व्यवसायको इतिहासमा पारिवारिक कम्पनीको उत्तराधिकारी बन्नु आफैंमा असाधारण कुरा होइन।

धेरै व्यवसाय दोस्रो पुस्तामा पुग्दा अझ ठूलो भएका छन् भने कतिपयले संस्थापकको पुस्तापछि आफ्नो बजार र प्रभाव गुमाएका छन्।

परिवारको नाम, पूँजी र स्थापित व्यवसायले उत्तराधिकारीलाई सुरुवाती आधार दिन सक्छ, तर त्यसलाई विश्वव्यापी व्यवसायमा विस्तार गर्न बजारको बदलिँदो स्वरूप बुझ्ने क्षमता, जोखिम लिन सक्ने निर्णय र दीर्घकालीन लगानी आवश्यक हुन्छ।

अदार पुनावालाको कथा यही अन्तरको कथा हो।

उनले शून्यबाट कम्पनी स्थापना गरेका होइनन्। उनले आफ्नो बुबा डा. साइरस पुनावालाले सन् १९६६ मा स्थापना गरेको सिरम इन्स्टिच्युट अफ इन्डियामा प्रवेश गरेका थिए। कम्पनी स्थापना हुँदा भारतमा जीवनरक्षक जैविक औषधि र खोपको ठूलो अभाव थियो।

महँगा आयातित उत्पादनमा निर्भरता घटाउने उद्देश्यले सुरु भएको कम्पनीले क्रमशः विभिन्न रोगविरुद्धका खोप उत्पादन विस्तार गर्दै आफ्नो औद्योगिक आधार बलियो बनायो।

अदार कम्पनीमा प्रवेश गर्दा सिरम भारतको स्थापित खोप निर्माता बनिसकेको थियो। कम्पनीको उत्पादन भारतबाहिर पनि पुग्थ्यो। तर यसको अन्तर्राष्ट्रिय सम्भावना अझै पूर्ण रूपमा उपयोग भएको थिएन।

सन् २००१ मा विश्वविद्यालयको पढाइ सकेर २० वर्षको उमेरमा कम्पनीमा प्रवेश गरेका अदारले सुरुवातमा कुनै ठूलो पद पाएनन्।

उनी बुबाको काम नजिकबाट हेर्दै उत्पादन, व्यवस्थापन, नियामकीय प्रक्रिया र बजार विस्तार बुझ्ने चरणमा थिए। पछि यही अनुभवले उनको व्यवसायिक दृष्टिकोण निर्माण गर्‍यो।

उनले भारतको बजार महत्वपूर्ण भए पनि सिरमको ठूलो विस्तार भारतबाहिर हुन सक्ने सम्भावना देखे। त्यसपछि कम्पनीलाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारतर्फ विस्तार गर्ने रणनीति अघि बढ्यो।

विश्व स्वास्थ्य संगठनको पूर्वयोग्यता, अन्तर्राष्ट्रिय स्वास्थ्य संस्थासँगको सहकार्य र संयुक्त राष्ट्रसंघीय निकायमार्फत आपूर्ति हुने बजारमा प्रवेश बढाउँदै सिरमलाई ठूलो मात्रामा सस्तो खोप उत्पादन गर्ने विश्वव्यापी आपूर्तिकर्ताका रूपमा स्थापित गर्ने प्रक्रिया अघि बढ्यो।

सन् २०११ मा अदार सिरमको प्रमुख कार्यकारी अधिकृत बने। त्यसपछि कम्पनीको विस्तारले नयाँ गति लिन थाल्यो।

युरोपमा उत्पादन क्षमता र प्रविधि विस्तार गर्न अधिग्रहण तथा लगानी अघि बढाइयो। नयाँ खोपको विकास र अनुसन्धानमा लगानी बढ्दै गयो। उत्पादन क्षमता विस्तारसँगै अन्तर्राष्ट्रिय आपूर्ति सञ्जाल पनि फराकिलो हुँदै गयो।

यही रणनीतिक यात्राको सबैभन्दा ठूलो परीक्षा भने कोभिड–१९ महामारीका बेला आयो।

अक्सफोर्ड विश्वविद्यालय र एस्ट्राजेनेकाले विकास गरेको खोपको ठूलो मात्रामा उत्पादन गर्ने जिम्मेवारी सिरमले पायो। महामारीका बेला तयार भएको विशाल उत्पादन संरचनाले कम्पनीलाई विश्वव्यापी खोप आपूर्ति शृंखलाको महत्वपूर्ण हिस्साका रूपमा थप स्थापित गर्‍यो।

आज सिरम इन्स्टिच्युट अफ इन्डियालाई उत्पादन र बिक्री हुने डोजको आधारमा विश्वकै ठूलो खोप निर्माता भनेर कम्पनीले दाबी गर्छ।

कम्पनीका अनुसार वार्षिक १.५ अर्बभन्दा बढी डोज उत्पादन तथा बिक्री हुन्छ र उसका खोप करिब १७० देशमा पुग्छन्। कम्पनीले विश्वका करिब ६५ प्रतिशत बालबालिकाले जीवनको कुनै न कुनै चरणमा सिरमबाट उत्पादित कम्तीमा एउटा खोप प्राप्त गर्ने अनुमान गरेको छ।

