पुस्तक परिचय
पुस्तक : शु डग : अ मेमोयर बाई द क्रिएटर अफ नाइकी
लेखक : फिल नाइट
प्रकाशन : सन् २०१६
प्रकाशक : स्क्रिब्नर
विधा : आत्मकथा, उद्यमशीलता र व्यवसाय व्यवस्थापन
मुख्य विषय : उद्यम निर्माण, जोखिम व्यवस्थापन, बजार विस्तार र ब्रान्ड विकास
व्यवसायको संसारमा सफल कम्पनीहरूको चर्चा गर्दा प्रायः तिनको वर्तमान आकार, बजार हिस्सा, आम्दानी र नाफाका तथ्यांक अगाडि आउँछन्।
तर ती कम्पनी कसरी सुरु भए, सुरुवाती दिनमा संस्थापकले कस्ता कठिनाइ भोगे, पुँजीको अभावमा कसरी काम अघि बढाए र प्रतिस्पर्धी बजारमा आफ्नो पहिचान कसरी बनाए भन्ने कथा कमै सुनिन्छ।
विश्वकै परिचित खेलकुद ब्रान्डमध्ये एक नाइकीको सुरुवाती यात्रा भने यस्तै संघर्ष, अनिश्चितता र निरन्तर प्रयासको कथा हो।
आज विश्वभरका खेलाडी, खेलप्रेमी र उपभोक्ताले चिन्ने नाइकी कुनै ठूलो कारखाना, पर्याप्त लगानी वा स्थापित बजार सञ्जालबाट सुरु भएको थिएन।
यसको सुरुवात सीमित पुँजी, एउटा व्यावसायिक विचार र त्यसलाई व्यवहारमा उतार्ने साहसबाट भएको थियो।
फिल नाइटले आफ्नो पुस्तक ‘शु डग’ मा त्यही यात्रालाई आत्मकथात्मक शैलीमा प्रस्तुत गरेका छन्। पुस्तकले नाइकीको सफलतालाई केवल एउटा ब्रान्डको विस्तारका रूपमा व्याख्या गर्दैन।
यसले उद्यम सुरु गर्ने निर्णयदेखि उत्पादनको गुणस्तर, आपूर्तिकर्तासँगको सम्बन्ध, नगद प्रवाह, कर्मचारी व्यवस्थापन, प्रतिस्पर्धा र बजारमा विश्वास निर्माणसम्मका जटिल पक्षलाई संस्थापककै अनुभवमार्फत देखाउँछ।
पुस्तकको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पक्ष यसको इमानदार प्रस्तुति हो। नाइटले आफ्नो सफलताको मात्र चर्चा गरेका छैनन्।
गलत निर्णय, आर्थिक संकट, असफलता, डर, अन्योल र व्यवसाय बन्द हुन सक्ने अवस्थालाई पनि खुलाएका छन्।
यही कारण ‘शु डग’ प्रेरणादायी आत्मकथामा सीमित नभई उद्यमशीलता र व्यवसाय व्यवस्थापन बुझ्न चाहने पाठकका लागि उपयोगी पुस्तक बनेको छ।
पचास डलरबाट सुरु भएको सपना
फिल नाइटको व्यावसायिक यात्राको सुरुवात सन् १९६० को दशकमा भएको हो। स्ट्यानफोर्ड विश्वविद्यालयबाट व्यवसाय व्यवस्थापनमा उच्च शिक्षा हासिल गरेपछि उनी परम्परागत जागिरभन्दा फरक बाटो खोजिरहेका थिए।
उनले जापानमा उत्पादन हुने गुणस्तरीय तर तुलनात्मक रूपमा सस्ता दौडिने जुत्ता अमेरिकी बजारमा बिक्री गर्न सकिने सम्भावना देखेका थिए।
त्यतिबेला अमेरिकी खेलकुद जुत्ताको बजारमा जर्मन कम्पनी एडिडासको प्रभाव बलियो थियो।
