कोभिड–१९ को महामारीले विश्वलाई त्रसित बनाइरहेका बेला खोप उत्पादन गर्ने एउटा भारतीय कम्पनीको नाम संसारभर चर्चामा आयो।
भारतको पुणेस्थित सिरम इन्स्टिच्युट अफ इन्डियाले करोडौँ डोज खोप उत्पादन गरेर महामारी नियन्त्रणको विश्वव्यापी प्रयासमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्यो। त्यस कम्पनीको सफलतासँग जोडिएको नाम थियो, साइरस पुनावाला।
संसारले उनलाई ‘भ्याक्सिन किङ’ अर्थात् खोपका राजा भनेर चिन्छ। तर उनको व्यावसायिक यात्रा खोप उद्योगबाट सुरु भएको थिएन। उनी घोडा प्रजनन र घोडा दौडसँग जोडिएको पारिवारिक व्यवसायमा हुर्किएका थिए।
महँगा स्पोर्ट्स कार बनाउने युवावस्थाको रुचिदेखि जीवनरक्षक औषधि उत्पादन गर्ने उद्योग स्थापना गर्नेसम्मको यात्राले उनको व्यावसायिक सोच कसरी बदलियो भन्ने देखाउँछ।
आज सिरम इन्स्टिच्युट विश्वकै सबैभन्दा ठूलो खोप उत्पादक कम्पनीमध्ये एक हो। ठूलो उत्पादन क्षमता, प्रतिस्पर्धी मूल्य, अन्तर्राष्ट्रिय बजारसँगको सम्बन्ध र अनुसन्धानमा निरन्तर लगानीले यसलाई विश्वव्यापी जनस्वास्थ्यको महत्त्वपूर्ण आपूर्तिकर्ता बनाएको छ।
पुनावालाको सफलता केवल एउटा औषधि कम्पनीको विस्तारको कथा होइन। बजारमा रहेको अभाव पहिचान गरेर त्यसलाई ठूलो व्यावसायिक अवसरमा बदल्ने उद्यमशीलताको उदाहरण पनि हो।
घोडा फार्मबाट उद्योगको सपना
सन् १९४१ मा भारतको महाराष्ट्र राज्यको पुणेमा जन्मिएका साइरस पुनावाला सम्भ्रान्त पारसी परिवारका सदस्य थिए। उनका पिता सोली पुनावालाले सन् १९४६ मा पुनावाला स्टड फार्म स्थापना गरेका थिए।
यो फार्म उत्कृष्ट जातका घोडा प्रजनन गर्ने र घोडा दौडका लागि तयार पार्ने व्यवसायमा केन्द्रित थियो।
घोडा प्रजननको व्यवसायमा पूँजी, प्राविधिक ज्ञान, लामो समयको लगानी र बजारको गहिरो बुझाइ आवश्यक पर्छ। साइरसले सानैदेखि यही वातावरणमा व्यवसाय सञ्चालनका व्यावहारिक पक्षहरू देख्ने अवसर पाए।
यद्यपि सुरुमा उनको रुचि पारिवारिक व्यवसायभन्दा पनि गाडी र मोटरस्पोर्ट्सतर्फ थियो।
उनले पुणेको बिशप स्कुलमा प्रारम्भिक शिक्षा लिए र सन् १९६६ मा बृहन्महाराष्ट्र कलेज अफ कमर्सबाट स्नातक तहको अध्ययन पूरा गरे।
युवावस्थामै साथीहरूसँग मिलेर स्पोर्ट्स कारको ढाँचा तयार पार्ने प्रयाससमेत गरेका थिए। तर महँगो उत्पादन लागत र सीमित बजारका कारण त्यो योजना व्यावसायिक रूपमा अघि बढ्न सकेन।
त्यसपछि उनले पारिवारिक व्यवसायमा आफ्नो ध्यान केन्द्रित गरे। तर घोडा प्रजननमा मात्र सीमित रहने उनको इच्छा थिएन। उनी ठूलो बजारमा प्रभाव पार्न सक्ने र दीर्घकालीन सम्भावना भएको व्यवसाय खोजिरहेका थिए।
उनको जीवनको दिशा परिवर्तन गराउने अवसर पारिवारिक घोडा फार्मसँगै जोडिएर आयो। फार्ममा काम गर्न नसक्ने बूढा वा घाइते घोडाहरू विभिन्न संस्थालाई दिइन्थे।
तीमध्ये केही घोडा मुम्बईस्थित हाफकिन इन्स्टिच्युटजस्ता संस्थामा पुग्थे, जहाँ जनावरको शरीरमा प्रतिजन प्रवेश गराएर प्रतिरक्षासम्बन्धी जैविक पदार्थ तथा केही जीवनरक्षक उत्पादन तयार पार्ने काम हुन्थ्यो।
