तिहार नजिकिँदै गर्दा नेपाली बजारमा एउटा विशेष वस्तुको माग अस्वाभाविक रूपमा बढ्छ।
त्यो हो सयपत्री फूल।
वर्षभरि सामान्य कृषि उपजका रूपमा देखिने सयपत्री तिहारका केही दिनमा लाखौँ घर, पसल, मन्दिर, कार्यालय र व्यापारिक प्रतिष्ठानको आवश्यकता बन्छ।
यही मौसमी मागले कृषि उत्पादनदेखि व्यापार, ढुवानी, प्रशोधन र वितरणसम्म फैलिएको एउटा ठूलो व्यावसायिक शृङ्खला निर्माण गरेको छ।
तिहारमा सयपत्रीको माला केवल सजावटको सामग्री होइन, किसानको आम्दानी, श्रमिकको रोजगारी, व्यापारीको कारोबार र बजारमा पुँजी परिचालनको माध्यम पनि हो।
खेतमा फुलेको फूल टिप्ने किसानदेखि माला बुन्ने श्रमिक, थोक व्यापारी, खुद्रा विक्रेता र ढुवानी व्यवसायीसम्म यसको आर्थिक प्रभाव फैलिएको छ।
एउटा मालाको उत्पादन र बिक्रीसँगै धेरै तहका व्यवसाय जोडिएका छन्।
पुष्प व्यवसायीहरूको प्रारम्भिक अनुमानअनुसार सन् २०२६ को तिहारमा फूलमालाको कारोबार मात्रै करिब ४८ करोड रुपैयाँ पुग्ने अपेक्षा छ।
यसमध्ये सयपत्रीको माला मात्रै करिब ४० करोड ५० लाख रुपैयाँको हुने अनुमान गरिएको छ। तिहारमा करिब ४५ लाख सयपत्रीका माला बिक्री हुने र प्रतिमाला औसत थोक मूल्य ९० रुपैयाँ रहने प्रक्षेपण छ।
मखमली, गोदावरी तथा मिश्रित फूलका माला, खुला फूल र गमलामा लगाइएका बिरुवासमेत जोड्दा तिहारको कुल पुष्प कारोबार करिब ६४ करोड ५० लाख रुपैयाँ पुग्ने अनुमान गरिएको छ।
यो एउटा पर्वमा केन्द्रित बजारको आकार हो। यसले नेपाली कृषि क्षेत्रमा फूलखेती कसरी व्यावसायिक उद्यममा रूपान्तरण भइरहेको छ भन्ने देखाउँछ।
तिहारमा हुने कारोबारले पुष्प व्यवसायको सम्भावना उजागर गरे पनि यसको विस्तारसँगै उत्पादन लागत, मूल्य निर्धारण, बजार व्यवस्थापन, भण्डारण र आयात प्रतिस्पर्धाका चुनौती पनि उत्तिकै देखिएका छन्।
नेपालको पुष्प व्यवसाय पछिल्लो समय उल्लेखनीय रूपमा विस्तार भएको छ। आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा यस क्षेत्रको वार्षिक कारोबार करिब तीन अर्ब ९४ करोड रुपैयाँ पुगेको व्यवसायीहरूको तथ्याङ्क छ।
अघिल्लो आर्थिक वर्षको तुलनामा कारोबार १६.९१ प्रतिशतले बढेको हो।
व्यावसायिक पुष्पखेती ५४ जिल्लामा फैलिएको छ। यस क्षेत्रमा एक हजार चार सयभन्दा बढी व्यवसाय आबद्ध छन् भने कुल लगानी ११ अर्ब ५० करोड रुपैयाँभन्दा माथि पुगेको छ।
प्रत्यक्ष तथा अप्रत्यक्ष रूपमा ६५ हजारभन्दा बढीले रोजगारी पाएको व्यवसायीहरूको अनुमान छ।
सयपत्रीको खेती यस विस्तारको महत्त्वपूर्ण हिस्सा हो। भक्तपुरको गुन्डु, काभ्रेको बनेपा, ललितपुरको गोदावरी, चितवन, तनहुँ, झापा, सुनसरी, कास्की, रूपन्देही र कैलालीलगायतका क्षेत्रमा व्यावसायिक फूलखेती विस्तार भइरहेको छ।