नाइटले जापानी उत्पादकले कम लागतमा गुणस्तरीय जुत्ता उत्पादन गर्न सक्ने र त्यसलाई अमेरिकी बजारमा प्रतिस्पर्धी मूल्यमा बिक्री गर्न सकिने अनुमान गरे। यही विचार उनको व्यवसायको आधार बन्यो।
व्यवसाय सुरु गर्ने निर्णय गर्नु र त्यसका लागि स्रोत जुटाउनु भने फरक कुरा थिए। नाइटसँग ठूलो पुँजी थिएन।
उनले आफ्नो बुबासँग ५० अमेरिकी डलर ऋण लिएर जापानी जुत्ता उत्पादक ओनित्सुका टाइगरसँग व्यापारिक सम्बन्ध स्थापित गर्ने प्रयास थाले।
जापान भ्रमणका क्रममा उनले ओनित्सुका कम्पनीका अधिकारीहरूसँग भेट गरे। अमेरिकी बजारको सम्भावना, उपभोक्ताको माग र जापानी जुत्ताको प्रतिस्पर्धात्मक क्षमताबारे अध्ययन गरेर आफ्नो प्रस्ताव राखे।
कम्पनीका अधिकारीलाई अमेरिकी बजारमा जुत्ता बिक्री गर्ने उनको योजनाले आकर्षित गर्यो। त्यसपछि नाइटले अमेरिकामा ओनित्सुका टाइगर जुत्ताको वितरण गर्ने अवसर पाए।
नाइटको व्यवसायिक यात्रामा यो निर्णायक मोड थियो। उनीसँग आफ्नै कारखाना थिएन, उत्पादन प्रविधि थिएन र ठूलो वितरण सञ्जाल पनि थिएन। तर उनले एउटा उत्पादनलाई अर्को बजारमा पुर्याउने अवसर पहिचान गरेका थिए।
सन् १९६३ मा उनले आफ्नो कारको डिक्कीबाट जुत्ता बिक्री गर्न थाले। विश्वविद्यालयका खेलकुद प्रतियोगिता र दौड प्रतियोगितामा पुगेर खेलाडीलाई जुत्ता देखाउने, तिनको प्रतिक्रिया लिने र अर्डर संकलन गर्ने काम गर्थे।
प्रकाशकको पुस्तक परिचयअनुसार पहिलो वर्ष उनले आठ हजार अमेरिकी डलरको बिक्री गरेका थिए। सानो पुँजीबाट सुरु भएको कारोबारले बजारमा सम्भावना देखाउन थालेको थियो।
सन् १९६४ जनवरी २५ मा नाइट र उनका पूर्व प्रशिक्षक बिल बोवरम्यानबीच साझेदारी भयो। उनीहरूले मिलेर ब्लु रिबन स्पोर्ट्स स्थापना गरे।
बोवरम्यान खेलकुद प्रशिक्षक मात्र थिएनन्, दौडिने जुत्ताको बनावट र गुणस्तर सुधार गर्न निरन्तर प्रयोग गर्ने व्यक्ति पनि थिए। नाइटको व्यावसायिक सोच र बोवरम्यानको प्राविधिक अनुभवले कम्पनीलाई नयाँ दिशा दियो।
बजार बुझ्ने क्षमता र उत्पादनको गुणस्तर
‘शु डग’ को एउटा महत्त्वपूर्ण पक्ष बजारको आवश्यकता पहिचान गर्ने क्षमतासँग सम्बन्धित छ। नाइटले जुत्ता बेच्नुअघि अमेरिकी बजारमा खेलाडीले कस्तो जुत्ता चाहन्छन् भन्ने बुझ्ने प्रयास गरेका थिए।
उनले जापानी उत्पादनको मूल्य र गुणस्तरलाई अमेरिकी बजारमा उपलब्ध जुत्तासँग तुलना गरे।
व्यवसायमा नयाँ उत्पादन ल्याउनु मात्र पर्याप्त हुँदैन। त्यसलाई कसले किन्छ, किन किन्छ, कति मूल्य तिर्न तयार हुन्छ र प्रतिस्पर्धी उत्पादनभन्दा त्यसमा के फरक छ भन्ने बुझ्नुपर्छ।