यो एउटा कम्पनीको वृद्धि मात्र होइन। यो एउटा पारिवारिक व्यवसायलाई विश्वव्यापी स्वास्थ्य उद्योगको संरचनामा रूपान्तरण गर्ने व्यवसायिक यात्राको कथा हो।

पाँच लाख रुपैयाँबाट सुरु भएको उद्योग

सिरम इन्स्टिच्युटको सुरुवात अदार पुनावालाले गरेका थिएनन्। यसको आधार उनका बुबा साइरस पुनावालाले तयार गरेका थिए।

सन् १९६६ मा भारतमा खोप उत्पादनको अवस्था आजको जस्तो थिएन। जीवनरक्षक खोप र जैविक औषधिको उपलब्धता सीमित थियो। धेरै उत्पादन विदेशबाट आयात गर्नुपर्थ्यो र मूल्य पनि सर्वसाधारण तथा विकासशील देशका लागि महँगो पर्थ्यो।

पुनावाला परिवारले यही अभावमा व्यवसायिक अवसर देख्यो। सिरम इन्स्टिच्युट स्थापना भयो र कम्पनीले भारतमा अभाव रहेका जीवनरक्षक जैविक उत्पादन तथा खोप ठूलो मात्रामा उत्पादन गर्ने लक्ष्य राख्यो।

सिरमले सुरुवातमा घोडाको सीरमबाट सम्बन्धित जैविक उत्पादन निर्माण गर्दै आफ्नो औद्योगिक यात्रा अघि बढायो। त्यसपछि टिटानस एन्टिटक्सिन, डिप्थेरिया, टिटानस र पर्टुसिस समूहका खोप हुँदै दादुरा, मम्प्स, रुबेला, पोलियो र हेपाटाइटिस बीलगायतका उत्पादन थपिँदै गए।

यस व्यवसायिक मोडलको महत्वपूर्ण पक्ष ठूलो मात्रामा उत्पादन र कम मूल्य थियो। खोप उद्योगमा अनुसन्धान, उत्पादन र गुणस्तर नियन्त्रणको लागत उच्च हुन्छ। त्यसैले विकासशील देशका लागि कम मूल्यमा ठूलो परिमाणमा खोप उपलब्ध गराउने रणनीति आफैंमा एउटा चुनौती थियो।

सिरमले यही चुनौतीलाई आफ्नो व्यवसायिक अवसर बनायो।

विकासशील देशका लागि आवश्यक खोप ठूलो मात्रामा उत्पादन गर्ने क्षमता विस्तार गर्दै कम्पनीले लागत घटाउने संरचना निर्माण गर्‍यो। प्रति डोज कम मूल्य भए पनि ठूलो बजारमा ठूलो परिमाण बिक्री गर्ने मोडल विस्तार हुँदै गयो।

पछि अदार पुनावालाले यही आधारलाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारसँग जोडे। यसरी उनका लागि बुबाले निर्माण गरेको कम्पनी केवल पारिवारिक सम्पत्ति रहेन, विस्तार गर्न सकिने विश्वव्यापी औद्योगिक संरचना बन्यो।

२० वर्षमै बुबाको व्यवसायमा प्रवेश

अदार पुनावालाको व्यवसायिक यात्रा कुनै नयाँ स्टार्टअपको सानो कार्यालयबाट सुरु भएको थिएन। उनी एउटा स्थापित पारिवारिक व्यवसायभित्र प्रवेश गरेका थिए।

उनले बेलायतको युनिभर्सिटी अफ वेस्टमिन्स्टरबाट अध्ययन पूरा गरेपछि सन् २००१ मा सिरम इन्स्टिच्युटमा प्रवेश गरे। उनी त्यतिबेला २० वर्षका थिए। सुरुवातमा उनको औपचारिक जिम्मेवारी ठूलो थिएन।

उनले बुबाको काम नजिकबाट हेरे, कम्पनीका विभिन्न विभाग बुझ्ने प्रयास गरे र उत्पादनदेखि बिक्रीसम्मका प्रक्रियालाई प्रत्यक्ष रूपमा सिके।

अदारले पछि आफूले सुरुवाती चरणमा बुबालाई पछ्याउँदै व्यवसाय सिकेको बताएका छन्।

यो अनुभव उनका लागि महत्वपूर्ण थियो। कक्षाकोठामा व्यवसाय व्यवस्थापनको सिद्धान्त पढ्नु एउटा कुरा थियो। हजारौँ तथा लाखौँ डोज खोप उत्पादन गर्ने कारखाना, सरकारी खरिद प्रक्रिया, नियामकीय स्वीकृति, निर्यात र अन्तर्राष्ट्रिय बजार प्रत्यक्ष रूपमा बुझ्नु अर्को कुरा थियो।