किसानले सयपत्रीलाई अतिरिक्त आम्दानीको माध्यमबाट नियमित कृषि व्यवसायका रूपमा विकास गर्न थालेका छन्।
तर बजार विस्तारको लाभ सबै किसानसम्म समान रूपमा पुग्न सकेको छैन। कुनै किसानले राम्रो मूल्यमा फूल बिक्री गरेर उल्लेखनीय आम्दानी गरिरहेका छन् भने कुनै किसानले उत्पादन लागत र श्रमको मूल्यसमेत उठाउन कठिन भइरहेको अनुभव सुनाएका छन्।
यसले सयपत्रीको बजारमा उत्पादनभन्दा पनि उत्पादनको व्यावसायिक व्यवस्थापन महत्त्वपूर्ण हुँदै गएको देखाउँछ।
पर्वको मागले बनाएको करोडौँको बजार
सयपत्रीको व्यावसायिक महत्त्व बुझ्न तिहारको बजारलाई नजिकबाट हेर्नुपर्छ। तिहारमा फूलको प्रयोग धार्मिक अनुष्ठानमा मात्र सीमित छैन।
घर, पसल, कार्यालय, होटल, बैंक, सहकारी, सार्वजनिक संस्था, सवारीसाधन र व्यापारिक प्रतिष्ठान सजाउन फूलको प्रयोग गरिन्छ।
लक्ष्मीपूजाका दिन व्यवसाय तथा पसल सजाउनेदेखि भाइटीकामा दिदीबहिनीले दाजुभाइलाई माला लगाइदिने परम्परासम्म सयपत्रीको उपस्थिति छ।
यही सांस्कृतिक प्रयोगले यसको मागलाई वर्षको निश्चित समयमा अत्यधिक बढाउँछ। पुष्प व्यवसायीहरूको अनुमानअनुसार सन् २०२६ को तिहारमा करिब ४५ लाख सयपत्रीका माला आवश्यक पर्नेछन्।
अघिल्लो वर्षको तुलनामा माग बढेको छ। यसले सयपत्रीको बजार विस्तार भइरहेको संकेत गर्छ।
सयपत्रीको बजारमा एउटा विशेष आर्थिक पक्ष छ। यसको माग वर्षभरि समान हुँदैन। तिहार, दशैँ, विवाह, धार्मिक कार्यक्रम, उद्घाटन, सार्वजनिक समारोह र अन्य उत्सवमा माग बढ्छ। तर तिहारको समयमा मागको उच्चतम बिन्दु देखिन्छ।
त्यसैले उत्पादनको समय निर्धारण नै यस व्यवसायको मुख्य व्यावसायिक सीप बनेको छ।
सयपत्रीको खेतीमा बीउ रोप्ने समयदेखि फूल फुल्ने समयसम्मको तालिका अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ। सामान्यतया जात र मौसमअनुसार बीउ रोपेको करिब ५० देखि ७० दिनमा फूल फुल्न सुरु हुन्छ।
तिहारको मिति, स्थानीय हावापानी र उत्पादनको जातअनुसार रोपाइँको समय मिलाउनुपर्छ। समयभन्दा अगाडि फूल फुलेर ओइलाए बजार गुम्छ भने ढिलो फुलेमा मागको उच्च समय बितिसकेको हुन सक्छ।
यसैले सयपत्री खेती परम्परागत कृषि अभ्यासमा मात्र आधारित छैन। यसमा बजारको माग पूर्वानुमान, उत्पादन योजना र आपूर्ति व्यवस्थापन आवश्यक हुन्छ।
किसानले कुन समयमा कति फूल उत्पादन गर्ने भन्ने निर्णय बजारको सम्भावित मागका आधारमा गर्नुपर्ने हुन्छ।
पुष्प व्यवसायीहरूको संगठनका अध्यक्ष राजेशभक्त श्रेष्ठका अनुसार यस वर्ष तिहारमा फूलमालाको मागको ठूलो हिस्सा स्वदेशी उत्पादनले धान्ने अपेक्षा गरिएको छ।
उनका अनुसार करिब ८८.८९ प्रतिशत माग घरेलु उत्पादनबाट पूरा हुने अनुमान छ। बाँकी माग पूर्ति गर्न थप आपूर्तिको आवश्यकता देखिएको छ।
