काठमाडौं – नेपाल प्रिमियर लिग (एनपीएल) अब क्रिकेट प्रतियोगितामा मात्रै सीमित छैन। यसले खेलकुदलाई व्यावसायिक कारोबार, मनोरञ्जन, विज्ञापन, प्रसारण, पर्यटन र उपभोक्ता बजारसँग जोडेको छ।
तेस्रो संस्करणमा आइपुग्दा प्रतियोगितासँग जोडिएको समग्र आर्थिक गतिविधि करिब डेढ अर्ब रुपैयाँ पुग्ने अनुमान गरिएको छ।
यो रकमले एनपीएलको आकार र यससँग जोडिएका व्यावसायिक अवसरको संकेत गर्छ। तर डेढ अर्ब रुपैयाँलाई एउटै संस्थाको आम्दानी वा नाफाका रूपमा बुझ्नु गलत हुन्छ।
यसमा क्रिकेट संघको आम्दानी, फ्रेन्चाइज टोलीहरूको खर्च, प्रसारण तथा टिकटसम्बन्धी कारोबार र प्रतियोगिताका कारण चलायमान हुने विभिन्न क्षेत्रका गतिविधि समेटिएका छन्।
ती सबै रकमको लेखा पद्धति एउटै हुँदैन र कतिपय रकम एउटै आर्थिक चक्रमा दोहोरिएर गणना हुन सक्ने सम्भावना पनि रहन्छ।
नेपाल क्रिकेट संघका कोषाध्यक्ष पदमबहादुर खड्काका अनुसार तेस्रो संस्करणमा एनपीएलसँग सम्बन्धित कुल कारोबार करिब डेढ अर्ब रुपैयाँ पुग्ने अनुमान छ।
संघसँग सम्बन्धित कारोबार ७० देखि ७५ करोड रुपैयाँको हाराहारीमा रहने र आठ फ्रेन्चाइज टोलीले पनि लगभग त्यस्तै आकारको खर्च गर्ने अनुमान गरिएको छ।
प्रायोजनबाट मात्रै करिब २० करोड रुपैयाँ जुट्ने अपेक्षा छ। टिकट बिक्री र प्रसारण अधिकारबाट हुने आम्दानीले पनि प्रतियोगिताको आर्थिक आकार बढाएको छ।
यद्यपि, यी अनुमानलाई एउटै आधारमा जोडेर निकालिएको अन्तिम लेखापरीक्षित हिसाबका रूपमा लिन मिल्दैन। कुल कारोबारको अनुमान र वास्तविक रूपमा प्राप्त भएको आम्दानी छुट्टाछुट्टै विषय हुन्।
एनपीएलको आर्थिक प्रभाव बुझ्न यसले कति रकम उठाउँछ भन्ने प्रश्न मात्र पर्याप्त हुँदैन।
त्यो रकम कहाँबाट आउँछ, कसले खर्च गर्छ, कुन क्षेत्रमा पुग्छ, कति रकम नेपालभित्रै रहन्छ र प्रतियोगिता सकिएपछि त्यसबाट सिर्जना भएको आर्थिक गतिविधि कति टिक्छ भन्ने प्रश्न पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छन्।
यही आधारमा एनपीएललाई क्रिकेट प्रतियोगिताभन्दा ठूलो आर्थिक प्रणालीका रूपमा विश्लेषण गर्न सकिन्छ।
प्रसारण अधिकारले बढाएको व्यावसायिक मूल्य
एनपीएलको आम्दानीको प्रमुख आधारमध्ये प्रसारण अधिकार बनेको छ। तेस्रो संस्करणका लागि टेलिभिजन, अनलाइन प्रसारण र टिकट व्यवस्थापनसम्बन्धी सम्झौताले प्रतियोगिताको व्यावसायिक मूल्य उल्लेखनीय रूपमा बढाएको छ।
उपलब्ध विवरणअनुसार विश्वव्यापी अनलाइन प्रसारण अधिकार नेटटिभीले १८ करोड ४ लाख रुपैयाँमा र नेपालभित्रको टेलिभिजन प्रसारण अधिकार हिमालय टेलिभिजनले १४ करोड ६४ लाख रुपैयाँमा लिएका छन्।
टिकट व्यवस्थापनको अधिकार ईसेवाले ८५ लाख रुपैयाँमा प्राप्त गरेको छ। यी तीन सम्झौताको घोषित मूल्य जोड्दा ३३ करोड ५३ लाख रुपैयाँ पुग्छ। यसमध्ये अनलाइन र टेलिभिजन प्रसारण अधिकारको मूल्य मात्रै ३२ करोड ६८ लाख रुपैयाँ छ।
यो रकमले एनपीएललाई खेल मैदानमा दर्शक जम्मा गर्ने प्रतियोगिताबाट प्रसारणयोग्य व्यावसायिक सामग्रीका रूपमा स्थापित गरिरहेको देखाउँछ। टेलिभिजन र डिजिटल माध्यमले प्रतियोगिता देखाउन अधिकार शुल्क तिर्छन्।
त्यसपछि प्रसारणकर्ताले विज्ञापन, प्रायोजन र दर्शकको पहुँचका आधारमा आफ्नो लगानी उठाउने प्रयास गर्छन्। यसरी क्रिकेट मैदानमा हुने खेलबाट सुरु भएको आर्थिक गतिविधि प्रसारण उद्योग, विज्ञापन बजार र डिजिटल सेवासम्म पुग्छ।