यो प्रक्रिया देखेपछि साइरसले जैविक उत्पादनको सम्भावना बुझ्न थाले। भारतमा त्यसबेला विभिन्न संक्रामक रोगविरुद्धका खोप र सिरमको पर्याप्त उपलब्धता थिएन। विदेशबाट आयात गर्नुपर्ने उत्पादन महँगो पर्थे र स्वास्थ्य सेवामा तिनको पहुँच पनि सीमित थियो।
उनले यही समस्याभित्र व्यावसायिक अवसर देखे। भारतमै खोप उत्पादन गर्न सके आयातमा निर्भरता घटाउन सकिन्थ्यो। ठूलो मात्रामा उत्पादन गरेर मूल्य कम गर्न सके बजार विस्तारसँगै सार्वजनिक स्वास्थ्यमा पनि योगदान दिन सकिन्थ्यो।
अभावलाई अवसर बनाउने निर्णय
सन् १९६६ मा साइरस पुनावालाले परिवारको सहयोग र करिब पाँच लाख भारतीय रुपैयाँको प्रारम्भिक पूँजीबाट सिरम इन्स्टिच्युट अफ इन्डियाको स्थापना गरे।
यो निर्णय तत्कालीन भारतको औषधि उद्योगका लागि महत्त्वपूर्ण थियो। खोप उत्पादन सामान्य उपभोग्य वस्तुको उद्योगजस्तो थिएन।
यसमा वैज्ञानिक अनुसन्धान, प्रयोगशाला, गुणस्तर नियन्त्रण, नियामकीय स्वीकृति र उत्पादनको सुरक्षा सुनिश्चित गर्न ठूलो लगानी आवश्यक पर्थ्यो।
सुरुमा कम्पनीले पुणेमा सीमित पूर्वाधारबाट काम थालेको थियो। दक्ष जनशक्ति जुटाउने, उत्पादन प्रविधि विकास गर्ने, प्रयोगशाला सञ्चालन गर्ने र आवश्यक सरकारी अनुमति प्राप्त गर्ने काम चुनौतीपूर्ण थिए।
नयाँ कम्पनीका लागि बजारमा स्थापित अन्तर्राष्ट्रिय उत्पादकहरूसँग प्रतिस्पर्धा गर्नु पनि सजिलो थिएन।
तर साइरसको प्राथमिकता स्पष्ट थियो। उनले आयातित उत्पादनको विकल्प तयार पार्ने र देशभित्रै खोप तथा सिरम उत्पादन गर्ने लक्ष्य लिए। कम्पनीले एन्टि–टिटानस सिरमबाट आफ्नो व्यावसायिक यात्रा अघि बढायो। त्यसपछि उत्पादनको दायरा क्रमशः विस्तार गरियो।
सन् १९७० को दशकमा कम्पनीले डिपिटी अर्थात् डिप्थेरिया, पर्टुसिस र टिटानसविरुद्धको संयुक्त खोप उत्पादन गर्न थाल्यो। त्यसपछि दादुराविरुद्धको खोपलगायत अन्य उत्पादनमा पनि विस्तार गरियो।
यसरी कम्पनी एउटा सीमित उत्पादनबाट विभिन्न संक्रामक रोगविरुद्धका खोप उत्पादन गर्ने संस्थामा रूपान्तरण हुँदै गयो।
साइरसले सुरुदेखि नै खोपलाई महँगो वस्तुका रूपमा बेचेर सीमित ग्राहकबाट उच्च नाफा कमाउने रणनीति अपनाएनन्।
उनको सोच ठूलो मात्रामा उत्पादन गरेर प्रति डोज लागत घटाउने थियो। उत्पादनको मात्रा बढेपछि स्थिर लागतलाई धेरै डोजमा बाँड्न सकिन्छ र मूल्य प्रतिस्पर्धी बनाउन सकिन्छ भन्ने व्यावसायिक सिद्धान्त उनले व्यवहारमा उतारे।
यो रणनीतिले दुईवटा परिणाम ल्यायो। पहिलो, भारतभित्र खोपको उपलब्धता बढाउन सहयोग पुग्यो।
दोस्रो, कम आय भएका देशहरूमा समेत खोप आपूर्ति गर्न सक्ने व्यावसायिक आधार तयार भयो। यही उत्पादन रणनीति पछि सिरम इन्स्टिच्युटको अन्तर्राष्ट्रिय विस्तारको प्रमुख आधार बन्यो।
सस्तो मूल्य र ठूलो बजार
सिरम इन्स्टिच्युटको व्यावसायिक यात्रामा सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण परिवर्तन अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रवेश गरेपछि आयो।