उनले दोस्रो बाटो रोजे।

कम्पनीमा प्रवेश गरेपछि उनले उत्पादनको लागत, गुणस्तर नियन्त्रण, अन्तर्राष्ट्रिय बजार, नियामकीय स्वीकृति र आपूर्ति व्यवस्थालाई नजिकबाट बुझ्न थाले।

कुन देशमा कुन उत्पादनको माग छ भन्ने प्रश्नदेखि विश्व स्वास्थ्य संगठनको मापदण्ड पूरा गरेर अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा कसरी प्रवेश गर्ने भन्ने विषय उनको व्यवसायिक प्रशिक्षणको हिस्सा बने।

सन् २००५-०६ तिर उनी कम्पनीको बोर्डमा कार्यकारी निर्देशक बने। त्यसबेला सिरमले भारतबाहेक करिब ३५ देशमा खोप आपूर्ति गरिरहेको थियो। अदारले अन्तर्राष्ट्रिय बजार विस्तार, उत्पादनको लाइसेन्स र विश्व स्वास्थ्य संगठनको पूर्वयोग्यता प्रक्रियालाई प्राथमिकता दिए।

सन् २०११ मा उनी कम्पनीको प्रमुख कार्यकारी अधिकृत बने। त्यसपछि सिरमको विस्तार रणनीतिले थप स्पष्ट दिशा पायो।

भारतभन्दा बाहिर देखिएको ठूलो बजार

अदार पुनावालाले कम्पनीको भविष्य भारतको बजारमा मात्र सीमित नरहेको सुरुदेखि नै बुझेका थिए। सिरमले भारतबाहिर निर्यात गरिरहेको भए पनि विश्वव्यापी बजारको आकार र सम्भावना निकै ठूलो थियो।

अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रवेश गर्न भने उत्पादन मात्र पर्याप्त थिएन। नियामकीय मापदण्ड पूरा गर्नुपर्थ्यो। गुणस्तर प्रमाणित गर्नुपर्थ्यो। विश्व स्वास्थ्य संगठनको पूर्वयोग्यता प्राप्त गर्नुपर्थ्यो। अन्तर्राष्ट्रिय स्वास्थ्य संस्था र विभिन्न देशका राष्ट्रिय खोप कार्यक्रमसँग दीर्घकालीन आपूर्ति सम्बन्ध बनाउनुपर्थ्यो।

अदारले यही संरचनालाई विस्तारको आधार बनाए।

सिरमले विश्व स्वास्थ्य संगठनको पूर्वयोग्यता प्रक्रियामा आफ्नो क्षमता बलियो बनाउँदै लग्यो। अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाका खरिद प्रक्रियामा प्रवेश बढ्यो। संयुक्त राष्ट्रसंघीय निकाय र विभिन्न देशका राष्ट्रिय स्वास्थ्य कार्यक्रमका लागि खोप आपूर्ति गर्ने अवसर विस्तार भयो।

यसले कम्पनीको व्यवसायिक चक्र नै परिवर्तन गर्‍यो।

अन्तर्राष्ट्रिय बजार बढेपछि उत्पादन मात्रा बढाउनुपर्ने भयो। उत्पादन मात्रा बढेपछि लागत घटाउन सकिने भयो। लागत घटेपछि मूल्य प्रतिस्पर्धी बन्यो। मूल्य प्रतिस्पर्धी भएपछि थप देशमा बजार विस्तार गर्न सजिलो भयो। नयाँ बजारले फेरि उत्पादन बढाउने आधार तयार गर्‍यो।

सिरमको विस्तार यही चक्रमा अघि बढ्यो। अदारले कम्पनीलाई भारतको खोप निर्माता मात्र बनाइराखेनन्। उनले यसलाई विश्वव्यापी सार्वजनिक स्वास्थ्य कार्यक्रमका लागि खोप आपूर्ति गर्ने कम्पनीका रूपमा विस्तार गरे।

सस्तो खोपलाई विश्वव्यापी व्यवसायमा बदल्ने रणनीति

अदार पुनावालाको व्यवसायिक यात्राको महत्वपूर्ण पक्षमध्ये एउटा कम मूल्यलाई प्रतिस्पर्धात्मक शक्ति बनाउनु हो।

खोप उद्योगमा अनुसन्धान, परीक्षण, नियामकीय स्वीकृति र उत्पादनका लागि ठूलो लगानी आवश्यक हुन्छ।

विकसित बजारमा उच्च मूल्यमा उत्पादन बिक्री गर्ने मोडल धेरै कम्पनीका लागि आकर्षक हुन सक्छ। सिरमले भने विकासशील देशको ठूलो बजारलाई केन्द्रमा राखेर ठूलो परिमाणमा उत्पादन गर्ने बाटो रोज्यो।

यसमा स्पष्ट व्यवसायिक गणित थियो। प्रति डोज कम मार्जिन भए पनि ठूलो मात्रामा बिक्री गर्ने, उत्पादन क्षमता बढाएर लागत घटाउने र दीर्घकालीन विश्वव्यापी मागलाई बजारको आधार बनाउने।