खुला सीमाका कारण केही परिमाणमा फूलमाला अनौपचारिक रूपमा भित्रिने गरेको उनको भनाइ छ।
सयपत्रीको बजार उपत्यकामा मात्र सीमित छैन। पोखरा, चितवन, बुटवल, विराटनगर, धरान, इटहरी, जनकपुर, नेपालगञ्ज र अन्य सहरी क्षेत्रमा पनि तिहारको समयमा फूलको खपत बढ्छ।
स्थानीय उत्पादनले आफ्नै क्षेत्रको माग धान्न थालेपछि किसानका लागि नजिकको बजार विस्तार भएको छ। यसले लामो दूरीको ढुवानी खर्च घटाउने र ताजा फूल बिक्री गर्ने अवसर सिर्जना गरेको छ।
फूलको कारोबारमा किसान, बीउ उत्पादक, कृषि सामग्री विक्रेता, श्रमिक, माला बुन्ने महिला, थोक व्यापारी, खुद्रा विक्रेता र ढुवानी व्यवसायी जोडिएका छन्। किसानले खेतबाट फूल टिप्छन्।
केहीले आफैँ माला बुनेर बिक्री गर्छन्। केहीले फूल मात्र थोक व्यापारीलाई दिन्छन्। थोक व्यापारीले स्थानीय बजार तथा सहरी बिक्री केन्द्रमा पुर्याउँछन्। खुद्रा व्यापारीले तयार माला उपभोक्तालाई बिक्री गर्छन्।
यसरी खेतबाट उपभोक्तासम्म पुग्दा सयपत्रीले धेरै तहको आर्थिक गतिविधि सिर्जना गर्छ। यसको वास्तविक बजार मूल्य केवल फूलको उत्पादन मूल्यमा सीमित छैन।
यससँग जोडिएको श्रम, प्रशोधन, ढुवानी, प्याकेजिङ र वितरणको कारोबार पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ।
सानो जमिनबाट व्यावसायिक आम्दानी
सयपत्री खेतीको आकर्षण यसको तुलनात्मक रूपमा छोटो उत्पादन चक्र र मौसमी मागमा आधारित आम्दानी हो। सीमित जमिन भएका किसानले पनि यसको खेती गर्न सक्छन्।
परम्परागत खाद्यान्न बालीको तुलनामा केही क्षेत्रमा फूलखेतीबाट बढी नगद आम्दानी हुने भएकाले किसान यसतर्फ आकर्षित भएका छन्।
भक्तपुरको गुन्डु यस परिवर्तनको उदाहरण हो। यहाँ सयपत्री र मखमलीको व्यावसायिक खेती विस्तार भएको छ। किसानले बिहानै फूल टिप्ने र दिउँसो माला बुन्ने काम गर्छन्।
परिवारका सदस्यसमेत उत्पादन र प्रशोधनमा सहभागी हुन्छन्। फूलको गुणस्तर र ताजापन कायम राख्न बिहानै टिपेर बिक्रीको तयारी गर्नु उनीहरूको नियमित कार्यतालिकाको हिस्सा बनेको छ।
गुन्डुकी किसान निर्मला बस्नेतले करिब ५०८ वर्गमिटर जमिनमा मखमली खेती गरेर एउटा सिजनमा एक लाख रुपैयाँसम्म आम्दानी गर्ने गरेको विवरण छ।
व्यापारी घरमै आएर अर्डरअनुसार माला तयार गर्न सहयोग गर्दा बजार खोज्नुपर्ने झन्झट घटेको उनको अनुभव छ।
तर पछिल्लो समय एउटा मखमली माला २५ रुपैयाँसम्ममा बिक्री हुँदा विगतमा पाइने ३५ देखि ५० रुपैयाँको मूल्य कायम नरहेको उनको अनुभवले उत्पादन र बिक्री मूल्यबीचको सम्बन्ध देखाउँछ।
किसानका लागि आम्दानीको वास्तविक हिसाब निकाल्दा फूल बिक्रीबाट प्राप्त कुल रकम मात्र हेरेर पुग्दैन। बीउ, मल, विषादी, सिँचाइ, श्रमिक, जमिन भाडा, टिपाइ, माला बुन्ने खर्च र ढुवानीसमेत जोड्नुपर्छ।
