आल्प्स पर्वतको काखमा बसेको एउटा सानो देश। क्षेत्रफल करिब २० हजार वर्ग किलोमिटर। जनसंख्या करिब २१ लाख।

प्राकृतिक स्रोतका हिसाबले ठूला मुलुकसँग तुलना गर्न नसकिने अवस्था। समुद्री किनारा पनि करिब ४७ किलोमिटर मात्रै।

यही देशले तीन दशकभन्दा केही बढी समयमै आफूलाई युरोपको समृद्ध र सामाजिक रूपमा सन्तुलित अर्थतन्त्रका रूपमा स्थापित गरेको छ।

स्लोभेनियाको कथा केवल आर्थिक वृद्धिको कथा होइन। यो एउटा यस्तो मुलुकको कथा हो, जसले राजनीतिक स्वतन्त्रतासँगै आर्थिक रूपान्तरण गर्दा हतारको बाटो रोजेन।

राज्यको भूमिका पूरै हटाएन। निजी क्षेत्रलाई रोकिराखेन। श्रमिक, सरकार र व्यवसायबीचको संवादलाई कमजोर हुन दिएन। शिक्षा र सीपमा लगानी गरिरह्यो। उद्योगलाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारसँग जोड्यो।

अन्ततः युरोपेली संघको ठूलो बजारमा आफूलाई समाहित गर्‍यो।

सन् १९९१ मा युगोस्लाभियाबाट स्वतन्त्र भएपछि स्लोभेनियासामु चुनौती कम थिएन। नयाँ राज्य निर्माण गर्नुपर्ने थियो। पुरानो आर्थिक संरचनालाई परिवर्तन गर्नुपर्ने थियो। बजार अर्थतन्त्रतर्फ जानुपर्ने थियो।

रोजगारी जोगाउनुपर्ने थियो। सामाजिक सुरक्षा कायम राख्नुपर्ने थियो।

तर स्लोभेनियाले अन्य पूर्वसमाजवादी मुलुकले अपनाएको जस्तो तीव्र निजीकरण र अचानक बजार उदारीकरणको बाटो रोजेन। उसले क्रमिक सुधार गर्‍यो।

यही क्रमिकता पछि उसको आर्थिक नीतिको महत्वपूर्ण विशेषता बन्यो।

आज स्लोभेनियाको अर्थतन्त्रमा उद्योग, सेवा, औषधि, मेसिनरी, विद्युतीय उपकरण, अटोमोबाइल आपूर्ति शृंखला, पर्यटन र उच्च मूल्यका उत्पादनको महत्वपूर्ण भूमिका छ। युरोपेली बजारसँग गहिरो सम्बन्धका कारण यसको अर्थतन्त्र निर्यातमा आधारित छ।

राजधानी ल्युब्लियानादेखि मारिबोर, कोपर हुँदै आल्प्स क्षेत्रसम्म हेर्दा एउटा कुरा प्रस्ट देखिन्छ। स्लोभेनियाले सानो आकारलाई कमजोरीका रूपमा होइन, व्यवस्थित अर्थतन्त्र निर्माण गर्ने अवसरका रूपमा प्रयोग गरेको छ।

स्वतन्त्रतापछि रोजेको फरक आर्थिक बाटो

स्लोभेनिया सन् १९९१ मा स्वतन्त्र हुँदा उसको अर्थतन्त्र शून्यबाट सुरु भएको थिएन। युगोस्लाभियाभित्रै यो तुलनात्मक रूपमा विकसित र औद्योगिक गणतन्त्र थियो। पश्चिमी युरोपसँग व्यापारिक सम्बन्ध थियो।

औद्योगिक आधार थियो। दक्ष श्रमशक्ति थियो। शिक्षा र स्वास्थ्य प्रणाली पनि अन्य धेरै पूर्वसमाजवादी मुलुकको तुलनामा बलियो थियो।

स्वतन्त्रतापछि यही आधारलाई नयाँ बजार प्रणालीसँग जोड्ने चुनौती थियो।

पूर्वी तथा मध्य युरोपका धेरै मुलुकले तीव्र निजीकरण, मूल्य उदारीकरण र राज्य स्वामित्व भएका उद्योगको द्रुत बिक्रीमार्फत बजार अर्थतन्त्रमा प्रवेश गरे। स्लोभेनियाले भने परिवर्तनलाई केही नियन्त्रणसहित अगाडि बढायो।