प्रसारण अधिकारको मूल्य बढ्नुले प्रतियोगिताको व्यावसायिक आकर्षण बढेको संकेत दिन्छ। तर अधिकार खरिद गर्ने कम्पनीले गरेको खर्चलाई आयोजकको आम्दानीका रूपमा मात्रै हेरेर पुग्दैन।
प्रसारणकर्ताले त्यसको बदलामा विज्ञापन बिक्री, कार्यक्रम प्रायोजन र दर्शकको पहुँचबाट आम्दानी गर्न सक्नुपर्छ। दर्शकको संख्या र समय बिताउने अवधि बढेमा प्रसारणकर्ताको व्यावसायिक मूल्य बढ्छ।
दर्शकको ध्यान आकर्षित गर्न नसकेमा महँगो अधिकार खरिद पनि जोखिमपूर्ण लगानी बन्न सक्छ।
एनपीएलको दीर्घकालीन मूल्यांकन गर्दा प्रसारण सम्झौताको रकमसँगै प्रतियोगिताको पहुँच, नियमित दर्शक, विज्ञापनदाताको रुचि र प्रसारणकर्ताको लगानीबाट सिर्जना हुने प्रतिफल पनि हेर्नुपर्छ।
अधिकार शुल्क एकपटक बढ्नु सकारात्मक संकेत हो, तर हरेक संस्करणमा त्यसको व्यावसायिक मूल्य कायम राख्न सक्नु अझ ठूलो चुनौती हो।
प्रायोजन र विज्ञापनबाट उठ्ने रकम
एनपीएलको अर्को महत्त्वपूर्ण आम्दानीको स्रोत प्रायोजन हो। प्रतियोगिताको मुख्य प्रायोजकदेखि टोलीका साझेदार, जर्सीमा देखिने ब्रान्ड, मैदानभित्रका विज्ञापन र विभिन्न व्यावसायिक सहकार्यसम्म प्रायोजनको बजार फैलिएको छ।
तेस्रो संस्करणमा प्रायोजनबाट करिब २० करोड रुपैयाँ जुट्ने अनुमान गरिएको छ। प्रतियोगितासँग जोडिएका ब्रान्डको संख्या दुई दर्जनको आसपास पुग्ने अपेक्षा पनि सार्वजनिक विवरणमा गरिएको छ।
सिद्धार्थ बैंक प्रतियोगिताको मुख्य प्रायोजक बनेको छ र त्यसको सम्झौता पाँच वर्षका लागि गरिएको बताइएको छ।
कम्पनीहरूले खेलकुदमा लगानी गर्नुको उद्देश्य केवल आफ्नो नाम देखाउनु होइन।
उनीहरू उपभोक्तासँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध बनाउन, उत्पादन तथा सेवाको पहिचान बढाउन, नयाँ ग्राहक आकर्षित गर्न र प्रतिस्पर्धी बजारमा आफ्नो उपस्थिति बलियो बनाउन चाहन्छन्।
क्रिकेटले विभिन्न उमेर, भूगोल र उपभोक्ता समूहलाई एउटै प्रतियोगितासँग जोड्न सक्ने भएकाले विज्ञापनदाताका लागि यसको उपयोगिता बढ्छ।
एनपीएलमा बैंक तथा वित्तीय संस्था, दूरसञ्चार, उपभोग्य वस्तु, डिजिटल भुक्तानी र अन्य सेवा प्रदायकका लागि आफ्नो ब्रान्ड प्रस्तुत गर्ने अवसर हुन्छ।
खेलाडीको जर्सी, मैदानको विज्ञापन, डिजिटल सामग्री, खेलअघि र खेलपछि प्रसारण हुने प्रचार सामग्री तथा टोलीसँगको सहकार्य प्रायोजनका फरक माध्यम हुन्। प्रतियोगिताको लोकप्रियता बढेसँगै यी माध्यमको व्यावसायिक मूल्य पनि बढ्न सक्छ।
तर प्रायोजनबाट घोषणा गरिएको रकम र वास्तवमा प्राप्त भएको रकम एउटै नहुन सक्छ।
सम्झौता नगदमा भएको छ वा वस्तु तथा सेवाको रूपमा, भुक्तानी एकैपटक भएको छ वा किस्तामा, प्रायोजकले कति सेवा वा सुविधा पाएको छ भन्ने विवरणले वास्तविक आर्थिक मूल्य निर्धारण गर्छ।
त्यसैले एनपीएलको आर्थिक पारदर्शिताका लागि प्रायोजन सम्झौताको कुल मूल्यसँगै प्राप्त रकम र त्यसको उपयोग पनि स्पष्ट हुनुपर्छ।
प्रायोजनको प्रभाव आयोजकमा मात्र सीमित हुँदैन। टोलीहरूले पनि आफ्नै ब्रान्ड साझेदार खोज्छन्।
जर्सी, सामाजिक सञ्जालका सामग्री, खेलाडीको प्रचार, समर्थकसँगका कार्यक्रम र अन्य व्यावसायिक गतिविधिबाट फ्रेन्चाइज टोलीहरूले छुट्टै आम्दानीको अवसर खोज्छन्।
