ठूलो व्यवसाय सधैं ठूलो पूँजीबाट सुरु हुन्छ भन्ने छैन। कतिपय कम्पनीको जन्म बजारमा देखिएको सामान्य समस्याबाट हुन्छ, जहाँ अरूले सामान्य मानेको कमजोरीलाई कुनै एक व्यक्तिले गम्भीरतापूर्वक लिएर त्यसको नयाँ समाधान खोज्न थाल्छ।

जेम्स डाइसनको कथा पनि यही सोचबाट सुरु भएको हो। घरमा प्रयोग हुने भ्याकुम क्लिनरले धुलो तान्ने क्षमता क्रमशः गुमाउँदै गएको देखेपछि उनले त्यसलाई सामान्य समस्या मानेर नयाँ मेसिन किनेनन्। बरु मेसिनभित्रको समस्या खोज्न थाले र त्यसको समाधानका लागि आफूले पहिले औद्योगिक क्षेत्रमा देखेको प्रविधिलाई घरेलु उपकरणमा प्रयोग गर्ने प्रयास गरे।

त्यो एउटा सानो प्रयोगले अन्ततः डाइसन नामको विश्वव्यापी प्रविधि कम्पनी जन्मायो। आज कम्पनी ८४ बजारमा उपस्थित रहेको डाइसनले जनाएको छ।

सिंगापुरमा विश्वव्यापी मुख्यालय रहेको कम्पनीले भ्याकुम क्लिनरबाट सुरु गरेको अनुसन्धानलाई हावा शुद्धीकरण, ताप नियन्त्रण, कपाल स्याहार, विद्युतीय मोटर, ऊर्जा भण्डारण, पदार्थ विज्ञान, स्वचालित यन्त्र र अन्य उन्नत प्रविधिसम्म विस्तार गरेको छ।

कम्पनीको यात्रामा हजारौँ नमुना, असफल प्रयोग, स्थापित उत्पादकको अस्वीकार, बैंक ऋणको चुनौती र नयाँ बजार खोज्ने निरन्तर प्रयास जोडिएका छन्।

डाइसनको सफलता एउटा राम्रो भ्याकुम क्लिनर बनाएर मात्र आएको होइन। एउटा समस्या पहिचान गरेर त्यसको समाधानका लागि वर्षौँसम्म अनुसन्धान गर्ने, आफ्नै प्रविधि विकास गर्ने र त्यसबाट बनेको ज्ञानलाई नयाँ उत्पादन तथा नयाँ बजारमा प्रयोग गर्दै जाने व्यवसायिक सोचले कम्पनीलाई विस्तार गरेको हो।

यही कारण डाइसनको कथा एउटा आविष्कारकको जीवनीभन्दा धेरै ठूलो छ। यो अनुसन्धानलाई व्यवसायमा बदल्ने, असफलतालाई सिकाइमा रूपान्तरण गर्ने र एउटा उत्पादनबाट विकसित प्रविधिलाई फरक क्षेत्रमा विस्तार गर्ने औद्योगिक यात्राको कथा हो।

एउटा भ्याकुमले जन्माएको नयाँ सोच

जेम्स डाइसनले आफ्नो व्यवसायिक यात्रा डाइसन नामको कम्पनीबाट सुरु गरेका थिएनन्। उनी डिजाइन र इन्जिनियरिङमा रुचि राख्ने व्यक्ति थिए। उनले समुद्री यातायातका लागि प्रयोग हुने तीव्र गतिका साधनदेखि परम्परागत हातेगाडाभन्दा फरक बनोटको ‘बलबारो’सम्म विकास गरेका थिए।

बलबारो बनाउने क्रममा उनको कारखानामा हावाबाट धुलो छुट्याउने औद्योगिक प्रणाली प्रयोग हुन्थ्यो। त्यही प्रणालीले पछि उनको जीवनको सबैभन्दा महत्वपूर्ण आविष्कारको आधार बन्यो।

सन् १९७० को दशकको अन्त्यतिर उनले घरमा प्रयोग गरिरहेको भ्याकुम क्लिनरको समस्या नजिकबाट हेरे। धुलो जम्मा गर्ने झोलाभित्र धुलो बढ्दै जाँदा त्यसका साना छिद्र बन्द हुँदै जाने र हावाको प्रवाह कमजोर भएपछि मेसिनको तान्ने क्षमता घट्ने समस्या थियो।

बजारमा उपलब्ध अधिकांश भ्याकुम क्लिनर यही संरचनामा आधारित थिए।

डाइसनले यसलाई सामान्य कमजोरी मानेनन्। उनको सोच थियो, धुलो जम्मा गर्न झोला नै प्रयोग गर्नुपर्ने बाध्यता हटाउन सकिन्छ कि सकिँदैन। त्यसका लागि उनले आफूले औद्योगिक क्षेत्रमा देखेको चक्रवात प्रविधिको सिद्धान्त सम्झिए, जसले घुमाउरो हावाको बल प्रयोग गरेर धुलोका कणलाई हावाबाट अलग गर्न सक्थ्यो।