राज्यको आर्थिक भूमिका तत्काल समाप्त गरिएन। ठूला कम्पनीमा घरेलु स्वामित्व जोगाउने प्रयास भयो। बैंकिङ प्रणालीमा पनि राज्यको प्रभाव लामो समय रह्यो।

श्रमिक संगठन र व्यवसायिक क्षेत्रलाई आर्थिक नीति निर्माणमा संवादको हिस्साका रूपमा राखियो।

यसको एउटा महत्वपूर्ण परिणाम सामाजिक असन्तुष्टि तुलनात्मक रूपमा नियन्त्रणमा रहनु थियो।

सुधारको गति सुस्त थियो भन्ने आलोचना पनि भयो। राज्यको प्रभाव लामो समय कायम रहनुले प्रतिस्पर्धा र निजीकरणमा ढिलाइ भएको विश्लेषण पनि गरियो। तर स्लोभेनियाले आर्थिक रूपान्तरणलाई सामाजिक संरचनाबाट अलग गरेर हेरेन।

यही कारण उसको आर्थिक परिवर्तनको मोडललाई केवल उदारीकरणको कथा मान्न सकिँदैन। यो बजार, राज्य र सामाजिक सहमतिको मिश्रित अभ्यास थियो।

यसले एउटा महत्वपूर्ण आधार तयार गर्‍यो। अर्थतन्त्र परिवर्तन हुँदै गर्दा समाज पूरै अस्थिर भएन।

युरोपको बजारमा प्रवेशले खोल्यो ठूलो ढोका

सन् २००४ मा स्लोभेनिया युरोपेली संघमा प्रवेश गर्‍यो। त्यसको तीन वर्षपछि सन् २००७ मा उसले युरो अपनायो।

यी दुई घटनाले स्लोभेनियाको आर्थिक यात्रामा ठूलो परिवर्तन ल्याए।

युरोपेली संघको सदस्य बनेपछि स्लोभेनियाली कम्पनीहरूले ठूलो साझा बजारमा अझ सहज पहुँच पाए। व्यापारिक अवरोध घटे। लगानी, प्रविधि, आपूर्ति शृंखला र श्रम बजारसँगको सम्बन्ध विस्तार भयो।

युरो अपनाएपछि मुद्रा विनिमयको जोखिम घट्यो। युरोपेली अर्थतन्त्रसँग वित्तीय र व्यापारिक सम्बन्ध अझ गहिरो भयो।

स्लोभेनियाको भौगोलिक अवस्थाले पनि यो प्रक्रियालाई सहयोग गर्‍यो।

देश इटाली, अस्ट्रिया, हंगेरी र क्रोएसियाको बीचमा छ। एड्रियाटिक समुद्रसम्म पहुँच छ। मध्य युरोप र दक्षिणी युरोपलाई जोड्ने व्यापारिक मार्गमा यसको महत्वपूर्ण स्थान छ।

यसको अर्थ स्लोभेनियाले ठूलो बजार बनाउनुपर्ने थिएन। उसले आफूलाई ठूलो बजारसँग जोड्नुपर्ने थियो।

युरोपेली एकीकरणले यही अवसर दियो।

आज स्लोभेनियाली उद्योगको ठूलो हिस्सा युरोपेली आपूर्ति शृंखलासँग जोडिएको छ। औषधि, रसायन, मेसिनरी, विद्युतीय उपकरण, अटोमोबाइल पार्टपूर्जा र विभिन्न औद्योगिक सामग्री निर्यात हुन्छन्।

स्लोभेनियाको राजधानी ल्युब्लियाना। फोटो स्रोत: स्लोभेनिया पर्यटन बोर्ड I Feel Slovenia।

यसले देखाउँछ कि सानो घरेलु बजार भएको मुलुकका लागि आर्थिक विस्तारको एउटा महत्वपूर्ण बाटो अन्तर्राष्ट्रिय बजारसँगको एकीकरण पनि हुन सक्छ।

उद्योगबाट रोजगारी, निर्यातबाट आम्दानी

स्लोभेनियाको आर्थिक संरचनामा सेवा क्षेत्रको योगदान ठूलो छ। उद्योगको हिस्सा पनि युरोपका धेरै विकसित अर्थतन्त्रको तुलनामा उल्लेखनीय रूपमा उच्च छ।