आफ्नै जमिनमा खेती गर्ने र भाडाको जमिनमा उत्पादन गर्ने किसानको लागत फरक हुन्छ। त्यसैले एउटा किसानले प्राप्त गरेको आम्दानीलाई सबै किसानको औसत प्रतिफल मान्न मिल्दैन।
काभ्रेको बनेपामा फूलखेती गरिरहेका माधव घिमिरेको अनुभवले व्यावसायिक ज्ञान र प्रविधिको महत्त्व देखाउँछ। विदेशमा लामो समय काम गरेर फूलखेतीसम्बन्धी अनुभव हासिल गरेका उनी स्वदेश फर्किएपछि कृषि उद्यममा लागेका हुन्।
सुरुमा पाँच रोपनी जमिनबाट खेती थालेका उनले पछि २० रोपनी जमिन भाडामा लिएर उत्पादन विस्तार गरेका छन्।
उन्नत जातका सयपत्री लगाएर उत्पादनको गुणस्तर र टिकाउपनमा ध्यान दिएका उनले उत्पादन तथा बजार व्यवस्थापनलाई व्यावसायिक ढङ्गले अघि बढाएका छन्।
घिमिरेको अनुभवमा फूलखेतीको प्रतिफल उत्पादनको परिमाणमा मात्र निर्भर हुँदैन। कुन जातको फूल लगाउने, कहिले टिप्ने, कसरी बजारमा पुर्याउने र कुन समयमा बिक्री गर्ने भन्ने विषयले नाफा निर्धारण गर्छ।
विदेशमा सिकेको ज्ञानलाई स्वदेशको हावापानी र बजारअनुसार प्रयोग गर्न सके कृषि व्यवसायमा राम्रो सम्भावना रहेको उनको अनुभव छ।
सन् २०२२ मा नेपालका ६० व्यावसायिक सयपत्री किसानलाई समेटेर गरिएको एक अध्ययनले यस खेतीको आर्थिक सम्भावना देखाएको छ।
अध्ययनअनुसार प्रतिहेक्टर औसत उत्पादन लागत ५५ हजार ६५० रुपैयाँ, कुल आम्दानी दुई लाख ५३ हजार ९३७ रुपैयाँ र खुद आम्दानी एक लाख ९८ हजार २८७ रुपैयाँ रहेको थियो।
लागत र आम्दानीको अनुपात ३.७८६ देखिएको थियो। यसको अर्थ अध्ययनमा समेटिएका किसानको औसतमा एक रुपैयाँ लागतले करिब ३.७९ रुपैयाँ कुल आम्दानी सिर्जना गरेको थियो।
यो अध्ययनको समय, क्षेत्र र नमुनामा आधारित नतिजा भएकाले अहिलेको बजारमा जस्ताको तस्तै लागू गर्न मिल्दैन। तर सयपत्री खेतीको व्यावसायिक सम्भावना बुझ्न यसले आधार दिन्छ।
अध्ययनले बीउको लागत कुल उत्पादन खर्चको ठूलो हिस्सा रहेको पनि देखाएको छ। यसले गुणस्तरीय बीउ र उपयुक्त जातको उपलब्धता किसानका लागि कति महत्त्वपूर्ण छ भन्ने स्पष्ट पार्छ।
तनहुँको आँबुखैरेनीमा महिलाहरूले सामूहिक रूपमा फूलखेती गरेर अर्को नमुना प्रस्तुत गरेका छन्। सुन्तली गुरुङको नेतृत्वमा ४५ जना महिला किसानले ४५ रोपनी जमिनमा सयपत्री खेती विस्तार गरेका छन्।
उनीहरूको समूहले अघिल्लो वर्ष नौ लाख रुपैयाँको फूल बिक्री गरेको थियो भने अर्को सिजनमा १० लाख रुपैयाँको बिक्री गर्ने लक्ष्य राखेको विवरण छ।
खेतमा सयपत्री टिप्दै महिला किसान।
उत्पादनलाई ताजा राख्न शीतभण्डारणको सुविधा प्रयोग गरिएको छ।