त्यसपछि उनले घरमै उपलब्ध सामान्य सामग्रीबाट एउटा प्रारम्भिक नमुना बनाए र पुरानो भ्याकुम क्लिनरमा जडान गरेर परीक्षण गरे। त्यो प्रयोग सफल भयो। यसबाट उनलाई परम्परागत झोलाबिना पनि भ्याकुम क्लिनर सञ्चालन गर्न सकिने सम्भावना देखियो।

यही क्षणबाट एउटा नयाँ व्यवसायको बीउ रोपियो।

पाँच वर्षको अनुसन्धान र ५ हजार १२७ नमुना

विचार भेटिनु र त्यसलाई बजारमा बेच्न मिल्ने उत्पादन बनाउनुबीच ठूलो दूरी थियो। डाइसनले त्यो दूरी पार गर्न लगातार प्रयोग सुरु गरे। एउटा नमुना बनाउँथे, परीक्षण गर्थे, कमजोरी पत्ता लगाउँथे र फेरि नयाँ नमुना तयार गर्थे।

डाइसनका अनुसार पहिलो सफल झोलारहित भ्याकुम क्लिनरसम्म पुग्न ५ हजार १२७ नमुना तयार गर्नुपरेको थियो। कम्पनीको आधिकारिक सामग्रीमा यसलाई पाँच वर्षको निरन्तर प्रयासका रूपमा उल्लेख गरिएको छ।

यो संख्या केवल एउटा रोचक तथ्य होइन। यसले अनुसन्धानमा लाग्ने समय र धैर्यको आकार देखाउँछ। बजारमा सफल उत्पादन देखिएपछि त्यसको पछाडि कति असफल प्रयास थिए भन्ने उपभोक्ताले प्रायः देख्दैनन्। डाइसनको यात्रामा भने ती असफल प्रयास नै सफल उत्पादन निर्माणको आधार बने।

डाइसनको अनुसन्धान संस्कृतिमा आज पनि यही सोच देखिन्छ। कम्पनीका इन्जिनियरहरू उत्पादन विकास गर्दा पहिले समस्या पहिचान गर्छन् र त्यसपछि त्यसको फरक समाधान खोज्छन्। तयार उत्पादनलाई प्रयोगशाला र वास्तविक घरमा समेत पटकपटक परीक्षण गरिन्छ।

कम्पनीका अनुसार नयाँ उत्पादन विकासका क्रममा हजारौँ पटक परीक्षण र सुधार गरिन्छ।

यसैले ५ हजार १२७ नमुना डाइसनको विगतको एउटा संख्या मात्र होइन। त्यो कम्पनीको व्यवसायिक संस्कारको आधार बनेको कथा हो।

स्थापित कम्पनीको अस्वीकार

प्रविधि काम गर्छ भन्ने प्रमाणित भएपछि अर्को चुनौती आयो। त्यसलाई बजारमा कसरी पुर्‍याउने?

डाइसनले आफ्नो नयाँ प्रविधि स्थापित भ्याकुम क्लिनर उत्पादकहरूलाई देखाए। तर ठूला उत्पादकहरूले उनको विचार स्वीकार गरेनन्। त्यस समय युरोपमा मात्र भ्याकुम क्लिनरमा प्रयोग हुने धुलोको झोलाको बजार ठूलो थियो।

नयाँ प्रविधिले झोलाको आवश्यकता नै हटाउने भएकाले स्थापित कम्पनीका लागि आफ्नै पुरानो व्यवसायलाई चुनौती दिने नयाँ प्रविधिमा लगानी गर्नु सहज थिएन। डाइसनका अनुसार प्रमुख उत्पादकहरूले उनको प्रस्ताव अस्वीकार गरे।

यहाँबाट डाइसनको यात्राले महत्वपूर्ण मोड लियो। अरू कम्पनीले उत्पादन गर्न नमानेपछि आफ्नो आविष्कार बेचेर रोकिने कि आफैं उत्पादन गर्ने भन्ने विकल्प उनको अगाडि थियो।

उनले दोस्रो बाटो रोजे। यो निर्णयले जेम्स डाइसनलाई आविष्कारकबाट उद्यमीतर्फ धकेल्यो।

अब उनको चुनौती केवल राम्रो मेसिन बनाउनु थिएन। उत्पादनका लागि पैसा जुटाउनु, कारखाना तयार गर्नु, बजार खोज्नु, ग्राहकलाई नयाँ प्रविधिबारे बुझाउनु र स्थापित ब्रान्डसँग प्रतिस्पर्धा गर्नु सबै जिम्मेवारी उनको आफ्नै काँधमा आयो।

बैंकको विश्वासले पाएको सुरुवाती पूँजी

डाइसनको व्यवसायिक यात्रामा वित्तीय पक्ष पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ। नयाँ प्रविधिमा आधारित कम्पनीका लागि अनुसन्धान र उत्पादनको सुरुवाती खर्च ठूलो हुन्छ। त्यस समयमा डाइसनसँग ठूलो औद्योगिक समूह वा लगानीकर्ताको समर्थन थिएन।

उनले बैंकबाट ऋण लिन प्रयास गरे। सुरुमा लयड्स बैंक नयाँ प्रविधिमा आधारित उनको व्यवसायलाई ऋण दिन हिच्किचाएको थियो। तर बैंकका व्यवस्थापक माइक पेजले उनको योजनामा विश्वास गरे र बैंकलाई ऋण दिन व्यक्तिगत रूपमा पहल गरे।