नाइटको सुरुवाती योजनाले यही पक्षलाई महत्त्व दिएको थियो।
उनले जुत्ता बिक्रीका लागि ठूलो पसल वा विज्ञापन अभियानबाट सुरुवात गरेनन्।
खेलाडी र दौड प्रतियोगितालाई प्राथमिकता दिए। सम्भावित ग्राहकसम्म आफैँ पुगेर उत्पादन देखाए। खेलाडीको प्रतिक्रिया सुने र त्यसलाई बिक्री रणनीतिसँग जोड्ने प्रयास गरे।
यसले उत्पादन र ग्राहकबीच प्रत्यक्ष सम्बन्ध निर्माण गर्यो। बजारमा ग्राहकले चाहेको कुरा बुझ्न ठूलो अनुसन्धान संस्थाको आवश्यकता सधैँ पर्दैन।
कहिलेकाहीँ ग्राहकसँग प्रत्यक्ष संवाद, उत्पादनको प्रयोग र व्यवहारको अवलोकनले पनि महत्त्वपूर्ण सूचना दिन सक्छ भन्ने सन्देश पुस्तकले दिन्छ।
बोवरम्यानको भूमिका पनि यहीँबाट महत्त्वपूर्ण हुन्छ। उनी जुत्तालाई केवल बिक्रीयोग्य वस्तुका रूपमा हेर्दैनथे। खेलाडीको प्रदर्शनमा जुत्ताको बनावट, तौल, पकड र आरामले पार्ने प्रभावबारे उनी प्रयोग गर्थे।
जुत्ताको गुणस्तर सुधार गर्ने क्रममा उनले विभिन्न नमुना परीक्षण गरे।
यसले ब्लु रिबन स्पोर्ट्सलाई सामान्य आयातकर्ता वा वितरकभन्दा फरक बनाउने आधार तयार गर्यो। कम्पनीले बजारमा उत्पादन बिक्री गर्नुका साथै उत्पादनको सुधार र विकासमा पनि ध्यान दिन थाल्यो।
यही सोचले पछि आफ्नै ब्रान्ड र उत्पादन विकास गर्ने बाटो खोल्यो।
नगद प्रवाह र बैंकसँगको संघर्ष
नाइकीको सफलताको कथा पढ्दा धेरैले ब्रान्ड निर्माण, खेलाडीको प्रायोजन र आकर्षक विज्ञापनलाई प्राथमिकता दिन सक्छन्। तर ‘शु डग’ ले व्यवसायको अर्को कठोर पक्ष देखाउँछ, त्यो हो नगद प्रवाह।
कम्पनीको बिक्री बढ्दै जानु र हातमा पर्याप्त नगद हुनु एउटै कुरा होइन।
ग्राहकलाई सामान बिक्री गरेपछि रकम प्राप्त हुन समय लाग्न सक्छ। तर उत्पादकलाई नयाँ अर्डर दिन, सामान आयात गर्न र सञ्चालन खर्च धान्न तत्काल रकम चाहिन्छ।
यही समस्याले ब्लु रिबन स्पोर्ट्सलाई पटकपटक दबाबमा पारेको थियो।
व्यवसाय विस्तार गर्न नाइटले जापानी उत्पादकसँग थप जुत्ता माग गर्नुपर्थ्यो। त्यसका लागि अग्रिम रकम आवश्यक पर्थ्यो। बिक्री बढाउन थप सामान चाहिन्थ्यो, तर सामान ल्याउन पैसा थिएन।
बैंकबाट ऋण लिन खोज्दा कम्पनीको आकार र आर्थिक अवस्थाका कारण सहज रूपमा ऋण प्राप्त हुँदैनथ्यो।
नाइटले पुस्तकमा बैंकसँगको सम्बन्धलाई आफ्नो व्यावसायिक यात्राको कठिन पक्षका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। कम्पनीको कारोबार बढिरहेको भए पनि नगद अभावले दैनिक सञ्चालनमै समस्या निम्त्याउँथ्यो।
बिक्री र विस्तारको सम्भावना हुँदाहुँदै पनि पर्याप्त वित्तीय स्रोत नहुँदा व्यवसाय जोखिममा पर्न सक्थ्यो।