यस समूहको अनुभवले सामूहिक खेतीले साना किसानलाई बजारमा प्रवेश गर्न सहज बनाउने देखाउँछ।
एक्लै उत्पादन गर्दा बजार खोज्न, ढुवानी व्यवस्थापन गर्न र ठूलो परिमाणको अर्डर पूरा गर्न कठिन हुन सक्छ। तर समूहगत उत्पादनले परिमाण बढाउँछ, लागत बाँड्न सहयोग गर्छ र व्यापारीसँग सामूहिक रूपमा मूल्यमा छलफल गर्ने आधार दिन्छ।
आँबुखैरेनी गाउँपालिकाको कृषि शाखाका प्रमुख सन्तोष केसीका अनुसार स्थानीय रूपमा उत्पादित फूलको बजार मागमा अभाव छैन। मागअनुसार उत्पादन र बिक्री व्यवस्थापन गर्न सके किसानका लागि यो राम्रो आम्दानीको स्रोत बन्न सक्छ।
स्थानीय उत्पादनले बाहिरबाट फूल ल्याउनुपर्ने निर्भरता घटाउनसमेत सहयोग गरेको उनको भनाइ छ।
यसरी हेर्दा सयपत्री खेती केवल अतिरिक्त आम्दानीको माध्यम होइन। उचित उत्पादन योजना, बजारसँगको सम्बन्ध र समूहगत व्यवस्थापन भएमा यसले ग्रामीण क्षेत्रमा रोजगारी सिर्जना गर्ने र महिलाको आर्थिक सहभागिता बढाउने सम्भावना बोकेको छ।
मूल्य शृङ्खलामा किसानको हिस्सा
सयपत्रीको बजार विस्तारसँगै यसको मूल्य निर्धारण र नाफा वितरणको विषय पनि महत्त्वपूर्ण बन्दै गएको छ। खेतमा उत्पादन गर्ने किसानले पाउने मूल्य र उपभोक्ताले बजारमा तिर्ने मूल्यबीच ठूलो अन्तर देखिन थालेको छ।
यो अन्तरले किसानले उत्पादन गरेको मूल्यको कति हिस्सा आफैँले प्राप्त गर्छन् र कति हिस्सा बजारका विभिन्न तहमा बाँडिन्छ भन्ने प्रश्न उठाएको छ।
फूलको मूल्य किसानले उत्पादन गरेको स्थान, गुणस्तर, ताजापन, परिमाण, ढुवानीको दूरी र बजारको मागअनुसार फरक पर्छ। तिहार नजिकिँदा माग बढ्ने भएकाले किसानले खेतमै व्यापारी भेट्ने र व्यापारीले उत्पादन संकलन गर्ने क्रम बढ्छ।
केही किसानले खेतबाटै बिक्री गर्दा ढुवानी र बजार खोज्ने खर्च जोगाउँछन्। तर बजारको अवस्था र व्यापारीको पहुँचअनुसार उनीहरूले पाउने मूल्यमा अन्तर रहन्छ।
तनहुँका किसान समूहकी अध्यक्ष जितमाया रानाको अनुभवमा किसानले प्रतिकिलोग्राम तीन सय रुपैयाँमा बिक्री गरेको फूल खुद्रा बजारमा आठ सयदेखि एक हजार रुपैयाँसम्म पुग्ने गरेको छ।
ढुवानी, भण्डारण, श्रम र बिक्रीका क्रममा हुने नोक्सानीले मूल्य बढाउने भए पनि किसान र उपभोक्ताबीचको ठूलो मूल्य अन्तरले बजारमा मूल्य अभिवृद्धि कसरी वितरण भइरहेको छ भन्ने प्रश्न उठाएको उनको भनाइ छ।
यो अन्तरलाई सबै अवस्थामा बिचौलियाको अस्वाभाविक नाफा भन्न मिल्दैन। फूल अत्यन्त संवेदनशील कृषि उपज हो। टिपेपछि लामो समयसम्म ताजा राख्न कठिन हुन्छ।
खेतबाट बजारसम्म पुर्याउँदा फूल ओइलाउने, कुहिने वा गुणस्तर घट्ने जोखिम रहन्छ। व्यापारीले संकलन, छटाइ, माला बनाउने, प्याकेजिङ, ढुवानी, बिक्रीस्थलको भाडा र श्रमिकको खर्च बेहोर्नुपर्छ। बिक्री नभएको फूलको जोखिम पनि अन्तिम विक्रेताले लिनुपर्ने हुन्छ।