डाइसनकै प्रकाशित सामग्रीअनुसार पेजको पहलपछि उनले उत्पादनका लागि आवश्यक उपकरण बनाउन ६ लाख पाउन्ड ऋण पाए।

यो रकम डाइसनका लागि केवल सुरुवाती पूँजी थिएन। यसले एउटा महत्वपूर्ण कुरा पनि देखाउँछ। नयाँ प्रविधिको व्यवसायलाई तत्काल प्रतिफल दिने परम्परागत व्यापारभन्दा फरक ढंगले मूल्यांकन गर्नुपर्छ। अनुसन्धानमा समय लाग्छ, उत्पादन विकासमा असफलता आउन सक्छ र बजार तयार हुन पनि समय लाग्छ।

डाइसनले पछि प्रविधि क्षेत्रमा नयाँ व्यवसायका लागि धैर्यवान् ऋणदाता र लगानीकर्ताको आवश्यकता औँल्याउँदै आएका छन्। उनका अनुसार राम्रो विचारलाई विश्वस्तरीय उत्पादन बनाउन अनुसन्धानका लागि समय र पैसा दुवै चाहिन्छ।

जापानबाट खुलेको अन्तर्राष्ट्रिय ढोका

बेलायतका स्थापित उत्पादकहरूले अस्वीकार गरेपछि डाइसनले आफ्नो प्रविधिको व्यावसायिक सम्भावना प्रमाणित गर्न अन्तर्राष्ट्रिय बजारतर्फ ध्यान दिए।

जापानमा उनको चक्रवात प्रविधिमा आधारित भ्याकुम क्लिनरलाई बजारमा लैजाने अवसर मिल्यो। ‘जी फोर्स’ नामबाट बजारमा आएको उत्पादनले नयाँ प्रविधिको व्यावसायिक सम्भावना देखाउन सहयोग गर्‍यो।

जापानी बजारबाट प्राप्त अनुभवले डाइसनलाई एउटा महत्वपूर्ण आधार दियो। आफ्नो प्रविधि केवल प्रयोगशालामा काम गर्ने नमुना नभएर ग्राहकले किन्न चाहने वास्तविक उत्पादन बन्न सक्छ भन्ने प्रमाण प्राप्त भयो।

त्यसपछि उनले आफ्नै नाममा ठूलो बजारमा प्रवेश गर्ने तयारी गरे।

डीसी०१ बाट सुरु भएको नयाँ युग

सन् १९९३ मा डाइसनको पहिलो ठूलो परिमाणमा उत्पादन गरिएको भ्याकुम क्लिनर डीसी०१ बजारमा आयो। यसमा धुलो राख्ने परम्परागत झोलाको सट्टा चक्रवात प्रविधि प्रयोग गरिएको थियो। पारदर्शी भाँडोका कारण मेसिनले तानेको धुलो बाहिरबाटै देखिन्थ्यो।

डीसी०१ केवल अर्को भ्याकुम क्लिनर थिएन। यसको बनोटले बजारमा प्रचलित उत्पादनभन्दा आफू फरक भएको सन्देश दिन्थ्यो। डाइसनले प्रविधिलाई उत्पादनको भित्री संरचनामा मात्र सीमित नराखी ग्राहकले देख्न र बुझ्न सक्ने बनोटमा समेत जोड दिए।

कम्पनीका अनुसार डीसी०१ ले परम्परागत झोलाको आवश्यकता हटाएर धुलो र हावालाई चक्रवातीय बलमार्फत अलग गर्ने प्रविधि प्रयोग गरेको थियो।

यही उत्पादनबाट डाइसनको व्यावसायिक पहिचान तीव्र रूपमा विस्तार हुन थाल्यो।

उत्पादन बेच्नेभन्दा समस्या समाधान गर्ने सोच

डाइसनको व्यवसायिक सफलताको मुख्य आधार उत्पादनको संख्या मात्र होइन, उत्पादन विकास गर्ने तरिका हो।

कम्पनीले प्रत्येक नयाँ उत्पादनको सुरुवात बजारमा के बेच्ने भन्ने प्रश्नबाट होइन, उपभोक्ताले के समस्या भोगिरहेका छन् भन्ने प्रश्नबाट गर्ने नीति अपनाएको छ। भ्याकुम क्लिनरमा धुलोको झोलाले तान्ने क्षमता घटाउने समस्या थियो। त्यसको समाधानका रूपमा चक्रवात प्रविधि आयो।

कम्पनीले हावा शुद्धीकरणका उपकरण विकास गर्दा पनि हावामा रहेका प्रदूषित कण र तिनलाई प्रभावकारी रूपमा हटाउने समस्यालाई केन्द्रमा राख्यो। कपाल स्याहारका उपकरणमा प्रवेश गर्दा पनि हावाको प्रवाह र ताप नियन्त्रणलाई अनुसन्धानको आधार बनायो।

यसले डाइसनको व्यवसायलाई एउटा उत्पादनमा निर्भर हुनबाट जोगायो। एउटा क्षेत्रमा विकसित ज्ञान अर्को क्षेत्रमा प्रयोग हुन थाल्यो।