प्रतियोगिता स्थापित हुँदै जाँदा आयोजक र टोलीबीचको व्यावसायिक सम्बन्ध थप व्यवस्थित हुनु आवश्यक हुन्छ।
टिकट बिक्री र दर्शकको खर्च
मैदानमा पुगेर खेल हेर्ने दर्शक एनपीएलको आर्थिक प्रणालीको अर्को आधार हुन्। टिकट बिक्रीबाट आयोजकले प्रत्यक्ष आम्दानी गर्छ भने दर्शकको आवागमनले यातायात, खाना, पेय पदार्थ र अन्य सेवाको माग बढाउँछ।
तेस्रो संस्करणमा टिकट बिक्रीबाट ११ करोड रुपैयाँभन्दा बढी आम्दानी हुने अनुमान गरिएको छ। अघिल्लो संस्करणमा टिकट बिक्रीबाट करिब आठ करोड रुपैयाँ उठेको विवरण छ। यसपटक टिकट बिक्रीको लक्ष्य बढाइएको छ।
टिकटको मूल्य पाँच सय र एक हजार रुपैयाँ तोकिएको विवरण सार्वजनिक भएको छ।
प्रतियोगिताको सुरुवाती खेलका लागि अनलाइन टिकट छोटो समयमै बिक्री भएको खबरले दर्शकको रुचि देखाउँछ। तर सुरुवाती खेलको टिकट बिक्रीलाई सम्पूर्ण प्रतियोगितामा समान माग रहने प्रमाण मान्न मिल्दैन।
कुन खेलमा कुन टोली भिड्छन्, खेलाडीको लोकप्रियता कति छ, खेलको समय र मौसम कस्तो छ तथा मैदानमा पुग्न दर्शकलाई कति सहज हुन्छ भन्ने कुराले टिकट बिक्रीमा प्रभाव पार्छ।
टिकट बिक्रीको रकम बुझ्दा टिकट व्यवस्थापन अधिकारको शुल्क र टिकट बेचेर प्राप्त हुने रकमलाई पनि छुट्याउनुपर्छ।
ईसेवाले टिकट व्यवस्थापनको अधिकारका लागि ८५ लाख रुपैयाँ तिर्ने सम्झौता गरेको छ। त्यसबाहेक टिकट बिक्रीबाट उठ्ने रकमको बाँडफाँटसम्बन्धी व्यवस्था पनि छ।
उपलब्ध विवरणअनुसार टिकट बिक्रीको ९५ प्रतिशत रकम नेपाल क्रिकेट संघले पाउने र पाँच प्रतिशत ईसेवाले पाउने व्यवस्था उल्लेख गरिएको छ।
अधिकार शुल्क र टिकट बिक्रीको आम्दानीलाई छुट्टाछुट्टै लेखांकन नगरेमा एउटै गतिविधिको मूल्य दोहोरो गन्ने जोखिम रहन्छ।
टिकट बिक्रीले प्रत्यक्ष रूपमा आयोजकको आम्दानी बढाए पनि दर्शकले गर्ने सम्पूर्ण खर्च प्रतियोगिताको टिकट आम्दानीमा पर्दैन।
मैदानसम्म पुग्न सार्वजनिक यातायात, ट्याक्सी वा निजी सवारी प्रयोग गर्ने, खाना खाने, पेय पदार्थ किन्ने वा अन्य सेवा लिने दर्शकको खर्च स्थानीय व्यवसायमा पुग्छ।
बाहिरबाट आएका दर्शकले होटलमा बस्ने सम्भावना पनि हुन्छ। यसरी टिकटको मूल्यभन्दा बाहिर पनि खेलकुदले उपभोग र सेवाको बजार चलायमान बनाउन सक्छ।
तर दर्शकको खर्चलाई एनपीएलले सिर्जना गरेको नयाँ आर्थिक लाभ मान्नुअघि सावधानी आवश्यक छ। स्थानीय बासिन्दाले खेल हेर्न खर्च गरेको रकम अन्य मनोरञ्जन वा उपभोगमा खर्च हुने सम्भावना पनि हुन्छ।
प्रतियोगिताका कारण थपिएको खर्च र पहिलेदेखि हुने खर्च छुट्याउन सके मात्रै वास्तविक अतिरिक्त आर्थिक प्रभाव अनुमान गर्न सकिन्छ।
आठ फ्रेन्चाइज टोलीको लगानी
एनपीएलको समग्र अर्थतन्त्रमा आठ फ्रेन्चाइज टोलीको भूमिका ठूलो छ।
टोलीहरूले खेलाडीको पारिश्रमिक, विदेशी खेलाडीको शुल्क, प्रशिक्षक तथा प्राविधिक जनशक्ति, आवास, यातायात, अभ्यास, व्यवस्थापन, प्रचारप्रसार र समर्थकसँग सम्बन्धित गतिविधिमा रकम खर्च गर्छन्।
तेस्रो संस्करणमा प्रत्येक टोलीको खर्च करिब १५ करोड रुपैयाँ पुग्ने अनुमानका आधारमा आठ टोलीको कुल खर्च करिब एक अर्ब २० करोड रुपैयाँ हुन सक्ने विवरण सार्वजनिक भएको छ।
यो अनुमानले फ्रेन्चाइज क्रिकेटमा लगानीको आकार बढिरहेको देखाउँछ। अघिल्ला संस्करणमा टोलीहरूको खर्च औसत आठदेखि दस करोड रुपैयाँको हाराहारीमा रहेको बताइएको थियो।