तर यस्ता खर्चको स्पष्ट विवरण र पारदर्शी मूल्य प्रणाली नहुँदा किसानले उचित मूल्य पाए वा पाएनन् भन्ने मूल्याङ्कन गर्न कठिन हुन्छ। बजारमा फूलको मूल्य निर्धारणको सूचना किसानसम्म समयमै पुग्दैन।
कुन सहरमा कति माग छ, थोक बजारमा कति मूल्य चलिरहेको छ र कुन व्यापारीले कति परिमाणमा फूल खरिद गर्न चाहन्छ भन्ने जानकारी उपलब्ध भए किसानले आफ्नो उत्पादन बिक्रीको निर्णय बढी प्रभावकारी ढङ्गले गर्न सक्थे।
यसका लागि कृषि बजार सूचना प्रणालीमा फूललाई पनि प्राथमिकताका साथ समेट्न आवश्यक छ।
तरकारी र फलफूलको मूल्यसम्बन्धी सूचना उपलब्ध गराउने बजार संयन्त्रले फूलको मूल्य, माग र आपूर्तिसम्बन्धी विवरण पनि सार्वजनिक गर्न सके किसानलाई उत्पादन र बिक्री योजना बनाउन सहज हुनेछ।
तिहारको समयमा मूल्य बढ्नुको अर्को कारण माग र आपूर्तिको असन्तुलन हो। निश्चित चार–पाँच दिनमा लाखौँ माला चाहिने भएकाले व्यापारी र उपभोक्ताले एकैपटक ठूलो परिमाणमा फूल खरिद गर्छन्।
त्यस समयमा आपूर्ति कम भए मूल्य तीव्र रूपमा बढ्न सक्छ। यस्तो उतारचढावले फूलको बजारमा माग व्यवस्थापन र आपूर्ति योजनाको महत्त्व देखाउँछ।
यस क्षेत्रमा किसानले उत्पादनको गुणस्तरअनुसार मूल्य पाउने प्रणाली विकास गर्न सके बजार थप व्यवस्थित हुन सक्छ।
लामो समयसम्म ताजा रहने फूल, आकर्षक रङ, समान आकार, राम्रो माला बनाउने क्षमता र निश्चित परिमाणमा आपूर्ति गर्न सक्ने किसानले प्रिमियम बजारमा प्रवेश गर्न सक्छन्।
त्यसका लागि उत्पादनको गुणस्तर मापदण्ड, संकलन केन्द्र र बजारमा वर्गीकरण गर्ने प्रणाली आवश्यक छ।
फूलको मूल्य शृङ्खलामा किसानलाई प्रत्यक्ष जोड्ने सहकारी, उत्पादक समूह र कृषि उद्यमले पनि भूमिका खेल्न सक्छन्। किसानले सामूहिक रूपमा फूल संकलन गरेर व्यापारीसँग सम्झौता गर्न सके मूल्यमा हुने अनिश्चितता घटाउन सकिन्छ।
होटल, सुपरमार्केट, मन्दिर व्यवस्थापन समिति, विवाहस्थल र ठूला संस्थासँग अग्रिम आपूर्ति सम्झौता गर्ने अभ्यासले पनि किसानलाई बजार सुनिश्चित गर्न मद्दत गर्छ।
आयातको निर्भरता र स्वदेशी उत्पादनको प्रतिस्पर्धा
नेपालमा पुष्पखेती विस्तार हुँदै गए पनि समग्र बजारमा आयातको निर्भरता हटिसकेको छैन।
तिहारमा सयपत्रीको माग उच्च हुने भएकाले स्वदेशी उत्पादनले ठूलो हिस्सा धान्ने गरेको छ। तर वर्षभरि आवश्यक पर्ने कट फ्लावर, सजावटी बिरुवा, फूलका बीउ, बल्ब, ट्युबर तथा अन्य रोपण सामग्रीका लागि नेपाल अझै बाह्य बजारमा निर्भर छ।
आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा फूल तथा फूलजन्य सामग्रीको आयात २८ करोड २३ लाख रुपैयाँ पुगेको तथ्याङ्क छ। सोही अवधिमा निर्यात करिब १५ लाख रुपैयाँमा सीमित रहेको विवरण छ।