भ्याकुममा विकसित हावाको प्रवाहसम्बन्धी ज्ञान पंखा र हावा शुद्धीकरणमा पुग्यो। मोटरसम्बन्धी अनुसन्धानले ताररहित उपकरणमा नयाँ सम्भावना खोल्यो। हावा र ताप नियन्त्रणसम्बन्धी अनुसन्धान कपाल स्याहारका उपकरणमा प्रयोग भयो।

यसरी एउटा उत्पादनबाट सुरु भएको ज्ञान कम्पनीको अर्को उत्पादनको आधार बन्दै गयो।

आफ्नै मोटर बनाउने रणनीति

डाइसनले विस्तारै बाहिरी प्रविधिमा निर्भर हुनेभन्दा आफ्नै मूल प्रविधि विकास गर्ने रणनीति अघि बढायो।

सन् २००४ मा सिंगापुरमा मोटर उत्पादन कारखाना स्थापना गरियो। त्यसपछि सिंगापुर डाइसनको उत्पादन र प्रविधि विकासको महत्वपूर्ण केन्द्र बन्यो। कम्पनीले आफ्नै उच्च क्षमताका साना विद्युतीय मोटर विकास गर्‍यो, जसलाई विभिन्न उपकरणमा प्रयोग गर्न थालियो।

यो निर्णयको महत्व दीर्घकालीन थियो। कुनै कम्पनीले बजारमा राम्रो उत्पादन बेच्न मात्र खोज्दा बाहिरबाट प्रविधि किनेर उत्पादन बनाउन सक्छ। तर आफ्नै मूल प्रविधि विकास गर्न थालेपछि उत्पादनको कार्यक्षमता, आकार, ऊर्जा उपयोग र बनोटमा कम्पनीको नियन्त्रण बढ्छ।

डाइसनले यही बाटो रोज्यो। उसले भ्याकुम क्लिनर मात्र बनाउने कम्पनीको सट्टा मोटर, हावा प्रवाह, फिल्ट्रेसन, ताप नियन्त्रण र पदार्थ विज्ञानमा ज्ञान भएको प्रविधि कम्पनी बन्ने आधार तयार गर्‍यो।

सिंगापुरमा विश्वव्यापी केन्द्र

डाइसनको विश्वव्यापी विस्तारमा सिंगापुरको भूमिका क्रमशः बढ्दै गयो। सन् २००४ मा मोटर कारखानाबाट सुरु भएको उपस्थितिले पछि अनुसन्धान, उत्पादन र आपूर्ति व्यवस्थाको ठूलो संरचना लियो।

सन् २०१९ मा कम्पनीले सिंगापुरलाई आफ्नो विश्वव्यापी मुख्यालय बनाउने निर्णय गर्‍यो। अहिले सिंगापुरमा विश्वव्यापी मुख्यालयसँगै प्रविधि अनुसन्धान र उन्नत उत्पादनका छुट्टाछुट्टै संरचना छन्। मुख्यालय रहेको सेन्ट जेम्स पावर स्टेसनमा १८ वटा अत्याधुनिक अनुसन्धान प्रयोगशाला रहेको डाइसनले जनाएको छ।

यी प्रयोगशालामा स्वचालित यन्त्र, सफ्टवेयर, ऊर्जा भण्डारण, संवेदक, दृश्य पहिचान, कृत्रिम बौद्धिकता र अन्य प्रविधिमा अनुसन्धान भइरहेको कम्पनीले जनाएको छ।

मुख्यालय सिंगापुर सार्नु केवल कार्यालय सार्ने निर्णय थिएन। कम्पनीले अनुसन्धान, उत्पादन, आपूर्ति शृंखला र तीव्र रूपमा बढिरहेका बजारसँग नजिक रहने दीर्घकालीन रणनीतिका रूपमा यसलाई अघि बढायो।

भ्याकुमबाट कपाल स्याहारसम्म

डाइसनको व्यवसायिक विस्तारको अर्को ठूलो चरण कपाल स्याहारका उपकरणमा प्रवेशसँग जोडिन्छ।

कम्पनीले भ्याकुम र पंखामा विकास गरेको हावाको प्रवाहसम्बन्धी ज्ञानलाई नयाँ क्षेत्रमा प्रयोग गर्न थाल्यो। कपाल सुकाउने उपकरणमा शक्तिशाली मोटर मात्र पर्याप्त हुँदैन। हावाको गति, दिशा र तापलाई नियन्त्रण गर्न सक्नुपर्छ।

डाइसनले यही प्राविधिक क्षमतालाई आधार बनाएर कपाल सुकाउने तथा सजाउने उपकरण विकास गर्‍यो।

यसबाट कम्पनी नयाँ ग्राहक वर्गमा प्रवेश गर्न सफल भयो। भ्याकुम क्लिनर र घर सफा गर्ने उपकरणमा परिचित नाम व्यक्तिगत स्याहार प्रविधिको बजारमा पनि स्थापित हुन थाल्यो।

व्यवसायिक रूपमा यो विस्तार महत्वपूर्ण थियो। एउटै अनुसन्धानबाट विकसित ज्ञानलाई फरक उद्योगमा प्रयोग गर्न सक्ने क्षमता भएपछि कम्पनीले नयाँ बजारमा प्रवेश गर्न प्रत्येक पटक शून्यबाट सुरु गर्नुपर्दैन।