अदारले अफ्रिका, दक्षिण अमेरिका, भारत र एसियाका लागि आवश्यक खोपलाई किफायती मूल्यमा उत्पादन गर्ने रणनीतिलाई निरन्तरता दिएको बताएका छन्। यही बजारमा कम मूल्यका खोप उत्पादनबाट केही ठूला उत्पादक पछि हटेको अवस्थामा सिरमले आफ्नो क्षमता निर्माण गर्‍यो।

सस्तो खोप सिरमका लागि सामाजिक उद्देश्य मात्र रहेन। त्यो कम्पनीको व्यवसायिक पहिचान पनि बन्यो।

विश्वका विकासशील देशका राष्ट्रिय खोप कार्यक्रमका लागि मूल्य अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। सरकारले सीमित स्वास्थ्य बजेटबाट ठूलो जनसंख्यालाई खोप उपलब्ध गराउनुपर्ने हुन्छ। सिरमले ठूलो मात्रामा उत्पादन गरेर यही बजारको आवश्यकता सम्बोधन गर्‍यो।

यसले कम्पनीलाई भारतबाट बाहिर निकालेर विश्वव्यापी बजारमा पुर्‍यायो।

विश्व स्वास्थ्य संगठनदेखि युरोपेली अधिग्रहणसम्म

सिरमको अन्तर्राष्ट्रिय यात्रामा विश्व स्वास्थ्य संगठनको मान्यता महत्वपूर्ण मोड बन्यो। सन् १९९० को दशकमा विश्व स्वास्थ्य संगठनको आवश्यक मान्यता तथा स्वीकृति प्राप्त भएपछि कम्पनीका लागि अन्तर्राष्ट्रिय बजार विस्तारको बाटो फराकिलो भएको अदारले बताएका छन्।

विश्व स्वास्थ्य संगठनको पूर्वयोग्यता केवल एउटा प्रमाणपत्र थिएन। यसले संयुक्त राष्ट्रसंघका निकाय, अन्तर्राष्ट्रिय स्वास्थ्य संस्था र विभिन्न देशका राष्ट्रिय खोप कार्यक्रमका लागि आपूर्तिकर्ताका रूपमा कम्पनीको विश्वसनीयता बढायो।

यसपछि सिरमको विस्तार निर्यातमा मात्र सीमित रहेन। अदारले विदेशमा प्रविधि र उत्पादन क्षमता जोड्ने रणनीति पनि अघि बढाए।

सन् २०१२ मा सिरम इन्स्टिच्युटले नेदरल्यान्ड्सको बिल्थोभेन बायोलोजिकल्स अधिग्रहण गर्‍यो। प्रमुख अन्तर्राष्ट्रिय अधिग्रहणमध्ये एक थियो। यसबाट सिरमले विदेशमा उत्पादन संरचना मात्र थपेन, प्रविधि, उत्पादन क्षमता र अन्तर्राष्ट्रिय नियामकीय अनुभव पनि आफ्नो व्यवसायमा जोड्यो।

पछि युरोपका अन्य संरचनामा पनि लगानी र अधिग्रहणमार्फत कम्पनीले आफ्नो क्षमता बढाउँदै लग्यो।

सबै प्रविधि आफैं विकास गर्नुपर्छ भन्ने मान्यताभन्दा बजारमा उपलब्ध प्रविधि, उत्पादन क्षमता र विशेषज्ञता अधिग्रहण गरेर आफ्नो प्रणालीमा जोड्ने रणनीति अदारको विस्तार मोडलको महत्वपूर्ण हिस्सा बन्यो।

यसले कम्पनीलाई समय बचत गर्‍यो र अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा आफ्नो उपस्थिति थप बलियो बनायो।

उत्पादन क्षमतामा ठूलो लगानी

खोप उद्योगमा अनुसन्धान महत्वपूर्ण हुन्छ। तर प्रयोगशालाबाट सफल भएको खोपलाई करोडौँ मानिससम्म पुर्‍याउन उत्पादन क्षमता आवश्यक हुन्छ।

अदारले यही ठाउँमा ठूलो लगानी गरे।

उनको नेतृत्वमा सिरमले माग आउनुअघि नै उत्पादन क्षमता विस्तार गर्ने रणनीति अपनायो। नयाँ उत्पादन लाइन, ठूलो औद्योगिक पूर्वाधार र प्रविधिमा लगानी बढ्दै गयो।

यो रणनीति सामान्य अवस्थामा पनि महत्वपूर्ण थियो। कोभिड–१९ महामारी आएपछि यसको वास्तविक मूल्य अझ स्पष्ट भयो।

२०२० मा विश्वभर नयाँ खोपको माग अचानक बढ्यो। धेरै कम्पनीले उत्पादन बढाउन खोजे पनि ठूलो मात्रामा उत्पादन गर्ने पूर्वाधार तत्काल निर्माण गर्न सम्भव थिएन। सिरमसँग भने ठूलो उत्पादन संरचना पहिले नै विस्तार भइरहेको थियो।