यही अनुभवले व्यवसायीलाई नाफा र नगद प्रवाहबीचको भिन्नता बुझाउँछ। लेखामा बिक्री र नाफा देखिनु सकारात्मक कुरा हो, तर कर्मचारीको तलब, आपूर्तिकर्ताको भुक्तानी, भाडा र सञ्चालन खर्च तिर्न नगद उपलब्ध हुनुपर्छ।
नाइटको अनुभवले व्यवसाय विस्तार गर्दा पुँजीको आवश्यकता कति महत्त्वपूर्ण हुन्छ भन्ने देखाउँछ। बिक्री बढाउने लक्ष्य राख्दा त्यससँगै आवश्यक कार्यशील पुँजीको व्यवस्था गर्नुपर्छ।
नत्र बढ्दो माग नै व्यवसायका लागि आर्थिक संकटको कारण बन्न सक्छ।
पुस्तकमा उनले आपूर्तिकर्तासँगको सम्बन्धमा आएको तनाव, बैंकको दबाब र व्यवसायलाई निरन्तरता दिन गर्नुपरेका प्रयासलाई विस्तारमा वर्णन गरेका छन्।
यसले उद्यमशीलतालाई बाहिरबाट देखिने सफलताको कथाभन्दा फरक, निरन्तर आर्थिक व्यवस्थापनको चुनौतीका रूपमा प्रस्तुत गर्छ।
साझेदारीको संकट र आफ्नै ब्रान्डको जन्म
ब्लु रिबन स्पोर्ट्सको सुरुवाती सफलता जापानी कम्पनी ओनित्सुकासँगको व्यापारिक सम्बन्धमा निर्भर थियो।
कम्पनीले जापानबाट जुत्ता ल्याएर अमेरिकी बजारमा बिक्री गरिरहेको थियो। तर समयसँगै आपूर्तिकर्तासँगको सम्बन्ध जटिल बन्दै गयो।
व्यवसायको भविष्य एउटा बाह्य उत्पादकको निर्णयमा निर्भर रहनु जोखिमपूर्ण थियो। ओनित्सुकाले अमेरिकी बजारमा आफ्नो वितरण व्यवस्थाबारे फरक सोच राख्न थालेपछि ब्लु रिबन स्पोर्ट्सको भविष्य अनिश्चित बन्यो।
नाइटले कम्पनीको व्यापारिक सम्बन्ध र बजार पहुँच गुम्न सक्ने जोखिम सामना गर्नुपर्यो।
यो अवस्था उनको व्यावसायिक यात्राको अर्को निर्णायक मोड बन्यो। अरूको उत्पादन बिक्री गरेर मात्रै दीर्घकालीन प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता निर्माण गर्न कठिन हुने निष्कर्षमा उनी पुगे।
आफ्नै उत्पादन र ब्रान्ड विकास गर्नुपर्ने आवश्यकता बढ्यो।
यस क्रममा ब्लु रिबन स्पोर्ट्सले नाइकी नाममा आफ्नै जुत्ता बजारमा ल्याउने तयारी गर्यो। सन् १९७१ मा नाइकी नाम र अहिले विश्वभर चिनिने चिह्न सार्वजनिक भयो।
कम्पनीको पहिलो नाइकी जुत्तामा प्रयोग भएको घुमाउरो चिह्न पोर्टल्यान्ड स्टेट युनिभर्सिटीकी विद्यार्थी क्यारोलिन डेभिडसनले तयार पारेकी थिइन्। त्यसबापत उनले ३५ अमेरिकी डलर पारिश्रमिक पाएकी थिइन्।
आज विश्वकै सबैभन्दा परिचित व्यापारिक चिह्नमध्ये एक बनेको उक्त चिह्न सुरुवातमा नाइटलाई समेत विशेष मन परेको थिएन। तर समयसँगै त्यसले गति, खेलकुद र प्रतिस्पर्धाको पहिचान बनायो।
