पुस्तक परिचय
पुस्तक : टाइटन : द लाइफ अफ जोन डी. रकफेलर, सिनियर
लेखक : रोन चर्नो
प्रकाशन : सन् १९९८
प्रकाशक : र्यान्डम हाउस
विधा : जीवनी, व्यवसाय इतिहास र अर्थतन्त्र
मुख्य विषय : उद्यम निर्माण, तेल उद्योग, बजार नियन्त्रण, एकाधिकार, सम्पत्ति निर्माण र परोपकार
पृष्ठ : संस्करणअनुसार ७४९ देखि ८३२ सम्म

व्यवसायको संसारमा केही व्यक्तिले कम्पनी मात्र निर्माण गर्दैनन्, उनीहरूले एउटा उद्योगको स्वरूप नै बदलिदिन्छन्।

आफ्नो समयको बजार, उत्पादन, वितरण र प्रतिस्पर्धालाई नयाँ ढङ्गले परिभाषित गर्छन्। अमेरिकी उद्योगपति जोन डी. रकफेलर त्यस्तै व्यक्तिमध्ये एक हुन्।

आज रकफेलरको नाम सुन्दा विशाल सम्पत्ति, तेल उद्योग, स्ट्यान्डर्ड आयल र परोपकारको चर्चा हुन्छ। तर उनको व्यावसायिक यात्रा केवल धन कमाउने सफलताको कथा होइन।

यो बजारमाथि नियन्त्रण कायम गर्ने रणनीति, प्रतिस्पर्धीलाई किनेर वा कमजोर बनाएर अघि बढ्ने व्यावसायिक शैली, राज्यसँगको टकराव र अन्ततः विशाल सम्पत्तिको सामाजिक प्रयोगसम्म फैलिएको कथा हो।

रोन चर्नोले आफ्नो पुस्तक ‘टाइटन : द लाइफ अफ जोन डी. रकफेलर, सिनियर’ मा यही जटिल व्यक्तित्वलाई विस्तृत रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्।

सन् १९९८ मा प्रकाशित यो पुस्तक रकफेलरको जीवनमा आधारित महत्त्वपूर्ण जीवनीमध्ये एक मानिन्छ।

लेखकले रकफेलर परिवारका निजी अभिलेख र व्यक्तिगत कागजातको अध्ययन गरेर उनको जीवन, व्यवसाय र व्यक्तित्वका विभिन्न पाटा उजागर गरेका छन्।

पुस्तक नेसनल बुक क्रिटिक्स सर्कल अवार्डको अन्तिम सूचीमा समेत परेको थियो।

चर्नोले रकफेलरलाई न पूर्णतः महान् परोपकारीका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्, न त केवल निर्दयी पुँजीपतिका रूपमा।

उनको व्यावसायिक सफलता र त्यससँग जोडिएका विवादलाई सँगसँगै राखेर पुस्तकले एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न उठाउँछ, ठूलो सम्पत्ति निर्माण गर्ने व्यक्तिको सफलता मापन गर्ने आधार के हो?

सामान्य सुरुवातबाट असाधारण सम्पत्तिसम्म

जोन डेभिसन रकफेलरको जन्म सन् १८३९ जुलाई ८ मा अमेरिकाको न्युयोर्क राज्यमा भएको थियो। उनको परिवार धनी थिएन। बुबा विलियम एभरी रकफेलर विभिन्न व्यापारिक काममा संलग्न थिए।

उनको पारिवारिक जीवन पनि स्थिर थिएन।

पुस्तकले रकफेलरको बाल्यकाल, परिवारको आर्थिक अवस्था र बुबाको विवादास्पद व्यवहारले उनको सोच र स्वभावमा पारेको प्रभावलाई महत्त्वका साथ प्रस्तुत गरेको छ।

रकफेलरले सानै उमेरदेखि पैसाको हिसाब राख्ने, बचत गर्ने र आम्दानीको अवसर खोज्ने बानी विकास गरेका थिए। उनले औपचारिक शिक्षा पूरा गरेपछि लेखा र व्यापारसम्बन्धी कामबाट आफ्नो व्यावसायिक जीवन सुरु गरे।