खोपको उत्पादन क्षमता विस्तार गर्नु एउटा पक्ष थियो भने अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाले स्वीकार गर्ने गुणस्तर कायम गर्नु अर्को चुनौती थियो। खोपको मूल्य कम हुनु मात्र पर्याप्त थिएन। त्यसको सुरक्षा, प्रभावकारिता र उत्पादन प्रक्रियामाथि पनि विश्वास स्थापित गर्नुपर्थ्यो।
विश्व स्वास्थ्य संगठनको गुणस्तरसम्बन्धी मूल्याङ्कन तथा पूर्वयोग्यता प्रक्रियाले कम्पनीका लागि अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रवेश गर्ने बाटो खोल्यो। यसले संयुक्त राष्ट्रसंघीय निकाय र विभिन्न देशका सार्वजनिक स्वास्थ्य कार्यक्रमका लागि खोप आपूर्ति गर्ने अवसर विस्तार गर्यो।
युनिसेफलगायतका अन्तर्राष्ट्रिय खरिद निकायले खोपको मूल्य, गुणस्तर, उत्पादन क्षमता र आपूर्ति सुनिश्चिततालाई महत्त्व दिन्छन्।
ठूलो परिमाणमा उत्पादन गर्न सक्ने र तुलनात्मक रूपमा कम मूल्यमा आपूर्ति गर्न सक्ने कम्पनीका लागि यो बजार विशेष अवसर थियो। सिरम इन्स्टिच्युटले यही मागअनुसार आफ्नो क्षमता विस्तार गर्यो।
अफ्रिका, एसिया र ल्याटिन अमेरिकाका विभिन्न देशमा बालबालिकालाई लक्षित खोप कार्यक्रम सञ्चालन गर्न ठूलो मात्रामा खोप आवश्यक पर्थ्यो। ती देशका लागि महँगो खोप आयात गर्नु आर्थिक चुनौती बन्न सक्थ्यो।
सिरमले उत्पादनको मात्रा बढाउँदै प्रतिस्पर्धी मूल्यमा खोप उपलब्ध गराउँदा सार्वजनिक स्वास्थ्य कार्यक्रमको लागत व्यवस्थापनमा सहयोग पुग्यो।
खोप उद्योगमा ठूलो उत्पादन क्षमता आफैँमा प्रतिस्पर्धात्मक लाभ हो।
अनुसन्धान, उत्पादन केन्द्र, गुणस्तर परीक्षण र नियामकीय अनुपालनमा ठूलो पूँजी लाग्छ। तर एकपटक आवश्यक पूर्वाधार र उत्पादन प्रक्रिया स्थापित भएपछि ठूलो परिमाणमा उत्पादन गर्ने कम्पनीले प्रति डोज लागत घटाउन सक्छ। सिरमले यही लाभलाई बजार विस्तारमा उपयोग गर्यो।
कम्पनीले दादुरा, पोलियो, टिटानस, डिप्थेरिया, पर्टुसिस र अन्य संक्रामक रोगविरुद्धका खोपको उत्पादन विस्तार गर्दै लग्यो।
पछि रोटाभाइरस, हेपाटाइटिस बी तथा पाठेघरको मुखको क्यान्सरको जोखिम घटाउन प्रयोग हुने एचपीभी खोपजस्ता उत्पादन पनि यसको व्यवसायको हिस्सा बने।
यसबाट सिरमको व्यापार एउटा उत्पादनमा निर्भर रहेन। विभिन्न रोगविरुद्धका खोप उत्पादन गर्ने क्षमताले कम्पनीलाई फराकिलो बजार उपलब्ध गरायो।
सार्वजनिक स्वास्थ्य कार्यक्रमको माग, अन्तर्राष्ट्रिय खरिद सम्झौता र विभिन्न देशका खोप अभियान कम्पनीको व्यावसायिक विस्तारका आधार बने।
निजी स्वामित्व र दीर्घकालीन लगानी
साइरस पुनावालाको व्यवसाय सञ्चालन शैलीको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष कम्पनीको निजी स्वामित्व हो। सार्वजनिक सेयर बजारमा सूचीकृत कम्पनीले नियमित रूपमा लगानीकर्ताको अपेक्षा, त्रैमासिक नतिजा र बजारको दबाब व्यवस्थापन गर्नुपर्छ।