अदारले उत्पादन क्षमतालाई कम्पनीको मुख्य प्रतिस्पर्धात्मक शक्ति बनाएका थिए।

नयाँ खोपको सूत्र विकास गर्नु एउटा चरण हो। त्यसलाई करोडौँ डोजमा उत्पादन गर्नु अर्को चरण हो। गुणस्तर कायम गर्दै विश्वका विभिन्न देशमा पठाउनु अझ ठूलो चुनौती हो। सिरमले यी सबै चरणलाई एउटै व्यवसायिक प्रणालीमा जोड्ने प्रयास गर्‍यो।

कोभिड महामारीले देखाएको वास्तविक शक्ति

२०२० मा कोरोना भाइरस विश्वभर फैलियो। वैज्ञानिकहरू नयाँ खोपको खोजीमा थिए। सरकारहरू खोप सुरक्षित गर्न प्रतिस्पर्धा गरिरहेका थिए। विश्वभर उत्पादन क्षमता सीमित थियो।

यही समयमा सिरम इन्स्टिच्युटले अक्सफोर्ड विश्वविद्यालय र एस्ट्राजेनेकाले विकास गरेको कोभिड–१९ खोप उत्पादन गर्ने सम्झौता गर्‍यो। भारतमा यही खोप ‘कोभिशिल्ड’ नामबाट उत्पादन भयो।

सिरमले ठूलो मात्रामा उत्पादन सुरु गर्‍यो। विश्व स्वास्थ्य संगठनले सन् २०२१ फेब्रुअरीमा एस्ट्राजेनेका खोप र सिरम इन्स्टिच्युटले उत्पादन गरेको कोभिशिल्डलाई आपत्कालीन प्रयोगका लागि सूचीकरण गरेपछि विश्वव्यापी आपूर्तिको बाटो थप खुल्यो।

त्यसअघि नै कम्पनीले उत्पादन क्षमता बढाउन ठूलो लगानी गरिसकेको थियो। महामारीको समयमा यही पूर्वतयारी सिरमको ठूलो शक्ति बन्यो।

रोयटर्सका अनुसार सन् २०२० को अन्त्यतिर कम्पनीले अक्सफोर्ड–एस्ट्राजेनेका खोपका पाँच करोडभन्दा बढी डोज भण्डारण गरिसकेको थियो र सन् २०२१ जुलाईसम्म ४० करोड डोज उत्पादन गर्ने लक्ष्य राखेको थियो।

अदारका लागि यो केवल नयाँ उत्पादन थप्ने अवसर थिएन। दशकौँदेखि निर्माण हुँदै आएको उत्पादन संरचनाको वास्तविक परीक्षा थियो।

विश्वलाई एकैपटक ठूलो मात्रामा खोप चाहिएको थियो। सिरमसँग ठूलो उत्पादन क्षमता थियो। यही कारण महामारीको समयमा कम्पनी विश्वव्यापी खोप आपूर्ति शृंखलाको महत्वपूर्ण हिस्साका रूपमा स्थापित भयो।

महामारीले कम्पनीको अर्को कमजोरी पनि देखायो। ठूलो उत्पादन क्षमता भए पनि कच्चा पदार्थ, शीशी, उपकरण, अन्तर्राष्ट्रिय आपूर्ति शृंखला र नियामकीय स्वीकृतिको निर्भरता उच्च हुन्छ। त्यसैले अदारको भूमिका उत्पादन बढाउने व्यवस्थापनमा मात्र सीमित रहेन।

सरकार, औषधि कम्पनी, अन्तर्राष्ट्रिय संस्था र आपूर्तिकर्तासँग समन्वय पनि आवश्यक भयो।

कोभिडपछि नयाँ बजारको खोजी

महामारीपछि सिरमको व्यवसायिक चुनौती बदलियो। कोभिडको समयमा असाधारण माग थियो। बजार सामान्य अवस्थामा फर्किएपछि ठूलो उत्पादन संरचनालाई नयाँ उत्पादन र नयाँ बजारसँग जोड्नुपर्ने भयो।

सिरमले नयाँ खोप, नयाँ रोग र नयाँ प्रविधिमा ध्यान बढायो।

अक्सफोर्ड विश्वविद्यालयसँगको सहकार्यमा विकसित आर२१/म्याट्रिक्स-एम मलेरिया खोप यसको उदाहरण हो। विश्व स्वास्थ्य संगठनले यो खोपलाई पूर्वयोग्यता प्रदान गरेपछि सिरमले अफ्रिकी बजारमा यसको आपूर्ति सुरु गर्‍यो। कम्पनीले मध्य अफ्रिकी गणतन्त्रलगायतका देशमा यसको पहिलो खेप पठाएको घोषणा गरेको थियो।

मलेरियाविरुद्धको खोपको ठूलो आवश्यकता अफ्रिकामा छ। त्यसैले सिरमले आफ्नो विशाल उत्पादन क्षमतालाई कोभिडपछिको नयाँ विश्वव्यापी स्वास्थ्य आवश्यकतासँग जोड्ने अवसर पाएको छ।