त्रिवि क्रिकेट रंगशाला। फाइल तस्बिर
यसपटक खेलाडीको मूल्य, टोलीको व्यावसायिक गतिविधि र व्यवस्थापन खर्च बढेसँगै लगानी पनि बढेको अनुमान छ। तर सबै टोलीको वास्तविक खर्च बराबर हुन्छ भन्ने छैन।
टोलीको रणनीति, खेलाडी छनोट, विदेशी खेलाडीको संख्या, प्रायोजन र व्यवस्थापनको शैलीअनुसार खर्च फरक पर्न सक्छ।
खेलाडीको पारिश्रमिक टोलीको मुख्य खर्चमध्ये पर्छ। नेपाली खेलाडीका लागि टोलीअनुसार तोकिएको पारिश्रमिक सीमा र विदेशी खेलाडीको शुल्क छुट्टाछुट्टै विषय हुन्।
उपलब्ध विवरणअनुसार १४ नेपाली खेलाडीको पारिश्रमिकका लागि टोलीको सीमा ९० लाख रुपैयाँ रहेको र त्यसमा प्रमुख खेलाडीका लागि अधिकतम २० लाख रुपैयाँसम्म छुट्याउन सकिने व्यवस्था छ।
विदेशी खेलाडीको पारिश्रमिक भने अलग हुन्छ। विदेशी खेलाडीका लागि प्रत्येक टोलीले तीनदेखि चार करोड रुपैयाँसम्म बजेट छुट्याउने अनुमान गरिएको छ।
विदेशी खेलाडीको सहभागिताले प्रतियोगिताको प्रतिस्पर्धात्मक स्तर, दर्शकको रुचि र प्रसारणको आकर्षण बढाउन सक्छ।
डेभिड वार्नर, डेभिड मिलर, आन्द्रे रसेल र शाकिब अल हसनजस्ता चर्चित खेलाडीको सहभागिताले अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेटमा रुचि राख्ने दर्शकलाई पनि एनपीएलतर्फ आकर्षित गर्ने सम्भावना हुन्छ। तर चर्चित खेलाडी ल्याउनु मात्रै सफल व्यावसायिक रणनीति होइन।
उनीहरूको उपस्थितिले टिकट बिक्री, प्रायोजन, प्रसारण र टोलीको ब्रान्ड मूल्यमा कति योगदान गर्छ भन्ने आधारमा लगानीको प्रतिफल मूल्यांकन गर्नुपर्छ।
फ्रेन्चाइज टोलीको खर्च सबै अर्थमा देशबाट बाहिर जाने रकम पनि होइन। नेपाली खेलाडी, प्रशिक्षक, स्थानीय कर्मचारी, होटल, यातायात र अन्य सेवामा गरिएको खर्च देशभित्रैका व्यक्ति तथा व्यवसायमा पुग्छ।
विदेशी खेलाडीको पारिश्रमिक र विदेशबाट खरिद गरिएका सेवामा भने रकम बाहिरिन सक्छ। त्यसैले कुल खर्चको आकार मात्र हेरेर अर्थतन्त्रमा परेको प्रभाव निष्कर्ष निकाल्न सकिँदैन।
खर्चको कुन हिस्सा देशभित्र रह्यो, कुन हिस्सा बाहिर गयो र त्यसले कति थप आर्थिक गतिविधि सिर्जना गर्यो भन्ने कुरा महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
होटल, यातायात र स्थानीय बजारमा प्रभाव
एनपीएलको आर्थिक गतिविधि क्रिकेट संघ र फ्रेन्चाइज टोलीको खातामा मात्रै सीमित हुँदैन। प्रतियोगिता सञ्चालनका लागि खेलाडी, प्रशिक्षक, प्राविधिक टोली, आयोजकका कर्मचारी, सञ्चारकर्मी, प्रायोजकका प्रतिनिधि र दर्शकको आवागमन हुन्छ।
उनीहरूलाई आवास, खाना, यातायात, सरसफाइ, स्वास्थ्य सेवा र अन्य सुविधा आवश्यक पर्छ। यही मागले होटल, रेस्टुरेन्ट, सवारी सेवा र स्थानीय पसलमा कारोबार बढाउन सक्छ।
प्रत्येक टोलीले प्रतियोगिताको अवधिमा होटलमा बस्ने, खाना खाने र आवागमन गर्ने भएकाले आवास तथा आतिथ्य सेवामा नियमित खर्च हुन्छ।
एउटा फ्रेन्चाइज टोलीको होटल खर्च मात्रै ५० देखि ६० लाख रुपैयाँसम्म पुग्न सक्ने अनुमान सार्वजनिक भएको छ। आठ टोलीको खर्चलाई एउटै स्तरमा राखेर हिसाब गर्ने हो भने होटल व्यवसायमा उल्लेखनीय रकम पुग्न सक्छ।
तर वास्तविक रकम टोलीको बसाइ अवधि, होटलको स्तर, खेल तालिका र सम्झौताको प्रकृतिअनुसार फरक हुन्छ।
टोलीको खर्चले होटल र रेस्टुरेन्टमा मात्रै होइन, सवारी चालक, इन्धन व्यवसायी, खाद्य आपूर्तिकर्ता, लुगा तथा खेल सामग्री विक्रेता, छपाइ व्यवसाय, सुरक्षा सेवा र अस्थायी कामदारसम्म अवसर सिर्जना गर्न सक्छ।