निजी स्वामित्वले भने सञ्चालकलाई दीर्घकालीन योजनामा केन्द्रित हुने तुलनात्मक स्वतन्त्रता दिन सक्छ।
सिरम इन्स्टिच्युटले अनुसन्धान, उत्पादन प्रविधि, प्रयोगशाला र उत्पादन क्षमता विस्तारमा निरन्तर लगानी गर्यो। खोप उद्योगमा यस्तो लगानीको प्रतिफल तत्काल प्राप्त हुँदैन।
अनुसन्धान सफल हुन्छ कि हुँदैन, नियामकीय स्वीकृति कहिले प्राप्त हुन्छ र बजारमा उत्पादनको माग कति हुन्छ भन्ने कुरा पहिल्यै निश्चित हुँदैन।
त्यसैले खोप उद्योगमा पूँजी लगानी गर्नु सामान्य व्यावसायिक निर्णयभन्दा बढी जोखिमपूर्ण हुन्छ। उत्पादन विकासमा ठूलो रकम खर्च गरेपछि पनि परीक्षण असफल हुन सक्छ।
स्वीकृति प्राप्त गर्न ढिलाइ हुन सक्छ वा उत्पादनले अपेक्षित बजार पाउन नसक्न सक्छ। तर सिरमले आफ्नो उत्पादन पोर्टफोलियो विस्तार गर्न र नयाँ प्रविधि आत्मसात् गर्न लगानी जारी राख्यो।
कम्पनीले उत्पादन क्षमतामात्र बढाएन, अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रतिस्पर्धा गर्न आवश्यक प्राविधिक क्षमता पनि विस्तार गर्यो। खोप उत्पादनमा गुणस्तर नियन्त्रण, जैविक सुरक्षासम्बन्धी मापदण्ड र निरन्तर आपूर्ति कायम राख्नु व्यावसायिक सफलताका अनिवार्य सर्त हुन्।
त्यसैले सिरमको विस्तारलाई केवल कारखानाको आकारसँग जोडेर बुझ्न सकिँदैन। यसको पछाडि उत्पादन प्रणाली, अनुसन्धान र बजार व्यवस्थापनको निरन्तर विकास थियो।
यसको अर्को पक्ष जोखिम विविधीकरण हो। विभिन्न खोप उत्पादन गर्दा कुनै एउटा उत्पादनको माग घटे पनि अन्य उत्पादनबाट व्यवसायलाई निरन्तरता दिन सकिन्छ।
अन्तर्राष्ट्रिय सार्वजनिक स्वास्थ्य कार्यक्रमसँग सम्बन्ध कायम गर्दा बजारको दायरा पनि फराकिलो हुन्छ। सिरमले यी पक्षलाई आफ्नो व्यवसायको दीर्घकालीन आधार बनायो।
साइरसले कम्पनीलाई सार्वजनिक बजारको छोटो अवधिको दबाबबाट टाढा राख्दै दीर्घकालीन योजनामा केन्द्रित गर्ने बाटो रोजे। यद्यपि निजी स्वामित्वले मात्र सफलता सुनिश्चित गर्दैन।
वैज्ञानिक क्षमता, नियामकीय अनुशासन, बजारको माग र व्यवस्थापकीय दक्षतासँग जोडिएपछि मात्रै यस्तो संरचनाले व्यावसायिक लाभ दिन सक्छ।
विदेशी अधिग्रहणबाट विश्वव्यापी विस्तार
सिरम इन्स्टिच्युटको विस्तार भारतको बजारमा सीमित रहेन। कम्पनीले विदेशी प्रविधि र उत्पादन क्षमता प्राप्त गर्न अधिग्रहणको रणनीति पनि अपनायो। यसले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पहुँच बढाउनुका साथै आफ्नै उत्पादन पोर्टफोलियो बलियो बनाउन सहयोग गर्यो।
सन् २०१२ मा सिरमले नेदरल्यान्ड्सस्थित बिलथोभेन बायोलोजिकल्स अधिग्रहण गर्यो। पोलियोविरुद्धको खोप उत्पादनमा विशेषज्ञता भएको यस संस्थाले सिरमलाई महत्त्वपूर्ण प्रविधि र अन्तर्राष्ट्रिय उत्पादन आधार उपलब्ध गरायो।
पोलियो उन्मूलनका विश्वव्यापी प्रयासमा खोपको ठूलो परिमाणमा आपूर्ति आवश्यक रहेकाले यो अधिग्रहण रणनीतिक रूपमा महत्त्वपूर्ण थियो।
विदेशी कम्पनी अधिग्रहण गर्नुको अर्थ बजारमा अर्को नाम थप्नु मात्र होइन। यसबाट प्रविधि, दक्ष जनशक्ति, उत्पादन प्रक्रिया र अन्तर्राष्ट्रिय नियामकीय अनुभव प्राप्त गर्न सकिन्छ।