कम्पनीले खोपबाहेकका स्वास्थ्य उत्पादनमा पनि विस्तार गरिरहेको छ। सन् २०२५ मा सिरमले विकास गरेको क्षयरोग संक्रमण पहिचान गर्ने एसआईआईएलटीआईबीसीवाई परीक्षणले युरोपेली आयोगबाट बजार स्वीकृति प्राप्त गरेको कम्पनीले जनाएको छ।

त्यसैगरी सन् २०२५ मा सिरमले अक्सफोर्ड विश्वविद्यालय र सीईपीआईसँग मिलेर निपाह भाइरसविरुद्धको खोप विकास तथा आपत्कालीन भण्डार निर्माणमा सहकार्य सुरु गरेको घोषणा गर्‍यो।

योजनाअनुसार सम्भावित भविष्यको प्रकोपका लागि अनुसन्धानात्मक रूपमा एक लाख डोजसम्मको तयारी भण्डार निर्माण गर्ने लक्ष्य राखिएको छ।

यसले सिरमको व्यवसायिक दिशा पनि देखाउँछ। कम्पनी अब नियमित खोपको ठूलो उत्पादकमा मात्र सीमित नरही विश्वव्यापी स्वास्थ्य संकटसँग सम्बन्धित नयाँ उत्पादन र प्रविधिमा पनि आफ्नो क्षमता विस्तार गरिरहेको छ।

पारिवारिक कम्पनीबाट विश्वव्यापी स्वास्थ्य उद्योगसम्म

अदार पुनावालाको यात्राको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष पारिवारिक व्यवसायलाई संस्थागत र अन्तर्राष्ट्रिय बनाउनु हो।

पारिवारिक कम्पनीमा संस्थापकको प्रभाव स्वाभाविक रूपमा ठूलो हुन्छ। निर्णय छिटो हुन सक्छ र दीर्घकालीन पूँजी लगानी गर्न सहज हुन सक्छ। कम्पनी ठूलो हुँदै गएपछि भने व्यक्तिगत निर्णय प्रणाली मात्र पर्याप्त हुँदैन।

व्यावसायिक व्यवस्थापन, अनुसन्धान टोली, नियामकीय विशेषज्ञ, अन्तर्राष्ट्रिय साझेदार र ठूलो उत्पादन प्रणाली आवश्यक हुन्छ।

सिरमले यही संक्रमण पार गरेको छ। अदारले बुबाबाट व्यवसाय सिके। त्यसपछि अन्तर्राष्ट्रिय बजार विस्तार गरे। प्रविधि र उत्पादन क्षमता बढाए। कम्पनीलाई विश्वव्यापी साझेदारसँग जोड्दै गए।

यस क्रममा परिवारको स्वामित्व कायम रहे पनि व्यवसायको संरचना अन्तर्राष्ट्रिय हुँदै गयो।

यही पारिवारिक स्वामित्व र संस्थागत विस्तारको संयोजन सिरमको व्यवसायिक मोडलको महत्वपूर्ण पक्ष बनेको छ।

अदारको व्यवस्थापन शैलीमा उत्पादन क्षमता पहिले निर्माण गर्ने रणनीति पनि देखिन्छ। बजारको माग आएपछि मात्र कारखाना बनाउनेभन्दा सम्भावित मागलाई पहिले अनुमान गरेर उत्पादन संरचना तयार राख्ने दृष्टिकोणले सिरमलाई आकस्मिक ठूलो मागका बेला छिटो प्रतिक्रिया दिन सहयोग गर्‍यो।

कोभिड यसको सबैभन्दा ठूलो उदाहरण हो।

खोपको अन्तिम स्वीकृति आउनुअघि नै ठूलो उत्पादन क्षमता निर्माण गर्नु जोखिमपूर्ण थियो। उत्पादन सफल नभए लगानी जोखिममा पर्न सक्थ्यो। तर स्वीकृति पाएपछि ठूलो बजारमा तत्काल प्रवेश गर्न सक्ने क्षमता त्यही पूर्वलगानीबाट आयो।

अदारले यही जोखिमलाई व्यवसायिक रणनीतिमा रूपान्तरण गरे।

सिरमको वास्तविक शक्ति कहाँ छ?

सिरमको शक्ति केवल एउटा खोपको सूत्रमा छैन। यसको वास्तविक शक्ति अनुसन्धान, प्रविधि, नियामकीय क्षमता, गुणस्तर नियन्त्रण, ठूलो उत्पादन क्षमता, विश्वव्यापी वितरण र कम लागतमा ठूलो मात्रामा उत्पादन गर्ने संरचनाको संयोजनमा छ।

कुनै नयाँ खोप सफल भयो भने त्यसलाई ठूलो मात्रामा उत्पादन गर्न सक्ने क्षमता कम्पनीसँग छ। कुनै देशले ठूलो परिमाणमा माग गर्‍यो भने आपूर्ति गर्न सक्ने संरचना छ। नयाँ महामारी आएमा उत्पादन विस्तार गर्न सक्ने औद्योगिक आधार छ।