प्रतियोगिताका लागि आवश्यक प्रचार सामग्री, ब्यानर, जर्सी, परिचयपत्र, सजावट र अन्य सामग्रीको उत्पादन तथा आपूर्तिमा पनि स्थानीय व्यवसाय सहभागी हुन सक्छन्।
एनपीएलका कारण होटलको कोठा भरिनु वा रेस्टुरेन्टमा ग्राहक बढ्नु सकारात्मक संकेत हो। तर प्रतियोगिताकै कारण कति नयाँ ग्राहक आए, स्थानीय बासिन्दाको नियमित खर्च कति स्थानान्तरण भयो र बाहिरबाट आएका आगन्तुकले कति रकम खर्च गरे भन्ने तथ्यांक नभएसम्म समग्र आर्थिक लाभको यकिन रकम निकाल्न कठिन हुन्छ।
होटलको कुल कारोबार बढेको तथ्य र एनपीएलका कारण मात्रै थपिएको कारोबार फरक हुन्।
यसका लागि प्रतियोगिताको अवधिमा होटलको कोठा उपयोग, औसत बसाइ, ग्राहकको स्रोत, रेस्टुरेन्टको बिक्री, सवारी सेवाको माग र स्थानीय आपूर्तिकर्ताको कारोबारको विवरण संकलन गर्न सकिन्छ।
प्रतियोगिता नभएको सामान्य अवधिसँग तुलना गर्दा एनपीएलको वास्तविक प्रभाव कति रह्यो भन्ने कुरा अझ स्पष्ट हुन्छ।
जर्सी, व्यापारिक सामग्री र डिजिटल बजार
फ्रेन्चाइज क्रिकेटले समर्थकसँग सम्बन्धित व्यापारको नयाँ अवसर पनि खोल्छ। टोलीको जर्सी, टोपी, अन्य पहिरन, खेलाडीको नाम वा नम्बर भएका सामग्री र समर्थकले प्रयोग गर्ने वस्तु बिक्री गरेर टोलीले अतिरिक्त आम्दानी गर्न सक्छ।
सामाजिक सञ्जालमा टोलीको पहुँच बढ्दै जाँदा अनलाइन बिक्री र डिजिटल प्रचारको सम्भावना पनि बढ्छ।
एनपीएलसँग सम्बन्धित केही टोलीले जर्सी बिक्री अघिल्लो संस्करणको तुलनामा बढ्ने अपेक्षा गरेका छन्।
टोलीका लागि यसले प्रायोजनभन्दा फरक आम्दानीको स्रोत बनाउन सक्छ। तर जर्सी बिक्रीको वास्तविक आकार बुझ्न उत्पादनको संख्या, बिक्री मूल्य, उत्पादन लागत, बिक्री नभएको मौज्दात र नाफाको विवरण आवश्यक पर्छ।
जर्सीको बिक्री बढेको दाबी र त्यसबाट टोलीले प्राप्त गरेको शुद्ध आम्दानी एउटै कुरा होइन।
डिजिटल बजारको अर्को पक्ष टोलीका सामाजिक सञ्जाल, मोबाइल अनुप्रयोग, अनलाइन सामग्री र समर्थकसँगको प्रत्यक्ष सम्पर्क हो। लोकप्रिय खेलाडी तथा टोलीसँग जोडिएका सामग्रीले दर्शकको सहभागिता बढाउन सक्छ।
त्यसको उपयोग गरेर प्रायोजन, व्यापारिक सहकार्य र वस्तु बिक्री विस्तार गर्न सकिन्छ। तर डिजिटल पहुँचलाई आर्थिक मूल्यमा रूपान्तरण गर्न नियमित सामग्री, विश्वसनीय ब्रान्ड, व्यवस्थित बिक्री प्रणाली र समर्थकको वास्तविक माग आवश्यक हुन्छ।
यसले खेलकुदसँग जोडिएका साना व्यवसायलाई पनि अवसर दिन सक्छ। स्थानीय डिजाइनर, छपाइ उद्योग, कपडा उत्पादक, डिजिटल प्रचार सेवा, भिडिओ निर्माणकर्ता र अनलाइन व्यापार सञ्चालकले प्रतियोगिताका लागि सेवा उपलब्ध गराउन सक्छन्।
यस्ता अवसर कति स्थानीय व्यवसायले पाए र त्यसबाट कति रोजगारी सिर्जना भयो भन्ने विवरण सार्वजनिक भएमा एनपीएलको आर्थिक प्रभाव अझ स्पष्ट रूपमा मापन गर्न सकिन्छ।
पुरस्कार रकम र खेलाडीको आम्दानी
एनपीएलको तेस्रो संस्करणमा विजेता टोलीले डेढ करोड रुपैयाँ, उपविजेताले ८० लाख रुपैयाँ, तेस्रो हुने टोलीले ४० लाख रुपैयाँ र चौथो हुने टोलीले ३० लाख रुपैयाँ पुरस्कार पाउने व्यवस्था छ।
पुरस्कार रकमले टोलीहरूबीच प्रतिस्पर्धा बढाउनुका साथै प्रतियोगिताको व्यावसायिक आकर्षण पनि बढाउँछ।