नयाँ उत्पादन विकास गर्न लामो समय लाग्ने उद्योगमा पहिलेबाट सञ्चालनमा रहेको संस्थाको क्षमता प्राप्त गर्नु विस्तारको प्रभावकारी माध्यम बन्न सक्छ।
सिरमले अन्तर्राष्ट्रिय उत्पादन तथा अनुसन्धान क्षमतालाई आफ्नो मूल व्यवसायसँग जोड्ने प्रयास गर्यो। यसले कम्पनीलाई भारतमा उत्पादन गरेर विदेशमा बेच्ने मोडेलभन्दा व्यापक अन्तर्राष्ट्रिय उपस्थिति निर्माण गर्न मद्दत गर्यो।
यसै क्रममा कम्पनीले विभिन्न बजारका आवश्यकता बुझ्दै आफ्नो उत्पादन र आपूर्ति प्रणाली विस्तार गर्यो। खोपको माग देशअनुसार फरक हुन्छ।
रोगको प्रकृति, राष्ट्रिय खोप कार्यक्रम, नियामकीय मापदण्ड र खरिद प्रक्रियाले बजारको स्वरूप निर्धारण गर्छन्। त्यसैले अन्तर्राष्ट्रिय विस्तारका लागि उत्पादन क्षमता मात्र होइन, बजारअनुसार काम गर्न सक्ने संस्थागत क्षमता पनि आवश्यक हुन्छ।
सिरमले अन्तर्राष्ट्रिय स्वास्थ्य निकाय, सरकारी खरिद प्रणाली र विभिन्न देशका सार्वजनिक स्वास्थ्य कार्यक्रमसँगको सम्बन्धलाई व्यावसायिक विस्तारको आधार बनायो। यसबाट कम्पनीलाई नियमित तथा ठूलो परिमाणको माग प्राप्त गर्ने अवसर मिल्यो।
विदेशी अधिग्रहण, उत्पादन क्षमता विस्तार र अनुसन्धानमा लगानीको संयोजनले सिरमलाई विश्वव्यापी खोप बजारको महत्त्वपूर्ण प्रतिस्पर्धी बनायो। यसले साइरस पुनावालाको व्यवसाय विस्तार गर्ने सोच केवल घरेलु उत्पादन बढाउने तहमा सीमित थिएन भन्ने पनि देखाउँछ।
पिता र छोराको नेतृत्व
साइरस पुनावालाको व्यावसायिक साम्राज्य विस्तारमा उनका छोरा आदर पुनावालाको भूमिका पनि महत्त्वपूर्ण छ। साइरसले स्थापना गरेको कम्पनीलाई नयाँ पुस्ताको व्यवस्थापकीय शैली, अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार र आधुनिक संस्थागत संरचनासँग जोड्ने काम आदरले गरे।
बेलायतमा अध्ययन पूरा गरेर फर्किएपछि आदर पुनावाला कम्पनीको व्यवस्थापनमा सक्रिय भए। सन् २०११ मा उनी सिरम इन्स्टिच्युटका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत बने। त्यसपछि कम्पनीको अन्तर्राष्ट्रिय विस्तार, उत्पादन क्षमता वृद्धि र आधुनिक व्यवस्थापन प्रणालीमा थप जोड दिइयो।
साइरसले कम्पनीको आधार निर्माण गरेका थिए। उनले बजारको अभाव पहिचान गरेर खोप उत्पादनलाई ठूलो व्यवसायमा रूपान्तरण गर्ने रणनीति अपनाए। आदरले त्यस आधारलाई विश्वव्यापी माग, उत्पादन विस्तार र अन्तर्राष्ट्रिय साझेदारीसँग जोड्ने काम गरे।
परिवारभित्र नेतृत्व हस्तान्तरण भए पनि कम्पनीको मूल व्यावसायिक दर्शन कायम रह्यो। ठूलो परिमाणमा उत्पादन गर्ने, लागत प्रतिस्पर्धी बनाउने र सार्वजनिक स्वास्थ्य कार्यक्रमका लागि खोप उपलब्ध गराउने रणनीतिलाई निरन्तरता दिइयो।
कुनै पनि पारिवारिक व्यवसायमा संस्थापकको अनुभव र नयाँ पुस्ताको व्यवस्थापकीय सोचबीच तालमेल मिलाउनु महत्त्वपूर्ण हुन्छ। संस्थापकले निर्माण गरेको व्यवसायलाई पुरानै तरिकाले मात्र चलाउँदा विस्तारका अवसर गुम्न सक्छन्।