एउटा साधारण डिजाइन कसरी ब्रान्डको अमूल्य सम्पत्तिमा बदलिन सक्छ भन्ने उदाहरण यही हो।
नाइकी नामको सुरुवातसँगै कम्पनीले अरूको उत्पादन बिक्री गर्ने व्यवसायबाट आफ्नै उत्पादन, पहिचान र बजार रणनीति निर्माण गर्ने दिशामा यात्रा अघि बढायो।
यसले ब्रान्डको स्वामित्व र उत्पादन नियन्त्रण दीर्घकालीन व्यवसायका लागि कति महत्त्वपूर्ण हुन्छ भन्ने देखाउँछ।
टिम निर्माण र नेतृत्वको वास्तविक परीक्षा
नाइटले पुस्तकमा आफ्नो सफलतालाई व्यक्तिगत क्षमताको परिणामका रूपमा मात्र प्रस्तुत गरेका छैनन्। नाइकीको सुरुवाती टोलीमा रहेका कर्मचारी, खेलाडी, प्रशिक्षक र साझेदारको भूमिकालाई उनले महत्त्व दिएका छन्।
कम्पनीको प्रारम्भिक टोली ठूलो थिएन। सीमित स्रोत र अनिश्चित भविष्यबीच काम गर्ने मानिसहरू थिए। उनीहरू सबैको अनुभव, क्षमता र सोच एउटै थिएन। तर साझा उद्देश्यले उनीहरूलाई जोडेको थियो।
नाइटका लागि कर्मचारी व्यवस्थापन केवल तलब दिने र काम लगाउने विषय थिएन। कम्पनीको उद्देश्य बुझ्ने, चुनौती स्वीकार गर्ने र कठिन अवस्थामा पनि काम जारी राख्ने टोली निर्माण गर्नु आवश्यक थियो।
नाइकीको प्रारम्भिक सफलतामा यही समूहको योगदान रहेको पुस्तकले देखाउँछ।
नेतृत्वको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष निर्णय गर्ने क्षमता हो। व्यवसायमा सबै निर्णय सही हुँदैनन्। कतिपय अवस्थामा उपलब्ध सूचना अपूरो हुन्छ। बजारको अवस्था अनिश्चित हुन्छ।
लगानीको प्रतिफल सुनिश्चित हुँदैन। यस्तो अवस्थामा निर्णय नगर्नु पनि जोखिमपूर्ण हुन सक्छ।
नाइटले धेरैपटक अपूरो जानकारीका आधारमा निर्णय गर्नुपरेको अनुभव सुनाएका छन्।
कहिले उत्पादनको माग अनुमान गर्नुपरेको छ, कहिले आपूर्तिकर्तासँगको सम्बन्धबारे निर्णय लिनुपरेको छ र कहिले कम्पनीको आर्थिक भविष्यलाई दाउमा राखेर नयाँ योजना अघि बढाउनुपरेको छ।
पुस्तकले नेतृत्वलाई सबै उत्तर थाहा भएको व्यक्तिको भूमिकामा सीमित गर्दैन। बरु अनिश्चितताबीच निर्णय गर्ने, गल्तीबाट सिक्ने र आवश्यक परे रणनीति परिवर्तन गर्ने क्षमताका रूपमा व्याख्या गर्छ।
खेलकुदबाट ब्रान्ड निर्माणसम्म
नाइकीको बजार विस्तारमा खेलकुद र खेलाडीको भूमिकालाई अलग गर्न सकिँदैन। कम्पनीले खेलाडीलाई उत्पादन प्रयोग गराउने, उनीहरूको प्रदर्शनसँग ब्रान्ड जोड्ने र खेलकुद समुदायमा विश्वास निर्माण गर्ने रणनीति अपनायो।
जुत्ता केवल खुट्टामा लगाउने वस्तु होइन, खेलाडीको प्रदर्शनसँग जोडिएको उत्पादन हो भन्ने धारणा स्थापित गर्न नाइकीले प्रयास गर्यो। खेलाडीको आवश्यकता, प्रशिक्षण, प्रतियोगिता र उपलब्धिलाई उत्पादन विकाससँग जोडियो।
