान्ड व्यवस्थापनमा यसलाई दीर्घकालीन सम्पत्तिका रूपमा हेर्न सकिन्छ।

उत्पादन बदलिन सक्छ। स्वाद थपिन सक्छ। प्याकेजिङ परिवर्तन हुन सक्छ। तर उपभोक्ताको दिमागमा बनेको पहिचान बलियो भयो भने ब्रान्डले नयाँ पुस्तासँग पनि आफ्नो सम्बन्ध कायम राख्न सक्छ। फान्टाले यही काम गर्‍यो।

नेपालसम्म आइपुगेको विश्वव्यापी सञ्जाल

फान्टाको विश्वव्यापी यात्राको एउटा स्थानीय उदाहरण नेपाल पनि हो।

कोका–कोलाको बोतलिङ र वितरण प्रणालीमार्फत फान्टा नेपाली बजारमा पनि उपभोक्तासम्म पुगेको छ। रेस्टुरेन्ट, होटल, किराना पसल, चियापसल र विभिन्न कार्यक्रमका चिसो पेय बिक्री हुने स्थानमा यसको उपस्थिति देखिन्छ।

नेपालमा फान्टाको उपस्थिति आफैंमा एउटा ठूलो विश्वव्यापी व्यवसायिक संरचनाको स्थानीय रूप हो।

उपभोक्ताले एउटा बोतल फान्टा किन्दा उसले केवल एउटा पेय मात्र खरिद गरिरहेको हुँदैन। त्यसको पछाडि उत्पादन, प्याकेजिङ, बोतलिङ, ढुवानी, वितरण, खुद्रा बिक्री र ब्रान्ड व्यवस्थापनको लामो सञ्जाल जोडिएको हुन्छ।

यही नेटवर्कले एउटा स्थानीय उत्पादनलाई विश्वव्यापी ब्रान्ड बनाउन सक्छ। फान्टाको इतिहासमा कोका–कोलाको वितरण प्रणालीको भूमिका त्यसैले अत्यन्त महत्वपूर्ण छ।

अभावबाट अवसरसम्मको व्यवसायिक पाठ

फान्टाको कथा केवल एउटा पेयको इतिहास होइन। यसमा व्यवसाय र उद्यमशीलताका केही महत्वपूर्ण पाठ पनि छन्।

पहिलो पाठ हो, संकटले बजारको खाली ठाउँ देखाउन सक्छ।

म्याक्स कीथले युद्ध सुरु हुँदा नयाँ उत्पादन बनाउने योजना बनाएका थिएनन्। उनको पहिलो उद्देश्य व्यवसाय बचाउनु थियो। मूल उत्पादनका लागि आवश्यक सामग्री उपलब्ध नभएपछि वैकल्पिक समाधान खोजियो।

त्यही समाधान पछि एउटा ब्रान्ड बन्यो। दोस्रो पाठ हो, उत्पादनको पहिलो रूप अन्तिम रूप हुनुपर्दैन।

युद्धकालीन जर्मनीको फान्टा र इटालीमा पुनर्जन्म भएको फान्टा एउटै स्वादका थिएनन्। तर ब्रान्डको नाम र पहिचानलाई नयाँ बजारअनुसार परिवर्तन गर्न सकियो।

तेस्रो पाठ हो, वितरण व्यवसायको ठूलो सम्पत्ति हो। फान्टाले शून्यबाट विश्वव्यापी वितरण सञ्जाल बनाउनुपरेको भए यसको विस्तार धेरै ढिलो हुन सक्थ्यो। कोका–कोलाको विद्यमान बोतलिङ प्रणालीले नयाँ ब्रान्डलाई तत्काल ठूलो बजारमा प्रवेश गर्ने आधार दियो।

चौथो पाठ हो, स्थानीय स्वादलाई बेवास्ता गर्न हुँदैन। फान्टाले विश्वभर एउटै स्वाद थोपर्ने रणनीति अपनाएन। बजारअनुसार नयाँ स्वाद परीक्षण गर्ने खुलापनले यसलाई विभिन्न उपभोक्ता समूहसम्म पुर्‍यायो।

पाँचौँ पाठ हो, ब्रान्डको पहिचान उत्पादनभन्दा बाहिर जान सक्छ। फान्टाको नारङ्गी रङ, युवा केन्द्रित विज्ञापन र चञ्चल शैलीले यसको उत्पादनलाई उपभोक्ताको दिमागमा अलग स्थान दियो।

विवादित सुरुवातले दिएको अर्को पाठ

फान्टाको कथा सफलताको चम्किलो उदाहरण हो, तर यसको इतिहासलाई केवल सफलताको कोणबाट हेर्दा तस्वीर अधुरो हुन्छ।

यसको जन्म नाजी शासनको जर्मनीमा भएको थियो। युद्धकालीन अर्थतन्त्रमा कोका-कोलाको जर्मन व्यवसायले काम गरिरहेको थियो। त्यसैले व्यवसाय बचाउने प्रयाससँगै तत्कालीन राजनीतिक र आर्थिक व्यवस्थासँग कम्पनीको सम्बन्धबारे प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक हो।

यही कारण फान्टाको इतिहासमा व्यवसायिक अनुकूलन र ऐतिहासिक विवाद दुवै छन्। एकातिर, उपलब्ध स्रोतबाट नयाँ उत्पादन बनाउने असाधारण व्यवस्थापकीय क्षमता देखिन्छ। अर्कोतिर, त्यो उत्पादन जन्मिएको राजनीतिक वातावरण आफैंमा अत्यन्त जटिल थियो।