अर्कोतर्फ, नयाँ पुस्ताले मूल व्यवसायको क्षमता नबुझी परिवर्तन गर्न खोजे स्थापित बजार र संस्थागत ज्ञान कमजोर हुन सक्छ। सिरमको नेतृत्वमा अनुभव र विस्तारमुखी व्यवस्थापनको संयोजन देखियो।
आदरको नेतृत्वमा कम्पनीले कोभिड-१९ महामारीका बेला ठूलो उत्पादन जोखिम लिने निर्णय गर्यो। यो निर्णयले सिरमको अन्तर्राष्ट्रिय महत्त्व थप बढायो र पुनावाला परिवारलाई विश्वव्यापी खोप आपूर्तिको केन्द्रमा पुर्यायो।
कोभिड महामारीको निर्णायक मोड
सन् २०२० मा कोभिड–१९ महामारी फैलिँदा विश्वका स्वास्थ्य प्रणालीहरू अभूतपूर्व दबाबमा परे। भाइरसविरुद्ध प्रभावकारी खोप विकास गर्नु तत्कालीन विश्वव्यापी प्राथमिकता बन्यो। तर खोप विकास गर्नु र अर्बौँ मानिसका लागि आवश्यक मात्रामा उत्पादन गर्नु दुई फरक चुनौती थिए।
खोप विकासका लागि अनुसन्धान र परीक्षण आवश्यक पर्थ्यो। सफल हुने निश्चितता नहुँदै उत्पादन क्षमता निर्माण गर्नु थप जोखिमपूर्ण थियो। कुनै खोप परीक्षणमा असफल भए उत्पादनमा खर्च गरिएको ठूलो रकम डुब्न सक्थ्यो।
सफल भए पनि उत्पादन क्षमता तयार नभए विश्वव्यापी मागअनुसार आपूर्ति गर्न ढिलाइ हुन सक्थ्यो।
सिरम इन्स्टिच्युटले यही जोखिमपूर्ण परिस्थितिमा अक्सफोर्ड विश्वविद्यालय र एस्ट्राजेनेकाले विकास गरिरहेको खोपको उत्पादनमा ठूलो लगानी गर्ने निर्णय गर्यो। खोपले अन्तिम स्वीकृति पाउनुअघि नै उत्पादन क्षमता तयार पार्ने र डोज भण्डारण गर्ने रणनीति अपनाइयो।
यसले कम्पनीलाई ठूलो वित्तीय जोखिममा राखेको थियो। तर महामारीको समयमा खोप उत्पादनको समय नै व्यावसायिक प्रतिस्पर्धा र जनस्वास्थ्य दुवैका लागि निर्णायक थियो।
खोप सफल भए उत्पादन क्षमता पहिले नै तयार हुनु ठूलो लाभ बन्न सक्थ्यो। असफल भए त्यसमा गरिएको लगानीको ठूलो हिस्सा गुम्ने जोखिम थियो।
खोप स्वीकृत भएपछि सिरमले भारतमा कोभिशिल्ड नामबाट अक्सफोर्ड-एस्ट्राजेनेकाको खोप उत्पादन गर्यो। भारतको विशाल जनसंख्याका लागि खोप आपूर्ति गर्न यसको भूमिका महत्त्वपूर्ण रह्यो।
त्यसबाहेक अन्तर्राष्ट्रिय आपूर्ति र कोभ्याक्स कार्यक्रममार्फत विभिन्न देशमा खोप पुर्याउने काममा पनि कम्पनी सहभागी भयो।
नेपालसहित धेरै देशले कोभिड–१९ विरुद्धको खोप प्राप्त गर्न अन्तर्राष्ट्रिय आपूर्ति प्रणालीमा भर पर्नुपरेको थियो। सिरमको ठूलो उत्पादन क्षमताले महामारीको समयमा खोपको उपलब्धता विस्तार गर्न सहयोग गर्यो।
यद्यपि विश्वव्यापी खोप वितरणमा उत्पादन क्षमता मात्र निर्णायक थिएन। निर्यात नीति, वित्तीय स्रोत, वितरण संरचना र विभिन्न देशको खरिद क्षमताले पनि उपलब्धतालाई प्रभावित पारे।
महामारीका क्रममा सिरमको अनुभवले खोप उद्योगमा उत्पादन क्षमता र समयको महत्त्व स्पष्ट पार्यो। अनुसन्धान सफल भए पनि आवश्यक परिमाणमा उत्पादन गर्न नसक्ने कम्पनीले विश्वव्यापी माग पूरा गर्न सक्दैन। त्यसैले सिरमले पहिले नै निर्माण गरेको उत्पादन पूर्वाधार र ठूलो परिमाणमा उत्पादन गर्ने अनुभव निर्णायक बने।