यही औद्योगिक आधार स्लोभेनियाको निर्यात क्षमताको प्रमुख आधार हो।

औषधि उद्योग यसको महत्वपूर्ण उदाहरण हो। स्लोभेनियाली कम्पनीहरू युरोपेली औषधि बजारमा स्थापित छन्। औद्योगिक उत्पादन, मेसिनरी, विद्युतीय उपकरण र अटोमोबाइल आपूर्ति शृंखलामा पनि देशका कम्पनीहरू सक्रिय छन्।

यसले रोजगारी सिर्जना गरेको छ। औद्योगिक क्षेत्रमा दक्ष जनशक्तिको माग बढाएको छ। प्राविधिक शिक्षा र सीप विकासलाई आर्थिक संरचनासँग जोडेको छ।

पर्यटन अर्को महत्वपूर्ण क्षेत्र हो। ल्युब्लियाना, लेक ब्लेड, पोस्टोइना गुफा, आल्प्स क्षेत्र, स्पा र एड्रियाटिक तटीय क्षेत्रले स्लोभेनियालाई युरोपेली पर्यटकका लागि आकर्षक बनाएका छन्।

तर पर्यटनलाई अर्थतन्त्रको एकमात्र आधार बनाइएको छैन।

यही विविधता स्लोभेनियाको अर्थतन्त्रको अर्को विशेषता हो। उत्पादन, सेवा, औषधि, प्रविधि, पर्यटन र निर्यात एकअर्कासँग जोडिएका छन्।

साना देशका लागि यो महत्वपूर्ण पाठ हो। एउटै क्षेत्रले अर्थतन्त्र धान्ने अवस्था जोखिमपूर्ण हुन्छ। स्लोभेनियाले तुलनात्मक रूपमा धेरै क्षेत्रमा आर्थिक आधार निर्माण गरेको छ।

समृद्धिको अर्को आधार सामाजिक सुरक्षा

स्लोभेनियाको आर्थिक सफलताको चर्चा गर्दा केवल प्रतिव्यक्ति आय वा निर्यात तथ्यांक हेरेर पुग्दैन।

उसको सामाजिक सुरक्षा प्रणाली पनि महत्वपूर्ण छ।

स्वास्थ्य बीमा, पेन्सन, बेरोजगारी सहायता, अपाङ्गता सहायता, बाल भत्ता र परिवारसँग सम्बन्धित सामाजिक कार्यक्रमले नागरिकलाई विभिन्न आर्थिक जोखिमबाट जोगाउने प्रयास गर्छन्।

यसको अर्थ सरकारले नागरिकको जीवनका सबै समस्या समाधान गरिदिन्छ भन्ने होइन। तर बजार अर्थतन्त्रले सिर्जना गर्ने अवसर र जोखिमबीच सन्तुलन कायम गर्ने संरचना विकास गरिएको छ।

आय असमानताको स्तर पनि युरोपका धेरै मुलुकको तुलनामा कम छ।

कम असमानताले सामाजिक स्थिरतामा योगदान गर्छ। रोजगारीबाट प्राप्त आम्दानीसँगै सामाजिक सुरक्षा प्रणालीले कमजोर वर्गलाई आधार दिन्छ। यसले आर्थिक वृद्धिको लाभ समाजका धेरै तहसम्म पुर्‍याउन सहयोग गर्छ।

स्वास्थ्य र शिक्षामा सार्वजनिक लगानीले मानव पूँजी निर्माणमा पनि योगदान गरेको छ।

स्लोभेनियाको औसत आयु ८० वर्षभन्दा माथि छ। शिक्षा प्रणालीले प्राविधिक तथा उच्च दक्ष जनशक्ति उत्पादन गर्छ। उच्च मानव विकास स्तर उसको आर्थिक संरचनासँग प्रत्यक्ष जोडिएको छ।

यद्यपि वृद्ध हुँदै गएको जनसंख्या पेन्सन, स्वास्थ्य सेवा र दीर्घकालीन हेरचाह प्रणालीका लागि चुनौती बन्दै गएको छ।

स्लोभेनियाले यही कारण सामाजिक सुरक्षा प्रणालीलाई समयअनुसार सुधार गर्ने प्रयास गरिरहेको छ।

राज्य, व्यवसाय र श्रमिकबीच संवाद

स्लोभेनियाको आर्थिक मोडलको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष सामाजिक संवाद हो।

सरकार, रोजगारदाता र श्रमिक प्रतिनिधिबीच नीति निर्माणमा संवाद गर्ने अभ्यासले आर्थिक सुधारलाई सामाजिक स्वीकृति दिलाउन सहयोग गरेको छ।