तर पुरस्कार रकमलाई आयोजकले गरेको खर्चका रूपमा मात्रै हेर्नु पर्याप्त हुँदैन। यो प्रतियोगिताको पुरस्कार कोषबाट टोलीले प्राप्त गर्ने रकम हो। विजेता टोलीले उक्त रकम खेलाडी, व्यवस्थापन वा अन्य प्रयोजनमा कसरी प्रयोग गर्छ भन्ने कुरा टोलीको आन्तरिक व्यवस्थामा निर्भर हुन्छ।
पुरस्कार रकमले टोलीको खर्चको केही हिस्सा धान्न सक्छ, तर सबै टोलीले पुरस्कार जित्दैनन्। त्यसैले फ्रेन्चाइजको व्यावसायिक सफलता पुरस्कारमा मात्रै निर्भर हुँदैन।
खेलाडीको पारिश्रमिक र पुरस्कारबाहेक प्रतियोगिताले उनीहरूको व्यावसायिक अवसर पनि बढाउन सक्छ। राम्रो प्रदर्शन गर्ने खेलाडीले भविष्यमा अन्य घरेलु वा विदेशी प्रतियोगितामा अवसर पाउन सक्छन्।
प्रायोजन, व्यक्तिगत प्रचार र क्रिकेटसँग सम्बन्धित अन्य गतिविधिमा सहभागिताको सम्भावना पनि बढ्न सक्छ। यद्यपि यी सम्भावनालाई निश्चित आम्दानीका रूपमा गणना गर्न मिल्दैन। खेलाडीको करार, प्रदर्शन र बजारको मागअनुसार अवसर फरक हुन्छ।
घरेलु खेलाडीले नियमित पारिश्रमिक पाउनु, प्रतिस्पर्धात्मक वातावरणमा खेल्न पाउनु र व्यावसायिक खेलकुदमा टिकिरहन सक्नु एनपीएलको दीर्घकालीन प्रभावसँग जोडिन्छ।
प्रतियोगिताले खेलाडीलाई आम्दानीको अवसर दिनुका साथै प्रशिक्षण, स्वास्थ्य, फिटनेस र खेल व्यवस्थापनसँग सम्बन्धित सेवाको माग पनि बढाउन सक्छ। त्यसका लागि प्रतियोगिता सकिएपछि पनि खेलाडी विकास र घरेलु क्रिकेटमा लगानी जारी रहनुपर्छ।
अघिल्ला संस्करणले देखाएको आम्दानीको वृद्धि
एनपीएलको आर्थिक आकार बुझ्न अघिल्ला दुई संस्करणको आम्दानी र खर्च उपयोगी आधार हुन्। सार्वजनिक विवरणअनुसार पहिलो संस्करणमा नेपाल क्रिकेट संघको कुल आम्दानी करिब २७ करोड ६९ लाख रुपैयाँ थियो।
खर्च करिब २० करोड १५ लाख रुपैयाँ पुगेको थियो। दोस्रो संस्करणमा कुल आम्दानी करिब ४७ करोड ३६ लाख रुपैयाँ र खर्च करिब २१ करोड ९६ लाख रुपैयाँ पुगेको विवरण सार्वजनिक भएको छ।
यसले दुई संस्करणबीच संघको आम्दानीमा उल्लेखनीय वृद्धि भएको देखाउँछ।
पहिलो संस्करणको आम्दानीमा फ्रेन्चाइज टोलीको स्वामित्व तथा सहभागितासम्बन्धी शुल्क, व्यावसायिक अधिकार, टिकट बिक्री र अन्य कार्यक्रमबाट आएको रकम समावेश थियो।
उपलब्ध विवरणअनुसार फ्रेन्चाइजसम्बन्धी आम्दानी करिब १६ करोड ८९ लाख रुपैयाँ, व्यावसायिक अधिकारबाट करिब ६ करोड ६ लाख रुपैयाँ र टिकटसम्बन्धी आम्दानी करिब चार करोड २२ लाख रुपैयाँ थियो।
यसले एनपीएलको सुरुवाती आर्थिक संरचनामा फ्रेन्चाइज शुल्क र व्यावसायिक अधिकारको महत्त्व देखाउँछ।
दोस्रो संस्करणमा संघको आम्दानी बढ्नुले प्रायोजन, प्रसारण, टिकट र अन्य व्यावसायिक अधिकारको बजार विस्तार भएको संकेत गर्छ। तर आम्दानी बढेको आधारमा संघको नाफा पनि त्यही अनुपातमा बढेको निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन।
प्रतियोगिता सञ्चालन खर्च, फ्रेन्चाइज टोलीलाई बाँडिने रकम र अन्य दायित्वलाई समेटेर मात्रै संघको वास्तविक आर्थिक परिणाम बुझ्न सकिन्छ।
दोस्रो संस्करणको विवरणअनुसार संघको कुल आम्दानीबाट खर्च कटाएपछि बाँकी रकमको बाँडफाँट गरिएको थियो। आठ फ्रेन्चाइज टोलीलाई राजस्व बाँडफाँटअन्तर्गत रकम उपलब्ध गराइएको र संघले आफूसँग राखेको रकम पनि सार्वजनिक विवरणमा उल्लेख छ।