कोभिड–१९ ले कम्पनीलाई विश्वव्यापी चर्चाको केन्द्रमा पुर्यायो। तर त्यसको आधार महामारी सुरु भएपछि मात्रै बनेको थिएन।
दशकौँदेखि गरिएको लगानी, उत्पादन प्रणालीको विकास, अन्तर्राष्ट्रिय बजारसँगको सम्बन्ध र सस्तो मूल्यमा ठूलो परिमाणमा खोप उपलब्ध गराउने रणनीतिले नै सिरमलाई यस्तो अवसर उपयोग गर्न सक्ने अवस्थामा पुर्याएको थियो।
खोपबाट वित्तीय साम्राज्यसम्म
सिरम इन्स्टिच्युटको मुख्य व्यवसाय खोप उत्पादन भए पनि पुनावाला परिवारको लगानी खोप उद्योगमा मात्र सीमित छैन। परिवारसँग सम्बन्धित व्यावसायिक समूहले वित्तीय सेवा, घरजग्गा, हरित ऊर्जा र आतिथ्य क्षेत्रलगायत विभिन्न क्षेत्रमा लगानी विस्तार गरेको छ।
पुनावाला फिनकर्प वित्तीय सेवासँग सम्बन्धित प्रमुख व्यवसायमध्ये एक हो। यस क्षेत्रको विस्तारले परिवारको व्यावसायिक उपस्थिति औषधि उत्पादनभन्दा बाहिर पनि फैलिएको देखाउँछ।
वित्तीय सेवा, घरजग्गा र ऊर्जा क्षेत्रमा लगानी गर्दा बजार, नियामकीय वातावरण र पूँजी व्यवस्थापनका फरक चुनौती सामना गर्नुपर्छ।
घोडा प्रजननको पारिवारिक व्यवसाय पनि पुनावाला परिवारको व्यावसायिक पहिचानसँग जोडिएको छ। सिरमको उदयपछि पनि यो परम्परागत व्यवसाय परिवारको इतिहास र लगानीको एउटा हिस्सा रहँदै आएको छ।
यद्यपि पुनावाला परिवारको सम्पत्ति र सिरम इन्स्टिच्युटको व्यावसायिक मूल्यलाई एउटै आधारमा बुझ्नु हुँदैन।
परिवारका विभिन्न कम्पनीको स्वामित्व संरचना, लगानी र वित्तीय प्रदर्शन फरक हुन सक्छन्। तर खोप उद्योगबाट सिर्जना भएको आर्थिक आधारले परिवारलाई अन्य क्षेत्रमा लगानी विस्तार गर्ने अवसर दिएको छ।
साइरस पुनावालाको व्यावसायिक यात्रामा एउटा महत्त्वपूर्ण पक्ष पूँजीको पुनः प्रयोग हो।
उत्पादनबाट प्राप्त आम्दानीलाई उत्पादन क्षमता विस्तार, नयाँ प्रविधि र अनुसन्धानमा लगानी गर्न सकिए व्यवसायले दीर्घकालीन प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता निर्माण गर्न सक्छ। यसरी कम्पनीले आफ्नो मूल व्यवसाय बलियो बनाउँदै अन्य क्षेत्रमा लगानी गर्ने आधार तयार पार्यो।
उनको सफलतालाई केवल सम्पत्तिको आकारबाट मूल्याङ्कन गर्दा यसको वास्तविक व्यावसायिक पक्ष छुट्न सक्छ।
खोप उद्योगमा स्थापित हुनु, उत्पादनको लागत नियन्त्रण गर्नु, अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा विश्वास कमाउनु र दीर्घकालीन लगानीलाई निरन्तरता दिनु उनको व्यवसायको मूल आधार हो।
सम्पत्तिभन्दा ठूलो प्रभाव
साइरस पुनावाला भारतका धनी व्यवसायीमध्ये एक हुन्। उनको सम्पत्तिको मूल्यसम्बन्धी विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय सूचीमा समयअनुसार फरक आँकडा देखिन सक्छ।
सिरम इन्स्टिच्युटको निजी स्वामित्व, परिवारका अन्य व्यवसाय र बजारको अवस्थाले पनि सम्पत्तिको अनुमान प्रभावित पार्छ। त्यसैले कुनै एउटा सूचीमा प्रकाशित रकमलाई स्थायी मूल्यका रूपमा लिन मिल्दैन।