ब्रान्डको आधुनिक विज्ञापन र विश्वव्यापी लोकप्रियताले त्यसको प्रारम्भिक इतिहास मेटाउँदैन।

व्यवसायिक इतिहास अध्ययन गर्दा यही पक्ष महत्वपूर्ण हुन्छ। कुनै कम्पनी वा ब्रान्डको सफलता केवल बिक्री र बजार हिस्साबाट मात्र मापन हुँदैन। त्यसको उत्पत्ति, निर्णय प्रक्रिया, सामाजिक वातावरण र समयको राजनीतिक–आर्थिक संरचनासमेत बुझ्नुपर्छ।

फान्टाको कथा यही कारण अन्य सामान्य पेय ब्रान्डको कथाभन्दा फरक देखिन्छ।

युद्धको बाध्यताबाट विश्वव्यापी ब्रान्डसम्म

फान्टाको यात्रा एउटा अनौठो विरोधाभासबाट सुरु भएको थियो।

आज उपभोक्ताले फान्टालाई रंगीन बोतल, नारङ्गी स्वाद, युवा विज्ञापन र रमाइलो ब्रान्डका रूपमा चिन्छ। यसको प्रारम्भिक इतिहासमा भने न त यस्तो चम्किलो पहिचान थियो, न पर्याप्त कच्चा पदार्थ, न स्थिर आपूर्ति।

त्यतिबेला एउटा कम्पनीसँग उत्पादन थियो, तर मुख्य उत्पादनका लागि आवश्यक सामग्री थिएन।

व्यवसाय बन्द गर्न सकिन्थ्यो। तर त्यसको सट्टा वैकल्पिक उत्पादन खोजियो।

उद्योगका अवशेष प्रयोग गरेर पेय बनाइयो। त्यसको नाम राखियो। उपलब्ध वितरण प्रणालीबाट बजारमा पुर्‍याइयो। युद्ध सकिएपछि त्यो उत्पादन हराउने अवस्थामा पुग्यो।

त्यसपछि इटालीले त्यसलाई नयाँ जीवन दियो। नारङ्गीको स्वाद थपियो। ब्रान्डिङ बदलियो। उत्पादनको स्वरूप बदलियो। बजार विस्तार भयो। कोका–कोलाको विश्वव्यापी वितरण संरचना जोडियो।

त्यसपछि फान्टा एउटा युद्धकालीन विकल्पबाट अन्तर्राष्ट्रिय पेय ब्रान्डमा परिणत भयो।

यसको सबैभन्दा ठूलो व्यवसायिक शक्ति यही अनुकूलन क्षमता बन्यो।

फान्टाले आफूलाई एउटै समय, एउटै स्वाद र एउटै बजारमा बाँधेर राखेन। परिस्थितिअनुसार बदलियो। उपलब्ध स्रोतअनुसार उत्पादन बदल्यो। स्थानीय स्वादअनुसार नयाँ संस्करण बनायो। उपभोक्ताको पुस्ता बदलिँदा विज्ञापन शैली बदल्यो।

एउटा ब्रान्डका लागि दीर्घकालीन जीवन यही क्षमतामा निर्भर हुन्छ। फान्टाको कथा त्यसैले केवल युद्धकालीन अभावबाट जन्मिएको पेयको कथा होइन। यो एउटा यस्तो ब्रान्डको कथा हो, जसले आफ्नो पहिलो रूपलाई अन्तिम भाग्य मानेन।

सन् १९४० को जर्मनीमा अभावले जन्माएको उत्पादन दशकौँपछि इटालीमा नयाँ स्वरूपमा फर्कियो। त्यसपछि कोका–कोलाको वितरण प्रणालीमार्फत विश्वका विभिन्न बजारमा फैलियो।

आज फान्टा विश्वका करिब दुई सय बजारमा विभिन्न स्वादमा उपभोक्तासम्म पुग्छ। यसको उत्पादन र ब्रान्ड पहिचान देशअनुसार फरक हुन सक्छ, तर मूल नामले दशकौँ पुरानो यात्रालाई जोडेर राखेको छ।

व्यवसायको भाषामा फान्टाको कथा एउटा महत्वपूर्ण सूत्रमा अडिन्छ, अभावले उत्पादन जन्माउन सक्छ, तर अनुकूलन क्षमताले मात्र त्यसलाई दीर्घकालीन ब्रान्ड बनाउन सक्छ।

युद्धले कोका–कोलाको सिरप रोक्यो। त्यसले एउटा संकट जन्मायो। संकटले नयाँ प्रयोग जन्मायो। प्रयोगबाट फान्टा बन्यो। इटालीले त्यसलाई नयाँ स्वाद दियो। कोका–कोलाको वितरण सञ्जालले विश्व बजार खोल्यो।

यसरी एउटा अस्थायी समाधानले स्थायी व्यवसायिक पहिचान पायो। आज संसारभरको चिसो पेय बजारमा देखिने चम्किलो नारङ्गी बोतलको पछाडि यही लामो यात्रा लुकेको छ। फान्टा कुनै दिन विश्व ब्रान्ड बन्ने योजनासहित जन्मिएको थिएन। त्यो युद्धको अभावमा जन्मिएको थियो।

तर त्यसपछि प्रत्येक पुस्ताले त्यसलाई नयाँ अर्थ, नयाँ स्वाद र नयाँ बजार दियो। यही परिवर्तनशील यात्राले फान्टालाई एउटा युद्धकालीन पेयबाट विश्वव्यापी ब्रान्डमा रूपान्तरण गर्‍यो।