सबै प्रयोग सफल भएनन्

डाइसनको कथा केवल सफल उत्पादनहरूको कथा होइन। कम्पनीका केही महत्वपूर्ण प्रयास व्यावसायिक रूपमा सफल भएनन्।

सन् २००० मा डाइसनले दुईवटा विपरीत दिशामा घुम्ने ड्रम भएको धुने मेसिन बजारमा ल्यायो। हातले कपडा धुने प्रक्रियाबाट प्रेरित उक्त बनोटले फरक प्रकारको सफाइ दिने उद्देश्य राखेको थियो। तर उत्पादन लागत धेरै भएकाले त्यसलाई निरन्तर बजारमा राख्न सम्भव भएन र उत्पादन बन्द गरियो।

डाइसनले पछि विद्युतीय कार विकासमा पनि ठूलो अनुसन्धान गर्‍यो। कम्पनीले त्यसका लागि छुट्टै टोली बनाएर प्रविधि विकास गरे पनि अन्ततः व्यावसायिक रूपमा कार उत्पादन गर्ने योजना अघि बढाएन।

यी असफल परियोजनाले एउटा कुरा देखाउँछन्। अनुसन्धानमा लगानी गर्ने कम्पनीले हरेक प्रयासबाट तत्काल बजार सफलता पाउँदैन। कतिपय परियोजना बन्द हुन्छन्, कतिपय प्रविधि अर्को उत्पादनमा प्रयोग हुन्छन् र कतिपय अनुसन्धान भविष्यका उत्पादनको आधार बन्छन्।

डाइसनले असफलतालाई अनुसन्धान बन्द गर्ने कारणका रूपमा प्रयोग गरेन। बरु त्यही संस्कारलाई कम्पनीको दीर्घकालीन प्रविधि विकाससँग जोड्दै गयो।

अनुसन्धानलाई खर्च होइन लगानी मान्ने संस्कार

डाइसनको सबैभन्दा महत्वपूर्ण व्यवसायिक विशेषता अनुसन्धानमा निरन्तर लगानी हो।

कम्पनीका अनुसार अहिले अनुसन्धानका क्षेत्र भ्याकुम र हावाको प्रवाहबाट धेरै अगाडि पुगेका छन्। विद्युतीय मोटर, ऊर्जा भण्डारण, नयाँ पदार्थ, स्वचालित यन्त्र, कृत्रिम बौद्धिकता, सफ्टवेयर र हावा शुद्धीकरणजस्ता क्षेत्रमा कम्पनीले काम गरिरहेको छ।

यसले डाइसनको व्यवसायिक संरचना बुझ्न मद्दत गर्छ। कम्पनीको प्रतिस्पर्धा केवल उत्पादनको मूल्यमा छैन। उसले अरू कम्पनीभन्दा फरक प्रविधि विकास गरेर उत्पादनलाई फरक बनाउन खोजेको छ।

यसको परिणामस्वरूप डाइसनले एउटा उत्पादन सफल भएपछि त्यसको प्रविधिलाई अर्को उत्पादनमा प्रयोग गर्न सकेको छ। यही क्षमताले कम्पनीलाई एउटै वस्तुको निर्माता नभई विभिन्न प्रविधिको विकासकर्ता बनाएको हो।

डाइसनका इन्जिनियरहरूले उत्पादनलाई प्रयोगशालामा मात्र होइन, वास्तविक घरमा समेत परीक्षण गर्ने गरेका छन्। कम्पनीका अनुसार उत्पादनलाई हजारौँ पटक परीक्षण गरेर त्यसको कार्यक्षमता र टिकाउपन सुधार गरिन्छ।

यसरी अनुसन्धान, परीक्षण र उत्पादनलाई एउटै चक्रमा राखिएको छ।

८४ बजारमा फैलिएको कम्पनी

जेम्स डाइसनको प्रारम्भिक प्रयास एउटा घरको सानो कार्यकक्षबाट सुरु भएको थियो। आज कम्पनी ८४ बजारमा उपस्थित रहेको डाइसनले जनाएको छ। बेलायत, सिंगापुर, मलेसिया, फिलिपिन्स र अमेरिकालगायत विभिन्न देशमा यसको अनुसन्धान, उत्पादन, आपूर्ति र व्यावसायिक संरचना विस्तार भएको छ।

सिंगापुर विश्वव्यापी मुख्यालय बनेको छ भने बेलायत कम्पनीको अनुसन्धान र इन्जिनियरिङ इतिहासको महत्वपूर्ण केन्द्र हो। मलेसिया र फिलिपिन्समा उत्पादन र प्रविधिसँग सम्बन्धित संरचना छन्।

यसरी कम्पनीले एउटा देशमा उत्पादन बनाएर विश्वमा बेच्ने मात्र होइन, विभिन्न देशको ज्ञान, उत्पादन क्षमता र बजारलाई एउटै संरचनामा जोड्ने रणनीति अपनाएको छ।

डाइसनको व्यवसायिक विस्तारमा यही विश्वव्यापी संरचनाले महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ।

एउटा आविष्कारबाट बनेको ब्रान्ड

डाइसनको पहिचानमा प्रविधि र बनोट दुवै जोडिएका छन्। कम्पनीले उत्पादनको बाहिरी बनोटलाई आकर्षक देखाउन मात्र होइन, त्यसको काम गर्ने तरिकासँग जोड्ने प्रयास गरेको छ।