पहिलो संस्करणमा पनि टोली तथा अन्य क्रिकेट संरचनासँग रकम बाँडिएको थियो। यसले एनपीएलको आम्दानी संघको खातामा जम्मा भएर त्यहीँ सीमित नरहने देखाउँछ।
एनपीएल प्रतिस्पर्धी टिमका कप्तानहरू। तस्बिरः नेपाल प्रिमियर लिग
यही कारण तेस्रो संस्करणको डेढ अर्ब रुपैयाँको अनुमानलाई अघिल्ला वर्षको संघीय आम्दानीसँग सीधै तुलना गर्न मिल्दैन। डेढ अर्ब रुपैयाँ समग्र कारोबारको अनुमान हो भने २७ करोड ६९ लाख र ४७ करोड ३६ लाख रुपैयाँ संघको कुल आम्दानीका विवरण हुन्।
एउटामा टोलीहरूको खर्च र अन्य आर्थिक गतिविधि पनि समेटिन सक्छन्, अर्कोमा संघको खातामा आएको रकमको हिसाब हुन्छ। यी दुई सूचकको भिन्नता स्पष्ट नगरेमा एनपीएलको आकारबारे गलत निष्कर्ष निस्कन सक्छ।
डेढ अर्बको हिसाबमा दोहोरो गणनाको जोखिम
एनपीएलको आर्थिक प्रभावबारे सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण प्रश्न यसको कुल कारोबारको हिसाब कसरी निकालिएको छ भन्ने हो। संघसँग सम्बन्धित कारोबार ७० देखि ७५ करोड रुपैयाँ र फ्रेन्चाइज टोलीको खर्च पनि लगभग त्यति नै हुने अनुमान गरिएको छ।
अर्कोतर्फ, आठ टोलीको औसत खर्च १५ करोड रुपैयाँका दरले एक अर्ब २० करोड रुपैयाँ पुग्न सक्ने अनुमान छ। संघको सञ्चालन खर्च करिब ३० करोड रुपैयाँ रहने विवरण पनि सार्वजनिक भएको छ।
यी आँकडा फरक आधारमा प्रस्तुत गरिएका हुनाले तिनलाई जस्ताको तस्तै जोडेर अन्तिम आर्थिक प्रभाव निकाल्नु उपयुक्त हुँदैन।
उदाहरणका लागि, संघले प्रसारण अधिकारबाट रकम प्राप्त गर्छ र प्रसारणकर्ताले त्यही अधिकार खरिदमा खर्च गर्छ। एउटा पक्षका लागि त्यो आम्दानी हो, अर्को पक्षका लागि खर्च।
दुवै पक्षको कारोबार छुट्टाछुट्टै गणना गरेर समग्र आर्थिक गतिविधि देखाउन सकिन्छ, तर त्यसलाई नयाँ सिर्जना भएको आर्थिक मूल्य मान्न मिल्दैन।
त्यस्तै, प्रायोजकले आयोजकलाई रकम तिर्छ र आयोजकले त्यही रकमबाट प्रतियोगिताको व्यवस्थापन गर्छ भने एउटै रकम विभिन्न चरणमा कारोबारका रूपमा देखिन सक्छ।
फ्रेन्चाइज टोलीको खर्च पनि यसैगरी बुझ्नुपर्छ। टोलीले होटललाई भुक्तानी गरेको रकम होटलको आम्दानी हुन्छ।
होटलले खाद्य सामग्री आपूर्तिकर्तालाई भुक्तानी गर्छ भने त्यही रकम अर्को कारोबार बन्छ। कारोबारको कुल मात्रा निकाल्दा यी सबै भुक्तानी समेटिन सक्छन्, तर अर्थतन्त्रमा सिर्जना भएको थप मूल्य मापन गर्दा दोहोरो गणना हटाउनुपर्छ।
अर्थतन्त्रमा थपिएको वास्तविक मूल्य मापन गर्न एनपीएलका कारण सिर्जना भएको अतिरिक्त उत्पादन, सेवा, पारिश्रमिक र व्यवसायको मूल्य हेर्नुपर्छ।
त्यसमा स्थानीय श्रम र आपूर्तिको हिस्सा, बाहिरबाट आयात गरिएका वस्तु तथा सेवाको हिस्सा, विदेशिने पारिश्रमिक र प्रतियोगिता नभएको अवस्थामा पनि हुने खर्च छुट्याउनुपर्छ।
यसका लागि संघ, टोली, प्रसारणकर्ता, प्रायोजक र सेवा प्रदायकबाट एकरूप विवरण आवश्यक हुन्छ।
यसको अर्थ डेढ अर्ब रुपैयाँको अनुमान गलत हो भन्ने होइन। यसको अर्थ त्यो रकम कुन पद्धतिबाट निकालिएको हो भन्ने स्पष्ट हुनुपर्छ।
कुल कारोबारको अनुमानले प्रतियोगिताको व्यावसायिक आकार देखाउन सक्छ, तर त्यसलाई नाफा, राष्ट्रिय आय वा अर्थतन्त्रमा थपिएको मूल्यको बराबर मान्न मिल्दैन।
आर्थिक पारदर्शिता र दीर्घकालीन चुनौती
एनपीएलको व्यावसायिक आकार बढ्दै जाँदा यसको वित्तीय पारदर्शिताको महत्त्व पनि बढ्छ।