उनको सुरुवाती रोजगारीले उनलाई व्यापारको आधारभूत पक्ष बुझ्ने अवसर दियो। सामानको खरिदबिक्री, लागत, नाफा, ऋण र हिसाबकिताबप्रति उनको रुचि बढ्दै गयो। उनी कारोबारमा सानो विवरणलाई पनि बेवास्ता गर्दैनथे।

त्यतिबेला अमेरिकामा औद्योगिक विकास तीव्र गतिमा अघि बढिरहेको थियो। नयाँ उद्योग स्थापना भइरहेका थिए। यातायात र व्यापार विस्तार हुँदै थियो। सहरहरूमा ऊर्जा र इन्धनको माग बढ्दै थियो।

विशेषगरी पेट्रोलियम पदार्थबाट उत्पादन हुने मट्टीतेल घरायसी प्रकाशको महत्त्वपूर्ण स्रोत बन्दै थियो। यही बढ्दो मागले तेल उद्योगमा ठूलो व्यावसायिक अवसर सिर्जना गर्‍यो।

रकफेलरले त्यही अवसर पहिचान गरे। उनले सन् १८६३ मा ओहायोको क्लिभल्यान्डस्थित तेल प्रशोधन व्यवसायमा लगानी गरे। त्यसपछि तेल उद्योगमा आफ्नो व्यावसायिक प्रभाव विस्तार गर्दै लगे।

सन् १८७० मा उनले साझेदारहरूसँग मिलेर स्ट्यान्डर्ड आयल कम्पनी स्थापना गरे। यही कम्पनी उनको सम्पत्ति र व्यावसायिक साम्राज्यको मुख्य आधार बन्यो।

स्ट्यान्डर्ड आयलको उदय

रकफेलरको व्यावसायिक सोचको मुख्य विशेषता थियो, लागत घटाउने र कारोबारको प्रत्येक चरणमाथि नियन्त्रण कायम गर्ने।

तेल उद्योगमा कच्चा पदार्थ प्राप्त गर्नेदेखि प्रशोधन, भण्डारण, ढुवानी र बिक्रीसम्म धेरै चरण थिए। यी सबै चरणमा अलग-अलग कम्पनी र व्यवसायी संलग्न थिए।

रकफेलरले ती प्रक्रियालाई एउटै व्यावसायिक संरचनाभित्र जोड्ने रणनीति अपनाए।

उनले तेल प्रशोधन केन्द्रहरू विस्तार गरे। ढुवानीका लागि रेल कम्पनीसँग सम्झौता गरे। भण्डारण र वितरण प्रणाली विकास गरे। उत्पादनको लागत घटाउन र कारोबारको आकार बढाउन जोड दिए।

यसरी स्ट्यान्डर्ड आयलले तेल उद्योगको ठूलो हिस्सा आफ्नो नियन्त्रणमा लिन थाल्यो।

रकफेलरको रणनीति केवल नयाँ कारखाना खोल्ने र उत्पादन बढाउनेमा सीमित थिएन। उनले प्रतिस्पर्धी कम्पनीहरूलाई किन्ने, उनीहरूसँग सम्झौता गर्ने र बजारमा आफ्नो प्रभाव बढाउने काम पनि गरे।

साना तथा कमजोर कम्पनीका लागि उनीसँग प्रतिस्पर्धा गर्न कठिन हुँदै गयो। ठूलो परिमाणमा उत्पादन र वितरण गर्ने क्षमताले स्ट्यान्डर्ड आयललाई लागत तथा मूल्यमा प्रतिस्पर्धात्मक लाभ दियो।

सन् १८८० को दशकको सुरुवातसम्म स्ट्यान्डर्ड आयलले अमेरिकाका करिब ९० प्रतिशत तेल प्रशोधन केन्द्र र पाइपलाइनमाथि नियन्त्रण कायम गरेको इतिहास छ।

यो उपलब्धि केवल एउटा कम्पनीको विस्तार थिएन, अमेरिकी औद्योगिक अर्थतन्त्रमा निजी कम्पनीको शक्ति कति ठूलो हुन सक्छ भन्ने उदाहरण पनि थियो।

स्ट्यान्डर्ड आयलको सफलतामा उत्पादनको लागत घटाउने क्षमता, व्यवस्थापनको कडाइ र वितरण प्रणालीको विस्तारले भूमिका खेलेका थिए। तर यही व्यावसायिक विस्तारसँगै कम्पनीमाथि प्रतिस्पर्धीलाई दबाउने र बजारमा एकाधिकार कायम गर्ने आरोप पनि लाग्न थाले।

प्रतिस्पर्धा कि बजारमाथि कब्जा?