कम्पनीका अनुसार उसका उत्पादनको बनोट प्रायः त्यसको भित्री प्रविधिबाट निर्देशित हुन्छ। अर्थात् उत्पादन कस्तो देखिन्छ भन्ने निर्णयभन्दा पहिले त्यसले कसरी काम गर्छ भन्ने कुरा महत्वपूर्ण हुन्छ।

यही कारण डाइसनका उत्पादनहरू बजारमा अन्य घरेलु उपकरणभन्दा फरक देखिन्छन्। पारदर्शी धुलो राख्ने भाँडो, फरक आकारका मोटर, हावाको प्रवाह देखाउने बनोट र उपकरणभित्रका प्रविधिलाई बाहिरैबाट बुझ्न सकिने शैली कम्पनीको पहिचान बनेका छन्।

यसले उपभोक्तालाई उत्पादनको मूल्य केवल सामानको आकार वा सामग्रीमा होइन, त्यसमा प्रयोग भएको अनुसन्धान र प्रविधिमा पनि रहेको सन्देश दिन्छ।

डाइसनको वास्तविक सम्पत्ति के हो ?

कम्पनी ठूलो भएपछि त्यसको सम्पत्ति कारखाना, भवन र उपकरणमा मात्र सीमित हुँदैन। ज्ञान, अनुसन्धान क्षमता, दक्ष जनशक्ति, पेटेन्ट, उत्पादन प्रणाली र विश्वव्यापी बजार संरचना पनि कम्पनीको महत्वपूर्ण सम्पत्ति बन्छन्।

डाइसनको हकमा यही कुरा अझ स्पष्ट देखिन्छ। एउटा भ्याकुम क्लिनरबाट सुरु भएको कम्पनीले क्रमशः चक्रवात प्रविधि, फिल्ट्रेसन, विद्युतीय मोटर, हावाको प्रवाह, ताप नियन्त्रण, ऊर्जा भण्डारण र स्वचालित प्रविधिसम्म आफ्नो अनुसन्धान फैलाएको छ।

त्यसैले आज डाइसनको वास्तविक शक्ति कुनै एउटा उत्पादनमा मात्र छैन। नयाँ समस्या आएपछि त्यसको समाधान खोज्न सक्ने अनुसन्धान टोली, प्रयोगशाला, प्रविधि र उत्पादन क्षमता नै कम्पनीको ठूलो आधार हो।

यही कारण एउटा उत्पादनको माग घटे पनि कम्पनीसँग अर्को क्षेत्रमा जाने क्षमता रहन्छ।

५ हजार १२७ प्रयासको वास्तविक अर्थ

डाइसनको कथामा सबैभन्दा धेरै दोहोरिने तथ्य ५ हजार १२७ नमुनाको संख्या हो। यसलाई केवल असफलताको संख्या भनेर बुझ्दा यसको वास्तविक अर्थ छुट्छ।

त्यो पाँच वर्षको अनुसन्धान थियो। हजारौँ परीक्षण थिए। डिजाइन परिवर्तन थिए। लगानी थियो। समय थियो। जोखिम थियो। र सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा, प्रत्येक असफल नमुनाबाट प्राप्त नयाँ ज्ञान थियो।

डाइसनको आफ्नै सामग्रीमा पनि ५ हजार १२७औँ नमुनासम्म पुग्नुअघि ५ हजार १२६ प्रयास, गल्ती र विकासका चरण पार गर्नुपरेको उल्लेख छ।

व्यवसायमा यसलाई धैर्यको अर्थमा मात्र हेर्नु पर्याप्त हुँदैन। यसले अनुसन्धानको आर्थिक संरचनाको आवश्यकता पनि देखाउँछ। कुनै नयाँ उत्पादन पहिलो प्रयासमै सफल नहुन सक्छ। त्यसैले अनुसन्धानमा लगानी गर्ने कम्पनीसँग लामो समयसम्म जोखिम धान्न सक्ने वित्तीय क्षमता आवश्यक हुन्छ।

डाइसनको प्रारम्भिक ऋणको कथा यही कारण महत्वपूर्ण हुन्छ। बैंकले केवल एउटा मेसिन किन्न पैसा दिएको थिएन। उसले परीक्षण र उत्पादनको भविष्यमा विश्वास गरेर ऋण दिएको थियो।

नेपालले डाइसनबाट के सिक्न सक्छ ?

नेपालमा नयाँ व्यवसाय सुरु गर्ने बहस प्रायः लगानी, बजार र रोजगारीको वरिपरि केन्द्रित हुन्छ। यी सबै महत्वपूर्ण छन्। तर डाइसनको कथा हेर्दा उद्योग निर्माणका लागि अनुसन्धान र प्रविधिलाई व्यवसायको केन्द्रमा राख्नुपर्ने आवश्यकता अझ स्पष्ट हुन्छ।

नेपालका धेरै उद्योग अझै आयातित प्रविधि, उपकरण र कच्चा पदार्थमा निर्भर छन्। यस्तो अवस्थामा मूल्यको प्रतिस्पर्धा गर्न कठिन हुन्छ। बाहिरबाट आएको उत्पादनभन्दा सस्तो उत्पादन बनाउने प्रयास मात्रले दीर्घकालीन औद्योगिक क्षमता निर्माण हुँदैन। आफ्नै समस्या पहिचान गरेर त्यसको आफ्नै समाधान विकास गर्ने क्षमता निर्माण गर्नुपर्छ।