यसले ब्रान्डलाई सामान्य जुत्ता उत्पादकको पहिचानबाट बाहिर निकाल्यो। नाइकीले आफूलाई खेलकुद, गति, आत्मविश्वास र व्यक्तिगत क्षमताको प्रतीकका रूपमा प्रस्तुत गर्न थाल्यो।
पछि कम्पनीले चर्चित खेलाडी र खेलकुद प्रतियोगितासँग सहकार्य गर्दै आफ्नो बजार विस्तार गर्यो। माइकल जोर्डनसँगको सहकार्यबाट जन्मिएको एयर जोर्डन यसको एउटा उदाहरण हो।
यसले खेलकुद उत्पादनलाई उपभोक्ताको जीवनशैली र सांस्कृतिक पहिचानसँग जोड्न सकिने सम्भावना देखायो।
तर यस्तो ब्रान्ड निर्माण रातारात भएको थिएन। यसका पछाडि उत्पादनको गुणस्तर, बजारको बुझाइ, निरन्तर लगानी र दीर्घकालीन रणनीति थियो।
विज्ञापनले ग्राहकको ध्यान आकर्षित गर्न सक्छ, तर उत्पादनले अपेक्षा पूरा गर्न सकेन भने ब्रान्डको विश्वास टिक्दैन भन्ने कुरा नाइकीको सुरुवाती यात्राले देखाउँछ।
नेपाली व्यवसायका लागि उपयोगिता
‘शु डग’ को सान्दर्भिकता नेपालका उद्यमी र व्यवसायीका लागि पनि उत्तिकै छ। नेपालमा धेरै व्यवसाय सीमित पुँजी, सानो बजार, आयातमा निर्भरता र वित्तीय स्रोतको अभावबीच सञ्चालन भइरहेका छन्।
यस्तो अवस्थामा पुस्तकले प्रस्तुत गरेका अनुभवले व्यवसाय सुरु गर्ने र विस्तार गर्ने दुवै चरणमा उपयोगी दृष्टिकोण दिन सक्छ।
पहिलो पाठ हो, बजारको आवश्यकता पहिचान गर्नु। नाइटले जापानी जुत्ता अमेरिकी बजारमा बिक्री गर्न सकिने सम्भावना देखे। उनले उत्पादन आफैँ बनाउने क्षमता नभए पनि बजारमा रहेको अवसर पहिचान गरे।
नेपालमा पनि कुनै वस्तु वा सेवा उत्पादन गर्नुअघि त्यसको वास्तविक माग, ग्राहकको क्षमता र प्रतिस्पर्धाको अवस्था बुझ्न आवश्यक छ।
दोस्रो पाठ हो, सानो पुँजीबाट व्यवसाय सुरु गर्दा खर्च र नगद प्रवाहलाई प्राथमिकता दिनु।
व्यवसायको सुरुवातमा ठूलो कार्यालय, महँगो उपकरण र भव्य संरचना बनाउनुभन्दा उत्पादन तथा सेवाको वास्तविक माग प्रमाणित गर्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
नाइटले कारको डिक्कीबाट जुत्ता बिक्री गरेर बजारको प्रतिक्रिया बुझेका थिए। सानो सुरुवातले ठूलो सम्भावनाको परीक्षण गर्न सकिन्छ।
तेस्रो पाठ हो, आपूर्तिकर्तामाथिको निर्भरता व्यवस्थापन गर्नु। ब्लु रिबन स्पोर्ट्सको सुरुवाती व्यापार जापानी कम्पनीसँगको सम्बन्धमा निर्भर थियो।
त्यो सम्बन्ध संकटमा परेपछि कम्पनीले आफ्नै ब्रान्ड विकास गर्नुपर्ने अवस्था आयो। नेपालका आयातमा निर्भर व्यवसायले पनि एउटै आपूर्तिकर्ता, एउटै बजार वा एउटै स्रोतमा अत्यधिक निर्भर हुनुको जोखिम बुझ्नुपर्छ।