तर उनको व्यावसायिक प्रभाव सम्पत्तिको अनुमानभन्दा व्यापक छ। सिरमले ठूलो परिमाणमा खोप उत्पादन गर्ने क्षमता विकास गरेर भारतलाई विश्वव्यापी खोप आपूर्ति शृङ्खलाको महत्त्वपूर्ण केन्द्रका रूपमा स्थापित गर्न योगदान दिएको छ।
विकासोन्मुख देशहरूमा नियमित खोप कार्यक्रम सञ्चालन गर्न आवश्यक उत्पादन उपलब्ध गराउने कम्पनीका रूपमा यसको भूमिका महत्त्वपूर्ण छ।
भारत सरकारले साइरस पुनावालालाई सन् २००५ मा पद्मश्री र सन् २०२२ मा पद्मभूषणबाट सम्मानित गरेको छ। यी सम्मानले उनको उद्यमशीलता र जनस्वास्थ्य क्षेत्रमा योगदानको महत्त्वलाई प्रतिबिम्बित गर्छन्।
उनको व्यावसायिक सफलतासँग परोपकारी काम पनि जोडिएको छ। पुनावाला परिवारले शिक्षा, स्वास्थ्य, सरसफाइ र सामाजिक कल्याणका क्षेत्रमा विभिन्न पहल गर्दै आएको छ।
भिल्लु पुनावाला च्यारिटी फाउन्डेसनलगायतका माध्यमबाट सामाजिक क्षेत्रमा योगदान पुर्याउने कामले व्यवसायबाट सिर्जना भएको सम्पत्तिलाई सामाजिक उद्देश्यसँग जोड्ने प्रयास देखाउँछ।
खोप उत्पादन आफैँमा पनि आर्थिक र सामाजिक मूल्य सिर्जना गर्ने व्यवसाय हो। संक्रामक रोगबाट जोगाउन सकिने मानिसको संख्या बढ्दा उपचारमा लाग्ने खर्च घटाउन, बालमृत्यु कम गर्न र जनस्वास्थ्य प्रणालीमाथिको दबाब कम गर्न सहयोग पुग्छ।
त्यसैले खोपको उत्पादन र उपलब्धता केवल उत्पादक कम्पनीको नाफासँग सम्बन्धित विषय होइन।
यद्यपि सस्तो खोप उपलब्ध गराउने लक्ष्य पूरा गर्न उद्योगले निरन्तर लगानी गर्नुपर्छ। अनुसन्धान, गुणस्तर नियन्त्रण र उत्पादन विस्तारको खर्च धान्न सक्ने वित्तीय आधार आवश्यक हुन्छ।
यही कारण सिरमको व्यावसायिक मोडेलमा ठूलो परिमाणमा उत्पादन र प्रतिस्पर्धी मूल्यको संयोजन महत्त्वपूर्ण छ।
साइरस पुनावालाको यात्रा एउटा पारिवारिक घोडा फार्मबाट सुरु भएर विश्वव्यापी खोप उद्योगसम्म पुगेको छ।
उनले स्वास्थ्य क्षेत्रमा रहेको अभावलाई व्यावसायिक अवसरका रूपमा पहिचान गरे, ठूलो लगानीको जोखिम स्वीकार गरे र उत्पादन क्षमतालाई आफ्नो प्रतिस्पर्धात्मक शक्तिमा रूपान्तरण गरे। उनको सफलताको मूल पाठ स्पष्ट छ।
ठूलो व्यवसाय निर्माण गर्न बजारमा पहिलेबाट स्थापित माग पछ्याउनु मात्र पर्याप्त हुँदैन। समाजमा रहेको वास्तविक समस्या पहिचान गरेर त्यसको प्रभावकारी समाधान दिन सक्ने उत्पादन र व्यवसाय निर्माण गर्नुपर्छ।
त्यसलाई ठूलो परिमाणमा, प्रतिस्पर्धी मूल्यमा र विश्वसनीय गुणस्तरका साथ उपलब्ध गराउन सके व्यावसायिक विस्तारको सम्भावना फराकिलो हुन्छ।
साइरस पुनावालाले खोप उद्योगमा यही सिद्धान्तलाई व्यवहारमा उतारे। त्यसैले उनको व्यावसायिक साम्राज्यको पहिचान केवल धन, उत्पादन क्षमता र अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा सीमित छैन।
करोडौँ मानिसलाई जीवनरक्षक खोप उपलब्ध गराउने विश्वव्यापी आपूर्ति प्रणालीको एउटा महत्त्वपूर्ण हिस्सा निर्माण गर्नु नै उनको उद्यमशील यात्राको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि हो।