‘टाइटन’ पुस्तकको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पक्ष रकफेलरको व्यावसायिक सफलताभित्र लुकेको विवादलाई प्रस्तुत गर्नु हो।

स्ट्यान्डर्ड आयलले ठूलो परिमाणमा तेल प्रशोधन गरेर उत्पादन लागत घटायो। यसले उपभोक्ताले तुलनात्मक रूपमा सस्तो मूल्यमा पेट्रोलियम पदार्थ प्राप्त गर्न सक्ने अवस्था बनायो।

कम्पनीले तेलका विभिन्न उपउत्पादनको प्रयोग बढाउन अनुसन्धान र उत्पादन प्रणालीमा समेत लगानी गर्‍यो।

तर बजारमा कम्पनीको प्रभाव बढ्दै जाँदा प्रतिस्पर्धीका लागि अवसर साँघुरिँदै गयो।

रकफेलरले प्रतिस्पर्धी कम्पनीहरू अधिग्रहण गर्ने, रेलमार्गबाट ढुवानीमा सहुलियत प्राप्त गर्ने र बजारमा आफ्नो प्रभाव विस्तार गर्ने रणनीति अपनाएका थिए।

आलोचकहरूले यसलाई स्वस्थ प्रतिस्पर्धाभन्दा बजारमाथि नियन्त्रण कायम गर्ने प्रयासका रूपमा व्याख्या गरे।

यही कारण रकफेलर अमेरिकी पत्रकार, सुधारवादी राजनीतिज्ञ र प्रतिस्पर्धी व्यवसायीको आलोचनाको केन्द्रमा पुगे।

उनको सम्पत्ति बढ्दै जाँदा सार्वजनिक बहस पनि चर्कियो। एउटा निजी कम्पनीले बजारको यति ठूलो हिस्सा नियन्त्रणमा राख्न पाउनु उचित हो कि होइन भन्ने प्रश्न उठ्यो।

अमेरिकामा एकाधिकार नियन्त्रणसम्बन्धी कानुनी बहस अघि बढ्यो। अन्ततः सन् १९११ मा अमेरिकी सर्वोच्च अदालतले स्ट्यान्डर्ड आयललाई प्रतिस्पर्धाविरोधी ठहर गर्दै कम्पनी विघटन गर्न आदेश दियो।

यससँगै स्ट्यान्डर्ड आयल विभिन्न अलग-अलग कम्पनीमा विभाजित भयो। तर रकफेलरको सम्पत्ति र त्यसबाट प्राप्त आर्थिक प्रभाव भने समाप्त भएन। कम्पनीका विभिन्न हिस्सामा उनको स्वामित्व कायम रह्यो।

यस घटनाले व्यवसायको आकार जति ठूलो भए पनि त्यसले बजार प्रतिस्पर्धा र सार्वजनिक हितलाई असर पार्न थालेमा राज्यले हस्तक्षेप गर्न सक्छ भन्ने सन्देश दिएको थियो।

व्यवसायमा दक्षता र लागत घटाउने रणनीति महत्त्वपूर्ण हुन्छ। तर बजारको अधिकांश हिस्सा नियन्त्रणमा लिएर प्रतिस्पर्धीलाई बाहिर धकेल्ने अभ्यासले उपभोक्ता र अर्थतन्त्रमा कस्तो असर पार्छ भन्ने प्रश्न पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

सम्पत्तिको अर्को अनुहार : परोपकार

रकफेलरको जीवनको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष परोपकार हो। उनले आफ्नो जीवनकालमा शिक्षा, स्वास्थ्य, अनुसन्धान र सामाजिक विकासका क्षेत्रमा ठूलो रकम खर्च गरे।

उनको सम्पत्ति बढ्दै जाँदा त्यसको केही हिस्सा सामाजिक क्षेत्रमा लगानी गर्ने काम पनि विस्तार हुँदै गयो। उनले विश्वविद्यालय, चिकित्सा अनुसन्धान संस्था र शैक्षिक कार्यक्रमलाई आर्थिक सहयोग गरे।