डाइसनले एउटा घरेलु उपकरणको कमजोरीबाट अनुसन्धान सुरु गर्‍यो। नेपालले पनि आफ्नै समस्या र आवश्यकता पहिचान गरेर त्यहीँबाट अनुसन्धानको सुरुवात गर्न सक्छ।

कृषि क्षेत्रमा सस्तो र प्रभावकारी उपकरण, पहाडी क्षेत्रमा प्रयोग हुने निर्माण प्रविधि, जलविद्युत् आयोजना सञ्चालनका लागि आवश्यक उपकरण, विद्युतीय यातायात, ऊर्जा भण्डारण, स्वास्थ्य उपकरण, फोहोर व्यवस्थापन र घरेलु उत्पादनका क्षेत्रमा नेपालकै आवश्यकतामा आधारित प्रविधि विकास गर्न सकिने ठाउँ छन्।

यसका लागि विश्वविद्यालय र उद्योगबीचको सम्बन्ध बलियो बनाउनुपर्ने हुन्छ। विश्वविद्यालयमा भएको अनुसन्धान प्रयोगशालामै सीमित रहने र उद्योगले विदेशबाट प्रविधि किनेर ल्याउने अवस्था लामो समयसम्म रह्यो भने अनुसन्धानको आर्थिक मूल्य सिर्जना गर्न कठिन हुन्छ।

डाइसनको मोडलले अनुसन्धान, इन्जिनियरिङ, उत्पादन र बजारलाई एउटै चक्रमा जोड्न सकिने देखाउँछ।

अर्को महत्वपूर्ण पक्ष वित्तीय पहुँच हो। नयाँ प्रविधिमा आधारित व्यवसायलाई परम्परागत व्यापारभन्दा फरक ढंगले मूल्यांकन गर्नुपर्छ।

नयाँ उत्पादनको सुरुवाती चरणमा तत्काल नाफा नआउन सक्छ। त्यसैले बैंक, निजी लगानीकर्ता र सरकारी अनुसन्धान कोषले परियोजनाको सम्भाव्यता, प्रविधि र बजारलाई पनि मूल्यांकन गर्ने प्रणाली विकास गर्न आवश्यक हुन्छ।

डाइसनको सुरुवाती चरणमा माइक पेजले बैंकभित्र ऋणका लागि पहल नगरेको भए उत्पादनलाई आवश्यक उपकरण निर्माण गर्न कठिन हुने स्वयं डाइसनले बताएका छन्।

नेपालले अर्को पाठ उत्पादनबाट सिक्न सक्छ। एउटा उत्पादन सफल भएपछि त्यही उत्पादनमा सीमित भएर बस्नुको सट्टा त्यसबाट विकसित प्रविधिलाई अर्को क्षेत्रमा प्रयोग गर्न सकिन्छ।

उदाहरणका लागि कुनै नेपाली कम्पनीले ऊर्जा व्यवस्थापनसम्बन्धी प्रविधि विकास गरेको छ भने त्यसलाई उद्योग, कृषि, घरायसी उपकरण र विद्युतीय यातायातमा प्रयोग गर्न सक्ने सम्भावना खोज्न सक्छ।

त्यस्तै, सरकारी नीतिले अनुसन्धानमा खर्च गर्ने उद्योगलाई केवल कर छुट दिनेभन्दा अनुसन्धानको परिणामलाई उत्पादन र बजारसँग जोड्ने संरचना निर्माण गर्नुपर्ने हुन्छ। विश्वविद्यालय, निजी क्षेत्र, बैंक, अनुसन्धान संस्था र सरकारले एउटै परियोजनामा सहकार्य गर्ने वातावरण बनेमा नयाँ प्रविधि व्यवसायका लागि आधार तयार हुन सक्छ।

डाइसनको अर्को पाठ असफलताको व्यवस्थापन हो। नेपालमा नयाँ व्यवसायको एउटा प्रयास असफल हुँदा त्यसलाई व्यक्तिगत वा व्यवसायिक असफलताको रूपमा हेर्ने प्रवृत्ति बलियो छ। अनुसन्धानमा भने असफल प्रयोग पनि ज्ञान हो।

कुनै उत्पादन बजारमा नचले पनि त्यसबाट विकसित प्रविधि अर्को उत्पादनमा प्रयोग हुन सक्छ। यसका लागि उद्योगले प्रयोग र अनुसन्धानलाई व्यवसायको नियमित प्रक्रियाका रूपमा स्वीकार गर्नुपर्छ।

सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा भनेको नेपालले सस्तो श्रम वा प्राकृतिक स्रोतमा मात्र आधारित प्रतिस्पर्धाबाट माथि उठेर ज्ञान र प्रविधिमा आधारित उद्योग निर्माण गर्नुपर्छ।

प्राकृतिक स्रोत सीमित हुन सक्छन्, श्रम लागत पनि समयसँगै बदलिन्छ, तर आफ्नै प्रविधि र ज्ञान निर्माण गर्ने क्षमता बढ्दै जाँदा त्यसले नयाँ उत्पादन र नयाँ बजार सिर्जना गर्न सक्छ।