चौथो पाठ हो, ब्रान्ड निर्माणलाई दीर्घकालीन लगानीका रूपमा लिनु। ब्रान्ड नाम वा चिह्न तयार पार्दैमा बजारमा विश्वास स्थापित हुँदैन। उत्पादनको गुणस्तर, ग्राहक सेवा, निरन्तरता र उपभोक्तासँगको सम्बन्धले ब्रान्डको मूल्य निर्माण गर्छ।
नाइकीको चिह्न विश्वव्यापी पहिचान बन्नुअघि कम्पनीले उत्पादन र बजारमा आफ्नो विश्वसनीयता स्थापित गर्नुपरेको थियो।
पाँचौँ पाठ हो, उपयुक्त टोली निर्माण गर्नु। व्यवसायको संस्थापकले सबै काम आफैँ गर्न सक्दैन। नाइटसँग बोवरम्यानको प्राविधिक क्षमता थियो।
त्यसैगरी कम्पनीको सुरुवाती टोलीले बिक्री, बजार विस्तार र उत्पादन व्यवस्थापनमा योगदान गर्यो। उद्यमीले आफ्नो कमजोरी पहिचान गरी फरक क्षमता भएका व्यक्तिलाई टोलीमा जोड्न सक्नुपर्छ।
नेपालका साना तथा मझौला व्यवसायका लागि यी पाठ अझ महत्त्वपूर्ण छन्। सीमित स्रोत भएको अवस्थामा सबै क्षेत्रमा एकैपटक लगानी गर्न सम्भव हुँदैन।
कुन कामले ग्राहक ल्याउँछ, कुन प्रक्रियाले लागत बढाइरहेको छ र कुन क्षेत्रमा लगानी गर्दा व्यवसायको क्षमता बढ्छ भन्ने पहिचान गर्नुपर्छ।
पुस्तकका सीमा र आलोचनात्मक पक्ष
‘शु डग’ सफल उद्यमीको आत्मकथा भएकाले यसमा प्रस्तुत घटनालाई लेखकको दृष्टिकोणबाट बुझ्नुपर्छ। नाइटले आफ्ना निर्णय, अनुभव र संघर्षलाई आफ्नै स्मृतिका आधारमा प्रस्तुत गरेका छन्।
त्यसैले पुस्तकलाई नाइकीको सम्पूर्ण संस्थागत इतिहास वा स्वतन्त्र व्यावसायिक अनुसन्धानका रूपमा लिनु उपयुक्त हुँदैन।
पुस्तकको अर्को सीमा यसको संस्थापक केन्द्रित प्रस्तुति हो। नाइकीको विकासमा कामदार, आपूर्तिकर्ता, वितरक, डिजाइनर र खेलाडीको योगदान महत्त्वपूर्ण थियो।
लेखकले उनीहरूको भूमिका उल्लेख गरे पनि कम्पनीको सफलताको कथा मुख्यतः नाइटको अनुभव वरिपरि केन्द्रित छ।
त्यस्तै, पुस्तकले उद्यमशीलताको जोखिम र संघर्षलाई प्रभावकारी रूपमा देखाए पनि सबै व्यवसायका लागि एउटै बाटो उपयुक्त हुन्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन।
नाइटको समय, अमेरिकी बजारको आकार, जापानी उत्पादन उद्योगको अवस्था र खेलकुद जुत्ताको माग विशेष परिस्थितिसँग जोडिएका थिए। आजको डिजिटल अर्थतन्त्र र विश्वव्यापी प्रतिस्पर्धाको वातावरण फरक छ।
नाइकीको पछिल्लो व्यावसायिक सफलता पनि केवल सुरुवाती उद्यमशीलताको परिणाम होइन।
उत्पादन विकास, आपूर्ति शृङ्खला, विश्वव्यापी वितरण, विज्ञापन, खेलाडी प्रायोजन र ठूलो पुँजी परिचालनले यसको विस्तारमा भूमिका खेलेका छन्। पुस्तकले ती सबै पक्षको पूर्ण आर्थिक विश्लेषण गर्दैन।