सन् १८९२ मा स्थापना भएको सिकागो विश्वविद्यालयको विकासमा रकफेलरको ठूलो आर्थिक योगदान थियो।

चिकित्सा अनुसन्धानलाई प्रोत्साहन गर्न उनले सन् १९०१ मा रकफेलर इन्स्टिच्युट फर मेडिकल रिसर्च स्थापना गर्न सहयोग गरे। यही संस्था पछि रकफेलर विश्वविद्यालयका रूपमा विकसित भयो।

त्यसैगरी सन् १९१३ मा रकफेलर फाउन्डेसन स्थापना भयो। स्वास्थ्य, शिक्षा, वैज्ञानिक अनुसन्धान र सामाजिक विकासका क्षेत्रमा यसको भूमिका महत्त्वपूर्ण रह्यो।

रकफेलरले आफ्नो जीवनकालमा पाँच सय मिलियन अमेरिकी डलरभन्दा बढी रकम विभिन्न परोपकारी क्षेत्रमा खर्च गरेको इतिहासमा उल्लेख छ।

उनको परोपकारी योगदानले अमेरिकी शिक्षा र स्वास्थ्य संस्थाको विकासमा दीर्घकालीन प्रभाव पारेको थियो।

तर उनको परोपकारलाई पनि आलोचनाबाट अलग राखेर हेर्न मिल्दैन। एकातिर व्यापारमा कठोर प्रतिस्पर्धात्मक रणनीति अपनाउने र अर्कोतिर समाजका लागि ठूलो रकम दान गर्ने उनको व्यवहारले सार्वजनिक बहस जन्माएको थियो।

रकफेलरले सम्पत्ति निर्माण गर्दा अपनाएको व्यावसायिक शैली र पछि त्यसको केही हिस्सा सामाजिक क्षेत्रमा खर्च गरेको अभ्यासबीचको विरोधाभास पुस्तकले लुकाएको छैन।

यही कारण उनको जीवन एउटा व्यक्तिको सफलताको कथाभन्दा पनि पुँजी, शक्ति र सामाजिक उत्तरदायित्वबीचको सम्बन्ध बुझ्ने सामग्री बनेको छ।

व्यवस्थापनको कठोर अनुशासन

रकफेलरको सफलतामा व्यवस्थापन र तथ्यांकको भूमिका पनि महत्त्वपूर्ण थियो। उनी आफ्नो कम्पनीका कारोबार, उत्पादन, लागत र वित्तीय अवस्थाबारे विस्तृत जानकारी राख्न चाहन्थे।

कुन प्रशोधन केन्द्रले कति उत्पादन गरिरहेको छ, कहाँ लागत बढी छ, कुन ढुवानी प्रणाली प्रभावकारी छ र कुन क्षेत्रमा सुधार आवश्यक छ भन्ने विषयमा उनको विशेष चासो हुन्थ्यो।

उनले व्यवसायलाई अनुमान र व्यक्तिगत प्रभावका आधारमा मात्र सञ्चालन गरेनन्। हिसाबकिताब, तथ्यांक र दीर्घकालीन योजनालाई निर्णय प्रक्रियाको आधार बनाए।

उनको यही कार्यशैलीले स्ट्यान्डर्ड आयललाई ठूलो औद्योगिक संरचनाका रूपमा विकास गर्न सहयोग गर्‍यो।

तर व्यवस्थापनको कठोर अनुशासन र कम्पनीमाथिको अत्यधिक केन्द्रीकृत नियन्त्रणबीचको सीमा पनि पुस्तकले देखाउँछ।

ठूलो संस्थामा निर्णय प्रक्रिया केही व्यक्तिमा सीमित हुँदा त्यसले कार्यक्षमता बढाउन सक्छ, तर शक्ति र जिम्मेवारीको सन्तुलन बिग्रने जोखिम पनि रहन्छ।

रकफेलरको व्यावसायिक जीवनले एउटा कुरा स्पष्ट पार्छ, सफल कम्पनी निर्माण गर्न उत्पादन र बिक्री मात्र पर्याप्त हुँदैन। वित्तीय अनुशासन, लागत नियन्त्रण, वितरण प्रणाली, मानव संसाधन र रणनीतिक निर्णय सबै एकअर्कासँग जोडिएका हुन्छन्।

नेपाली व्यवसायले के सिक्ने?