डाइसनले एउटा भ्याकुम क्लिनरबाट सुरु गरेको अनुसन्धानलाई पछि हावा शुद्धीकरण, मोटर, कपाल स्याहार र स्वचालित प्रविधिसम्म विस्तार गरेको छ। नेपालका कम्पनीले पनि एउटा उत्पादनबाट प्राप्त ज्ञानलाई अर्को उत्पादनमा प्रयोग गर्ने दीर्घकालीन सोच विकास गर्न सके औद्योगिक आधार फराकिलो बनाउन सकिन्छ।

एउटा भ्याकुमदेखि विश्व प्रविधि साम्राज्यसम्म

जेम्स डाइसनको कथा कुनै ठूलो उद्योग समूहको उत्तराधिकारी बनेर विश्वव्यापी कम्पनी निर्माण गरेको कथा होइन। एउटा साधारण घरेलु उपकरणको कमजोरी देखेर त्यसको समाधान खोज्ने प्रयासबाट सुरु भएको यात्रा हो।

उनले समस्या पहिचान गरे, औद्योगिक प्रविधिलाई घरेलु उपकरणमा प्रयोग गर्ने सम्भावना देखे र त्यसलाई व्यवहारमा उतार्न पाँच वर्ष लगाए। ५ हजार १२७ नमुना तयार गरे। स्थापित कम्पनीहरूबाट अस्वीकार बेहोरे। उत्पादनका लागि वित्तीय सहयोग खोजे।

बैंकको विश्वास पाए। जापानमा बजारको अवसर पाए। त्यसपछि सन् १९९३ मा डीसी०१ सार्वजनिक गरेर आफ्नै नामको व्यवसायिक यात्रा सुरु गरे।

त्यसपछि डाइसनले एउटा उत्पादनमा आफूलाई सीमित राखेन। अनुसन्धान विस्तार गर्‍यो। आफ्नै मोटर विकास गर्‍यो। हावा शुद्धीकरण र ताप नियन्त्रणका उपकरणमा प्रवेश गर्‍यो। कपाल स्याहार प्रविधिमा पुग्यो। स्वचालित यन्त्र र कृत्रिम बौद्धिकतासहित नयाँ प्रविधिमा अनुसन्धान अघि बढायो।

सिंगापुरलाई विश्वव्यापी मुख्यालय बनाएर कम्पनीले अनुसन्धान, उत्पादन र आपूर्ति शृंखलालाई अन्तर्राष्ट्रिय संरचनामा विस्तार गरेको छ। आज डाइसन ८४ बजारमा उपस्थित रहेको र विश्वव्यापी प्रविधि कम्पनीका रूपमा विकास भएको कम्पनी स्वयंले जनाएको छ।

यस यात्राको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष भनेको एउटा उत्पादनको सफलता होइन। समस्या पहिचान गर्ने, समाधान खोज्ने, असफलताबाट सिक्ने, अनुसन्धानमा लगानी गर्ने र प्राप्त ज्ञानलाई नयाँ उत्पादनमा प्रयोग गर्ने संस्कार हो।

५ हजार १२७ नमुना बनाउनु डाइसनका लागि अन्तिम लक्ष्य थिएन। त्यो एउटा राम्रो समाधानसम्म पुग्ने प्रक्रिया थियो। त्यही प्रक्रियाले कम्पनीलाई एउटा भ्याकुम क्लिनरबाट धेरै फराकिलो प्रविधि व्यवसायमा विस्तार गर्‍यो।

डाइसनको कथा यही कारण व्यवसायिक संसारका लागि महत्वपूर्ण छ। बजारमा पहिले नै धेरै उत्पादन छन् भन्दै नयाँ सम्भावना सकिँदैन।

पुरानो उत्पादनभित्रको सानो कमजोरी पनि नयाँ उद्योगको सुरुवात बन्न सक्छ, यदि त्यसलाई समाधान गर्न अनुसन्धान, पूँजी, धैर्य र व्यवसायिक दृष्टिकोण एकसाथ प्रयोग गरियो भने।

नेपालका लागि यसको सन्देश अझ स्पष्ट छ। हामीले केवल विदेशमा बनेका सामान आयात गरेर बजार विस्तार गर्ने सोचबाट माथि उठेर आफ्नै समस्या समाधान गर्ने प्रविधि विकास गर्नुपर्नेछ।

विश्वविद्यालयमा भएको ज्ञानलाई उद्योगमा लैजानुपर्नेछ, उद्योगले अनुसन्धानमा पैसा लगानी गर्नुपर्नेछ र वित्तीय संस्थाले नयाँ प्रविधिको जोखिमलाई बुझेर लगानी गर्न सक्ने वातावरण बनाउनुपर्नेछ।

अन्ततः डाइसनको सफलता एउटा भ्याकुम क्लिनरले सुरु गरेको यात्रा हो, तर त्यसको वास्तविक आधार भ्याकुम होइन, समस्या समाधान गर्ने सोच हो। त्यही सोचले एउटा आविष्कारलाई उत्पादनमा, उत्पादनलाई कम्पनीमा र कम्पनीलाई विश्वव्यापी प्रविधि साम्राज्यमा बदल्यो।