यसैले सिरमको वास्तविक सम्पत्ति केवल कारखाना, उपकरण वा उत्पादन सूचीमा सीमित छैन। दशकौँमा निर्माण भएको उत्पादन प्रणाली र विश्वव्यापी वितरण सञ्जाल कम्पनीको मुख्य आधार बनेको छ।

अदार पुनावालाले यही आधारलाई थप फराकिलो बनाएका छन्।

उनको नेतृत्वमा कम्पनीले अन्तर्राष्ट्रिय बजार विस्तार गर्‍यो। युरोपमा उत्पादन क्षमता थप्यो। नयाँ प्रविधि र कम्पनी अधिग्रहण गर्‍यो। अनुसन्धानमा लगानी बढायो। नयाँ खोपको विकासमा अन्तर्राष्ट्रिय साझेदारी बढायो। र कोभिड–१९ महामारीमा विश्वलाई आवश्यक पर्ने खोप ठूलो मात्रामा उत्पादन गर्ने संरचना परिचालन गर्‍यो।

बुबाले बनाएको कम्पनी, छोराले बदलेको आकार

अदार पुनावालाको कथा लेख्दा एउटा कुरा छुटाउनु हुँदैन। सिरम इन्स्टिच्युट अदारले शून्यबाट बनाएको कम्पनी होइन। यसको आधार साइरस पुनावालाले निर्माण गरेका हुन्।

सन् १९६६ मा भारतमा खोपको अभाव सम्बोधन गर्न सुरु भएको कम्पनीले दशकौँको यात्रामा आफ्नो उत्पादन र बजार विस्तार गर्‍यो। अदारले त्यही आधारलाई अन्तर्राष्ट्रिय विस्तारको नयाँ चरणमा लगे।

साइरसले भारतमा खोप उत्पादनको आधार बनाए। अदारले त्यसलाई विश्वव्यापी बजारसँग जोडे।

साइरसले उत्पादन सुरु गरे। अदारले उत्पादन क्षमता विस्तार गरे।

साइरसले भारतको अभावलाई केन्द्रमा राखे। अदारले त्यही उद्देश्यलाई अन्तर्राष्ट्रिय सार्वजनिक स्वास्थ्य बजारसम्म पुर्‍याए।

यही कारण अदारको व्यवसायिक कथा केवल पारिवारिक उत्तराधिकारीको कथा होइन। यो संस्थापकले निर्माण गरेको व्यवसायलाई दोस्रो पुस्ताले नयाँ बजार, प्रविधि र उत्पादन क्षमतासँग जोडेर अर्को तहमा पुर्‍याएको कथा हो।

आज सिरमका उत्पादन विश्वका करिब १७० देशमा पुग्नु त्यसैको परिणाम हो।

कम्पनीका अनुसार वार्षिक १.५ अर्बभन्दा बढी डोज उत्पादन तथा बिक्री हुन्छ। विश्वका ठूलो संख्याका बालबालिकाले सिरमबाट उत्पादित कम्तीमा एउटा खोप प्राप्त गर्ने कम्पनीको अनुमान छ।

यो स्तरमा पुग्नु केवल उत्पादन बढाएर सम्भव भएको होइन। दशकौँमा निर्माण गरिएको लागत संरचना, नियामकीय क्षमता, अनुसन्धान साझेदारी, उत्पादन प्रविधि र वितरण नेटवर्कले यसलाई सम्भव बनाएको हो।

अदार पुनावालाले त्यही संरचनालाई विस्तार गर्ने काम गरे।

खोपबाट स्वास्थ्य उद्योगको नयाँ चरणतर्फ

सिरमको आगामी चुनौती पनि ठूलो छ। खोपको विश्वव्यापी बजार निरन्तर बदलिँदैछ। नयाँ भाइरस, नयाँ महामारी, नयाँ प्रविधि र नयाँ नियामकीय मापदण्डले कम्पनीलाई निरन्तर लगानी गर्नुपर्ने अवस्था सिर्जना गर्छन्।

अदारको नेतृत्वमा सिरमले यही परिवर्तनलाई ध्यानमा राखेर नयाँ उत्पादन, प्रविधि र अनुसन्धानमा लगानी गरिरहेको छ।

मलेरिया खोपको विस्तार, क्षयरोगसम्बन्धी परीक्षण, निपाह खोपको अनुसन्धान र नयाँ जैविक उत्पादनले कम्पनीको आगामी दिशा देखाउँछन्।

यसको अर्थ सिरम अब केवल नियमित बाल खोपको उत्पादकमा सीमित रहने व्यवसाय होइन। विश्वव्यापी स्वास्थ्य संकटका लागि उत्पादन क्षमता तयार राख्ने र नयाँ स्वास्थ्य प्रविधिमा प्रवेश गर्ने कम्पनीका रूपमा यसको दायरा फराकिलो हुँदै गएको छ।

एउटा पारिवारिक व्यवसायको विश्वव्यापी रूपान्तरण

अदार पुनावालाको कथा अन्ततः एउटा पारिवारिक व्यवसायले आफ्नो आकार कसरी बदल्न सक्छ भन्ने कथा हो।