यो अभ्यासले सबै पक्षबीच सधैं सहमति हुन्छ भन्ने होइन। श्रम लागत, कर, पेन्सन, सार्वजनिक खर्च र निजीकरणजस्ता विषयमा विवाद र राजनीतिक मतभेद पनि हुन्छन्।

तर विवाद समाधान गर्ने संस्थागत संरचना हुनु आफैंमा महत्वपूर्ण पक्ष हो।

अर्थतन्त्रमा निजी क्षेत्रको भूमिका बढ्दै जाँदा श्रमिकको सामाजिक सुरक्षा पूरै कमजोर नहोस् भन्ने दृष्टिकोणले स्लोभेनियाको सामाजिक बजार अर्थतन्त्रलाई आकार दिएको छ।

यही कारण आर्थिक वृद्धि र सामाजिक सुरक्षा एकअर्काका विरोधी हुन् भन्ने धारणा कमजोर पार्ने प्रयास भएको देखिन्छ।

स्लोभेनियाले बजारलाई स्वीकार गर्‍यो तर राज्यलाई हटाएन। निजी क्षेत्रलाई विस्तार गर्‍यो तर सामाजिक सुरक्षा प्रणालीलाई समाप्त गरेन। अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारमा प्रवेश गर्‍यो तर घरेलु उद्योगको आधार पनि कायम राख्ने प्रयास गर्‍यो।

यसको आर्थिक मोडल यही सन्तुलन वरिपरि विकसित भयो।

संकट, हरित संक्रमण र नयाँ चुनौती

स्लोभेनियाको यात्रा चुनौतीरहित भने छैन। विश्वव्यापी आर्थिक संकट, युरोपेली ऋण संकट, महामारी, ऊर्जा मूल्य वृद्धि र आपूर्ति शृंखलामा आएको अवरोधले उसको अर्थतन्त्रलाई पनि असर गरेको छ।

त्यसपछि जलवायु परिवर्तन र प्राकृतिक विपत्तिको जोखिम थपिएको छ।

स्लोभेनियाले हरित अर्थतन्त्र, नवीकरणीय ऊर्जा, ऊर्जा दक्षता र डिजिटल रूपान्तरणलाई आर्थिक रणनीतिको हिस्साका रूपमा अघि बढाइरहेको छ।

जनसांख्यिकीय परिवर्तन अर्को ठूलो चुनौती हो।

जन्मदर घट्दै जाँदा वृद्ध जनसंख्याको हिस्सा बढिरहेको छ। यसले श्रम बजारमा दक्ष जनशक्तिको उपलब्धता, पेन्सन प्रणाली, स्वास्थ्य सेवा र सार्वजनिक खर्चमा दबाब बढाउन सक्छ।

त्यसैले आगामी दशकमा स्लोभेनियाको चुनौती आर्थिक वृद्धि मात्र कायम राख्नु होइन। उत्पादकत्व बढाउनु, दक्ष श्रमशक्ति जोगाउनु, वृद्ध जनसंख्याको व्यवस्थापन गर्नु र हरित तथा डिजिटल रूपान्तरणलाई तीव्र बनाउनु पनि हो।

यसका लागि शिक्षा, अनुसन्धान, प्रविधि र नवप्रवर्तनमा थप लगानी आवश्यक हुनेछ।

नेपालले के सिक्ने ?

स्लोभेनियाको अनुभव नेपालका लागि हुबहु नक्कल गर्न मिल्ने मोडल होइन। दुई देशको भूगोल, जनसंख्या, राजनीतिक इतिहास, आर्थिक संरचना र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध फरक छन्।

तर केही नीति पाठ उपयोगी हुन सक्छन्।

पहिलो पाठ क्रमिक सुधारको महत्व हो। आर्थिक सुधार गर्दा बजार खोल्नु मात्रै पर्याप्त हुँदैन। त्यससँगै रोजगारी, सीप, सामाजिक सुरक्षा र घरेलु उद्योगको क्षमता पनि निर्माण गर्नुपर्ने हुन्छ।

दोस्रो पाठ निर्यातमुखी उत्पादन हो। स्लोभेनियाको घरेलु बजार सानो छ। त्यसैले उसले आफ्नो आर्थिक विस्तारको आधार अन्तर्राष्ट्रिय बजारलाई बनायो।