तर यी सीमाका बाबजुद पुस्तकको महत्त्व कम हुँदैन। यसको मुख्य योगदान व्यवसायलाई सफलताको अन्तिम परिणामबाट होइन, त्यससम्म पुग्ने कठिन प्रक्रियाबाट बुझ्न प्रेरित गर्नु हो।
निरन्तर अघि बढ्ने उद्यमशीलता
‘शु डग’ को शीर्षकले नै पुस्तकको मूल भावलाई संकेत गर्छ। नाइटका लागि ‘शु डग’ जुत्ताप्रति असाधारण रुचि राख्ने र त्यसैमा आफ्नो समय, ऊर्जा तथा जीवन समर्पित गर्ने व्यक्तिको पहिचान हो। उनी आफूलाई यही परिचयसँग जोड्छन्।
पुस्तकले उद्यमशीलतालाई केवल राम्रो विचार वा ठूलो सपना देख्ने क्षमताका रूपमा प्रस्तुत गर्दैन।
विचारलाई व्यवसायमा बदल्न बजार बुझ्नुपर्छ, ग्राहकको विश्वास जित्नुपर्छ, उत्पादनको गुणस्तर कायम गर्नुपर्छ र आर्थिक संकटको सामना गर्नुपर्छ। व्यवसाय विस्तार हुँदै जाँदा पुरानो रणनीति परिवर्तन गर्नुपर्ने अवस्था पनि आउँछ।
नाइटको यात्रा यसैको उदाहरण हो। उनले सुरुमा जापानी जुत्ता आयात गरेर बिक्री गरे। त्यसपछि उत्पादनको विकासमा ध्यान दिए। आपूर्तिकर्तासँगको सम्बन्ध संकटमा परेपछि आफ्नै ब्रान्ड निर्माण गरे।
बजार विस्तारका क्रममा नयाँ उत्पादन, नयाँ साझेदारी र नयाँ व्यावसायिक रणनीति अपनाए।
यो यात्रामा सबै निर्णय सफल भएनन्। कतिपय अवस्थामा कम्पनी आर्थिक संकटमा पुग्यो। तर प्रत्येक संकटले व्यवसायको अर्को चरणका लागि नयाँ निर्णय लिन बाध्य बनायो।
समग्रमा, ‘शु डग’ उद्यमशीलताको प्रेरणादायी कथा मात्र होइन, व्यवसाय निर्माणको वास्तविक कठिनाइ बुझाउने पुस्तक हो।
यसले पुँजीको अभाव, बजारको अनिश्चितता, आपूर्तिकर्तासँगको सम्बन्ध, नगद प्रवाह, उत्पादनको गुणस्तर र नेतृत्वको जिम्मेवारीलाई एउटै यात्रामा जोडेको छ।
नाइकी आज विश्वव्यापी ब्रान्ड बनेको छ। तर त्यसको सुरुवातमा नाइटसँग ठूलो कारखाना, पर्याप्त लगानी वा सुनिश्चित बजार थिएन। उनीसँग एउटा विचार थियो र त्यसलाई परीक्षण गर्ने साहस थियो।
त्यसपछि बजारबाट सिक्ने, गल्ती सुधार्ने र निरन्तर अघि बढ्ने प्रयास थियो।
व्यवसाय सुरु गर्न चाहने उद्यमी, स्थापित कम्पनी विस्तार गर्न खोजिरहेका व्यवस्थापक, ब्रान्ड निर्माणमा रुचि राख्ने व्यवसायी र उद्यमशीलता अध्ययन गर्ने विद्यार्थीका लागि ‘शु डग’ उपयोगी पाठ्यसामग्री बन्न सक्छ।
यसको सबैभन्दा बलियो सन्देश यही हो, ठूलो व्यवसायको सुरुवात सधैँ ठूलो संरचनाबाट हुँदैन। सही अवसर पहिचान गर्ने, सीमित स्रोतलाई प्रभावकारी रूपमा प्रयोग गर्ने र कठिन परिस्थितिमा पनि आफ्नो लक्ष्यतर्फ अघि बढ्ने क्षमताबाट हुन्छ।