सन् १९६६ मा भारतमा खोपको अभाव सम्बोधन गर्न सुरु भएको कम्पनी आज विश्वका करिब १७० देशमा उत्पादन पुर्‍याउने उद्योग बनेको छ।

यसको यात्रा सीमित जैविक उत्पादनबाट सुरु भयो। त्यसपछि विभिन्न रोगविरुद्धका खोप थपिए। पोलियो, दादुरा, रुबेला, हेपाटाइटिस बी, रोटाभाइरस, निमोनिया र कोभिडसम्म कम्पनीको उत्पादन विस्तार भयो। पछिल्लो चरणमा मलेरिया, क्षयरोग र निपाहजस्ता स्वास्थ्य चुनौतीसँग सम्बन्धित नयाँ उत्पादन तथा अनुसन्धानमा पनि कम्पनीको संलग्नता बढेको छ।

यस यात्रामा अदार पुनावालाको भूमिका दोस्रो पुस्ताका व्यवस्थापकको सीमामा रोकिँदैन।

उनले कम्पनीलाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा विस्तार गरे। विश्व स्वास्थ्य संगठनको पूर्वयोग्यता र संयुक्त राष्ट्रसंघीय आपूर्ति प्रणालीसँग जोडिने क्षमता बढाए। प्रविधि र उत्पादन क्षमता विस्तार गरे। अन्तर्राष्ट्रिय अधिग्रहण गरे। नयाँ खोप र स्वास्थ्य प्रविधिमा लगानी बढाए। महामारीको समयमा विश्वलाई आवश्यक पर्ने खोप ठूलो मात्रामा उत्पादन गर्ने संरचना परिचालन गरे।

सिरमको व्यवसायिक यात्रा हेर्दा यसको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष कारोबारको आकार मात्र होइन। यसले खोपको व्यवसायिक मोडललाई नै फराकिलो बनाएको छ।

खोपलाई महँगो स्वास्थ्य उत्पादनका रूपमा मात्र होइन, ठूलो जनसंख्याले पहुँच पाउनुपर्ने उत्पादनका रूपमा विकास गर्ने रणनीतिले कम्पनीलाई विकासशील देशको ठूलो बजारसँग जोड्यो। त्यसका लागि ठूलो उत्पादन आवश्यक थियो। कम लागत आवश्यक थियो। विश्वव्यापी वितरण आवश्यक थियो। गुणस्तर र नियामकीय क्षमता आवश्यक थियो। दीर्घकालीन लगानी आवश्यक थियो।

अदार पुनावालाले यही संरचनालाई थप विस्तार गरे। पारिवारिक व्यवसायको वास्तविक परीक्षा उत्तराधिकारीले कम्पनीको नाम जोगायो कि जोगाएन भन्ने मात्र होइन। उसले कम्पनीको सम्भावना कति विस्तार गर्‍यो भन्ने पनि हो।

साइरस पुनावालाले सिरमको आधार निर्माण गरे। अदार पुनावालाले त्यस आधारमाथि अन्तर्राष्ट्रिय बजार, प्रविधि, उत्पादन क्षमता र नयाँ स्वास्थ्य उत्पादनको विशाल संरचना थपे।

आज सिरम इन्स्टिच्युटको एउटा डोज विश्वको कुनै कुनामा पुग्दा त्यसको पछाडि भारतको एउटा पारिवारिक कम्पनीको पाँच दशकभन्दा लामो औद्योगिक यात्रा जोडिएको हुन्छ।

त्यो यात्राको सुरुवात अभावबाट भएको थियो। विस्तारको बाटो अन्तर्राष्ट्रिय बजारबाट खुल्यो। ठूलो छलाङ उत्पादन क्षमताबाट आयो। विश्वव्यापी पहिचान कोभिड–१९ महामारीका बेला अझ स्पष्ट भयो।

अदार पुनावालाको व्यवसायिक यात्राको मुख्य पक्ष यही रूपान्तरण हो।

उनले बुबाबाट पाएको कम्पनीलाई केवल ठूलो बनाएनन्। उनले त्यसको बजारको परिभाषा नै विस्तार गरे।

भारतको खोप कम्पनीबाट विश्वव्यापी आपूर्तिकर्तासम्म। पारिवारिक व्यवसायबाट अन्तर्राष्ट्रिय स्वास्थ्य उद्योगसम्म। एउटा उत्पादन केन्द्रबाट विशाल उत्पादन प्रणालीसम्म। र एउटा कम्पनीबाट विश्वव्यापी सार्वजनिक स्वास्थ्यको महत्वपूर्ण हिस्सासम्म।

अदार पुनावालाको कथा एउटा पारिवारिक व्यवसायको उत्तराधिकारमा रोकिँदैन। यो त्यही व्यवसायलाई विश्व बजार, प्रविधि र ठूलो उत्पादन क्षमतासँग जोडेर विश्वव्यापी स्वास्थ्य उद्योगको शक्ति बनाउने यात्राको कथा हो।