नेपालले पनि जलविद्युत्, कृषि प्रशोधन, पर्यटन, सूचना प्रविधि, औषधि, हस्तकला र अन्य प्रतिस्पर्धी क्षेत्रमा निर्यात क्षमता विस्तार गर्न सक्छ।

तेस्रो पाठ मानव पूँजीमा लगानी हो। सस्तो श्रमशक्तिको आधारमा मात्रै दीर्घकालीन समृद्धि हासिल गर्न कठिन हुन्छ। दक्ष, प्राविधिक र उत्पादनशील जनशक्ति आवश्यक हुन्छ।

चौथो पाठ राज्य र निजी क्षेत्रबीच सहकार्य हो। सरकार आफैं व्यवसायी बन्ने होइन, निजी क्षेत्रलाई प्रतिस्पर्धी वातावरण सिर्जना गर्ने, पूर्वाधार बनाउने, कानुनी स्थिरता दिने र लगानी सुरक्षाको प्रत्याभूति गर्ने भूमिका महत्वपूर्ण हुन्छ।

पाँचौं पाठ सामाजिक सुरक्षा र आर्थिक वृद्धिबीच सन्तुलन हो। आर्थिक वृद्धि भए पनि त्यसको लाभ सीमित समूहमा केन्द्रित भयो भने सामाजिक असन्तुष्टि बढ्न सक्छ। स्लोभेनियाको अनुभवले उत्पादन र सामाजिक सुरक्षा सँगसँगै अघि बढाउन सकिने देखाउँछ।

छैटौं पाठ भौगोलिक अवस्थाको आर्थिक उपयोग हो। स्लोभेनियाले मध्य युरोप र एड्रियाटिक क्षेत्रबीचको आफ्नो स्थानलाई व्यापार र पर्यटनसँग जोडेको छ।

नेपालले पनि भारत र चीनबीचको भौगोलिक अवस्थालाई केवल राजनीतिक संवेदनशीलताको विषय होइन, व्यापार, ऊर्जा, पर्यटन र पारवहनको आर्थिक अवसरका रूपमा उपयोग गर्न सक्छ।

सातौं पाठ नीतिगत निरन्तरता हो।

सरकार फेरिँदा आर्थिक प्राथमिकता पूर्ण रूपमा फेरिने अवस्था लगानी र उत्पादनका लागि चुनौतीपूर्ण हुन्छ। दीर्घकालीन आर्थिक रणनीति, औद्योगिक नीति, ऊर्जा नीति, शिक्षा नीति र निर्यात नीतिमा न्यूनतम राष्ट्रिय सहमति निर्माण गर्न सके विकासको गति स्थिर हुन सक्छ।

स्लोभेनियाको तीन दशकभन्दा लामो यात्राको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष यही हो। उसले स्वतन्त्रतापछि एकैपटक ठूलो आर्थिक चमत्कार गरेको होइन। उसले क्रमिक रूपमा संस्थाहरू निर्माण गर्‍यो।

उद्योग जोगायो। नयाँ बजार खोज्यो। शिक्षा र सीपमा लगानी गर्‍यो। सामाजिक सुरक्षा विस्तार गर्‍यो। युरोपेली बजारमा प्रवेश गर्‍यो। त्यसपछि आफ्नो अर्थतन्त्रलाई उच्च मूल्यका उत्पादन र सेवातर्फ लैजान थाल्यो।

सानो भूगोल समृद्धिको बाधक होइन भन्ने उदाहरण स्लोभेनियाले दिएको छ।

प्राकृतिक स्रोतको ठूलो भण्डार नभए पनि मानव पूँजी, उद्योग, प्रविधि, संस्थागत स्थिरता र अन्तर्राष्ट्रिय बजारसँगको सम्बन्धलाई आर्थिक शक्तिमा बदल्न सकिन्छ भन्ने यसको अनुभवले देखाउँछ।

नेपालका लागि यसको सबैभन्दा उपयोगी सन्देश यही हुन सक्छ। समृद्धिका लागि ठूलो भूगोल वा ठूलो जनसंख्या अनिवार्य हुँदैन।

उत्पादनशील जनशक्ति, स्थिर नीति, प्रतिस्पर्धी उद्योग, अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पहुँच र सामाजिक सहमतिको संयोजनले सानो अर्थतन्त्रलाई पनि बलियो बनाउन सक्छ।

स्लोभेनियाको यात्रा त्यसैको एउटा युरोपेली उदाहरण हो।