प्रायोजन सम्झौता, प्रसारण अधिकार, टिकट बिक्री, फ्रेन्चाइज शुल्क, सञ्चालन खर्च, पुरस्कार रकम र टोलीलाई बाँडिने आम्दानीबारे स्पष्ट विवरण सार्वजनिक भएमा प्रतियोगिताको वास्तविक आर्थिक अवस्था बुझ्न सजिलो हुन्छ।
यसले प्रायोजक, टोलीका लगानीकर्ता, खेलाडी र दर्शकको विश्वास पनि बढाउँछ।
अघिल्ला संस्करणका आम्दानी तथा खर्चका विवरणले एनपीएलको आर्थिक विस्तार बुझ्न आधार दिएका छन्। तर तेस्रो संस्करणको समग्र कारोबार अनुमानलाई पुष्टि गर्न अन्तिम लेखापरीक्षित विवरण आवश्यक हुन्छ।
संघको खातामा आएको रकम, टोलीहरूको वास्तविक खर्च, टिकट बिक्री, प्रसारण सम्झौताबाट प्राप्त रकम र अन्य व्यवसायमा परेको प्रभावलाई अलग-अलग प्रस्तुत गर्नुपर्छ।
त्यसपछि मात्रै अनुमान र वास्तविक परिणामबीचको अन्तर मूल्यांकन गर्न सकिन्छ।
प्रतियोगिताको आर्थिक सफलता आम्दानी बढ्नुमा मात्रै निर्भर हुँदैन।
टोलीहरू दीर्घकालीन रूपमा टिक्न सक्ने व्यावसायिक मोडेलमा छन् कि छैनन्, प्रायोजकले लगानीबाट लाभ पाइरहेका छन् कि छैनन्, खेलाडीले नियमित पारिश्रमिक पाएका छन् कि छैनन् र स्थानीय व्यवसायले स्थायी अवसर पाएका छन् कि छैनन् भन्ने विषय पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छन्।
छोटो समयका लागि खर्च बढ्नु र दीर्घकालीन आर्थिक संरचना विकास हुनु फरक कुरा हुन्।
एनपीएलले नेपालमा खेलकुदलाई व्यावसायिक उद्योगका रूपमा विकास गर्ने सम्भावना देखाएको छ। तर त्यसका लागि प्रतियोगिताको समयतालिका, मैदानको पूर्वाधार, टिकट व्यवस्थापन, प्रसारणको गुणस्तर, खेलाडीको विकास, प्रायोजनको पारदर्शिता र दर्शकको अनुभवमा निरन्तर सुधार आवश्यक हुन्छ।
प्रतियोगितामा आएको लगानी घरेलु क्रिकेटको संरचना बलियो बनाउन प्रयोग हुन सके त्यसको प्रभाव एक सिजनको कारोबारभन्दा धेरै परसम्म पुग्न सक्छ।
क्रिकेटबाट अर्थतन्त्रसम्मको यात्रा
एनपीएलको तेस्रो संस्करणले नेपालको खेलकुद बजारमा ठूलो आर्थिक सम्भावना देखाएको छ।
करिब डेढ अर्ब रुपैयाँको कारोबार अनुमान, प्रसारण अधिकारमा ३३ करोड ५३ लाख रुपैयाँका सम्झौता, प्रायोजनबाट २० करोड रुपैयाँ जुट्ने अपेक्षा, टिकट बिक्रीमा वृद्धि र आठ फ्रेन्चाइज टोलीको लगानीले प्रतियोगिताको व्यावसायिक आधार विस्तार भएको संकेत गर्छ।
होटल, रेस्टुरेन्ट, यातायात, जर्सी बिक्री, डिजिटल सेवा र स्थानीय आपूर्तिकर्तासम्म फैलिने आर्थिक गतिविधिले यसको प्रभाव क्रिकेट मैदानबाहिर पनि पुग्ने सम्भावना देखाउँछ। तर एनपीएलको वास्तविक आर्थिक उपलब्धि मापन गर्दा कारोबारको ठूलो अंक मात्रै पर्याप्त हुँदैन।
कति आम्दानी भयो, कति खर्च भयो, कति रकम नेपालभित्रै रह्यो, कति रोजगारी सिर्जना भयो, स्थानीय व्यवसायले कति अतिरिक्त कारोबार पाए र प्रतियोगिता सकिएपछि त्यसको प्रभाव कति समय टिक्यो भन्ने प्रश्नको उत्तर चाहिन्छ।
यी तथ्यांक सार्वजनिक हुन सके एनपीएलको आर्थिक योगदान अनुमानभन्दा प्रमाणमा आधारित हुनेछ।
नेपालमा खेलकुदलाई नियमित व्यावसायिक उद्योगका रूपमा विकास गर्ने अवसर अझै खुला छ। एनपीएलले त्यसको प्रारम्भिक आधार तयार पारेको छ।
अब चुनौती कारोबारको आकार बढाउने मात्रै होइन, त्यसबाट सिर्जना हुने आम्दानीलाई पारदर्शी, दिगो र व्यापक आर्थिक लाभमा रूपान्तरण गर्ने हो। डेढ अर्ब रुपैयाँको अनुमान त्यही यात्राको संकेत हो, अन्तिम उपलब्धिको प्रमाण होइन।