‘टाइटन’ पुस्तकको सान्दर्भिकता अमेरिकी तेल उद्योगको इतिहासमा मात्र सीमित छैन। नेपालका उद्यमी, व्यवसायी, लगानीकर्ता र व्यवस्थापकले पनि यसबाट विभिन्न पाठ लिन सक्छन्।

पहिलो पाठ हो, बजारको सम्भावना पहिचान गर्नु। रकफेलरले तेल उद्योग विस्तार हुनुअघि नै पेट्रोलियम पदार्थको बढ्दो माग पहिचान गरेका थिए। उनले बजारमा अवसर देखेर त्यसमा लगानी विस्तार गरे।

नेपालमा पनि ऊर्जा, कृषि प्रशोधन, पर्यटन, सूचना प्रविधि, उत्पादन र सेवा क्षेत्रमा नयाँ सम्भावना खोज्न आवश्यक छ। तर सम्भावना पहिचानसँगै बजारको वास्तविक माग र लगानीको प्रतिफलको अध्ययन अनिवार्य हुन्छ।

दोस्रो पाठ हो, उत्पादन र वितरण प्रणालीलाई प्रभावकारी बनाउनु। स्ट्यान्डर्ड आयलले तेल प्रशोधनदेखि ढुवानी र बिक्रीसम्मका प्रक्रियालाई व्यवस्थित बनाएको थियो।

नेपालका धेरै व्यवसायमा उत्पादन क्षमता भए पनि वितरण, भण्डारण र बजार पहुँच कमजोर छ।

तेस्रो पाठ हो, लागत र वित्तीय अनुशासन। ठूलो कारोबार हुनु मात्र व्यवसायको सफलता होइन। उत्पादन लागत, सञ्चालन खर्च, नगद प्रवाह र लगानीको प्रतिफल व्यवस्थापन गर्न नसक्ने कम्पनी दीर्घकालीन रूपमा टिक्न कठिन हुन्छ।

चौथो पाठ हो, बजार शक्ति र व्यावसायिक नैतिकताको सन्तुलन। रकफेलरको सफलतासँगै आएको सबैभन्दा ठूलो विवाद एकाधिकार थियो।

नेपालमा पनि कुनै व्यवसायले बजारमा ठूलो हिस्सा ओगट्दै जाँदा प्रतिस्पर्धीको अवसर, उपभोक्ताको हित र बजारको निष्पक्षताबारे प्रश्न उठ्न सक्छ।

व्यवसाय विस्तार गर्नु र प्रतिस्पर्धा समाप्त गर्नु एउटै कुरा होइन। दीर्घकालीन रूपमा स्वस्थ बजारका लागि प्रतिस्पर्धा, पारदर्शिता र नियमन आवश्यक हुन्छ।

पाँचौँ पाठ हो, सम्पत्तिसँग सामाजिक जिम्मेवारी जोड्नु। रकफेलरले शिक्षा, स्वास्थ्य र अनुसन्धानमा गरेको लगानीले निजी सम्पत्ति सामाजिक विकासमा प्रयोग हुन सक्ने देखाउँछ।

नेपालका ठूला व्यावसायिक घराना र उद्यमीले पनि परोपकारलाई प्रचारमुखी गतिविधिमा सीमित नराखी दीर्घकालीन सामाजिक प्रभावसँग जोड्न सक्छन्।

तर परोपकारले व्यवसाय सञ्चालनका क्रममा भएका गलत अभ्यासलाई स्वतः सही बनाउँदैन। सामाजिक योगदान र व्यावसायिक उत्तरदायित्व दुवैलाई अलग-अलग मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ।

पुस्तकको सीमा र आलोचनात्मक पक्ष

‘टाइटन’ को सबैभन्दा बलियो पक्ष यसको विस्तृत अनुसन्धान र सन्तुलित प्रस्तुति हो। लेखकले रकफेलरको जीवनलाई सफलताको सूत्रमा सीमित गरेका छैनन्।

पारिवारिक पृष्ठभूमि, धार्मिक विश्वास, व्यावसायिक निर्णय, प्रतिस्पर्धीमाथिको व्यवहार र परोपकारी गतिविधिलाई एउटै जीवनकथामा जोड्ने प्रयास गरेका छन्।

तर पुस्तकको आकार आफैँमा केही पाठकका लागि चुनौती बन्न सक्छ। संस्करणअनुसार ७४९ देखि ८३२ पृष्ठसम्म फैलिएको यो जीवनीमा अमेरिकी तेल उद्योगको इतिहास, कम्पनीको आन्तरिक संरचना र पारिवारिक सम्बन्धबारे धेरै विवरण छन्।

व्यवसायको सामान्य जानकारी मात्र खोज्ने पाठकलाई कतिपय प्रसङ्ग लामो लाग्न सक्छन्।

अर्को पक्ष, पुस्तक रकफेलरको जीवन र उनको समयको अमेरिकी अर्थतन्त्रमा केन्द्रित छ। त्यसैले आजको डिजिटल व्यवसाय, प्रविधि कम्पनी वा आधुनिक वित्तीय बजारका सबै प्रश्नको उत्तर यसमा खोज्न मिल्दैन।

त्यस्तै, रकफेलरको व्यावसायिक सफलतालाई केवल व्यक्तिगत अनुशासन र रणनीतिक क्षमताको परिणामका रूपमा बुझ्नु पनि अधुरो हुन्छ।

उनको समयको औद्योगिक विस्तार, रेल यातायात, अमेरिकी बजारको आकार, ऊर्जा माग र कानुनी वातावरणले पनि कम्पनीको विकासमा भूमिका खेलेका थिए।

यसका बाबजुद पुस्तकले एउटा महत्त्वपूर्ण काम गरेको छ। यसले असाधारण सम्पत्ति निर्माण गर्ने व्यक्तिको प्रशंसा मात्र गरेको छैन, त्यसको पछाडि रहेको शक्ति, विवाद र सामाजिक प्रभावको पनि अध्ययन गरेको छ।

सफलता र शक्तिको दोहोरो कथा

‘टाइटन’ रकफेलरको जीवनी मात्र होइन, आधुनिक पुँजीवादको विकास बुझ्ने एउटा महत्त्वपूर्ण दस्तावेज हो। यसले एउटा व्यक्तिले उद्योगको अवसर पहिचान गरेर कसरी विशाल कम्पनी निर्माण गर्न सक्छ भन्ने देखाउँछ।

साथै, त्यही कम्पनीको बजारमाथिको अत्यधिक नियन्त्रणले प्रतिस्पर्धा र सार्वजनिक हितमा कस्तो प्रश्न खडा गर्छ भन्ने पनि स्पष्ट पार्छ।

रकफेलरले तेल उद्योगमा लागत घटाउने, उत्पादन बढाउने र वितरण प्रणाली विस्तार गर्ने काम गरे। उनले विशाल सम्पत्ति निर्माण गरे। तर उनको व्यावसायिक शैलीले एकाधिकार र निजी शक्तिको सीमाबारे बहस पनि जन्मायो।

उनको परोपकारी योगदानले शिक्षा र स्वास्थ्य क्षेत्रमा ठूलो प्रभाव पार्‍यो। तर त्यसले उनको व्यावसायिक अभ्यासमाथिका आलोचना समाप्त गरेन।

यही विरोधाभास पुस्तकको सबैभन्दा बलियो पक्ष हो। व्यवसायमा सफलता हासिल गर्नु र समाजप्रति उत्तरदायी हुनु फरक विषय होइनन्। दुवैलाई सँगसँगै मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ भन्ने सन्देश यसले दिन्छ।

समग्रमा, ‘टाइटन’ उद्यमी, व्यवसायी, व्यवस्थापक, अर्थशास्त्रका विद्यार्थी र पुँजीवादको इतिहास बुझ्न चाहने पाठकका लागि उपयोगी पुस्तक हो। यसले केवल ठूलो सम्पत्ति कसरी बनाउने भन्ने सिकाउँदैन, सम्पत्ति र बजार शक्तिको सीमा कहाँ हुनुपर्छ भन्ने प्रश्न पनि उठाउँछ।

रकफेलरको जीवनले देखाएको सबैभन्दा ठूलो पाठ यही हो, व्यवसायको वास्तविक प्रभाव त्यसले कति धन कमायो भन्नेमा मात्र सीमित हुँदैन। त्यसले बजार, प्रतिस्पर्धा, उपभोक्ता र समाजमा कस्तो परिवर्तन ल्यायो भन्ने कुराले पनि त्यसको मूल्य निर्धारण गर्छ।