यी तथ्याङ्क समग्र फूल तथा फूलजन्य सामग्रीका हुन्, सयपत्रीको मात्र होइनन्। यसले पुष्प व्यवसायमा घरेलु उत्पादन बढे पनि आयात र निर्यातबीचको असन्तुलन कायमै रहेको देखाउँछ।
पुष्प व्यवसायीहरूको संगठनका महासचिव हिरामणि शर्माका अनुसार आयात बढ्नुको एउटा कारण स्वदेशी उत्पादन नभएको मात्र होइन, बजारको माग तीव्र रूपमा बढ्नु पनि हो।
उनका अनुसार नेपाल स्वदेशी उत्पादनमा आत्मनिर्भरतर्फ अघि बढिरहेको भए पनि उत्पादन वृद्धि बजारको मागअनुसार हुन सकेको छैन।
तिहारमा केही दिनमै लाखौँ माला आवश्यक पर्ने भएकाले वर्षभरि प्रयोग नहुने उत्पादन संरचना निर्माण गर्नु व्यवसायीका लागि चुनौतीपूर्ण छ।
यो भनाइले पुष्प व्यवसायको मौसमी प्रकृति स्पष्ट पार्छ। कुनै किसानले तिहारका लागि मात्र सयपत्री उत्पादन गर्न ठूलो लगानी गरे पनि तिहारपछि बजारमा माग घट्न सक्छ।
त्यस्तो अवस्थामा फूल खेतमै ओइलिने वा कम मूल्यमा बिक्री गर्नुपर्ने जोखिम हुन्छ। उत्पादन क्षमता बढाउनु मात्र समाधान होइन; उत्पादनपछि निरन्तर बजार सुनिश्चित गर्नु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ।
आयात प्रतिस्थापनका लागि स्वदेशी उत्पादनको गुणस्तर र लागत प्रतिस्पर्धी हुनुपर्छ। भारतबाट आउने फूलसँग नेपाली किसानले मूल्य, परिमाण, ढुवानी र बजार उपलब्धताका आधारमा प्रतिस्पर्धा गर्नुपर्ने हुन्छ।
खुला सीमाका कारण अनौपचारिक रूपमा फूल भित्रिने सम्भावनाले स्थानीय उत्पादकको बजार प्रभावित हुन सक्छ। तर आयातलाई मात्र दोष दिएर समस्या समाधान हुँदैन।
नेपाली उत्पादनको गुणस्तर, समयमै आपूर्ति र बजार व्यवस्थापन सुधार्नु आवश्यक छ।
यस वर्ष तिहारका लागि सयपत्रीको मागको करिब ११ प्रतिशतभन्दा बढी हिस्सा घरेलु उत्पादनबाट तत्काल पूरा नहुने अनुमान गरिएको छ।
स्वदेशी उत्पादनले करिब ४० लाख माला उपलब्ध गराउने र बाँकी करिब पाँच लाख माला थप व्यवस्थापन गर्नुपर्ने अनुमान छ।
यसले नेपालमा सयपत्रीको व्यावसायिक खेती विस्तार भए पनि माग र उत्पादनबीचको अन्तर कायम रहेको देखाउँछ।
झापाका व्यावसायिक किसानहरूले स्थानीय फूललाई प्राथमिकता दिनुपर्ने, सीमामा निगरानी बढाउनुपर्ने र विद्यालय, कार्यालय तथा होटलले नेपाली फूल खरिद गर्नुपर्ने मागसमेत अघि सारेका छन्।
यसले आयात प्रतिस्थापनका लागि सरकारी नीतिसँगै संस्थागत खरिद प्रणालीको आवश्यकता देखाउँछ। सार्वजनिक निकायले आफ्ना कार्यक्रम र सजावटमा स्वदेशी फूल प्रयोग गर्न सके किसानलाई स्थिर बजार उपलब्ध हुन सक्छ।
तर स्वदेशी उत्पादनको विस्तारका लागि बीउ र बिरुवाको उपलब्धता पनि महत्त्वपूर्ण छ। पुष्प व्यवसायीहरूले विभिन्न देशबाट फूलका बीउ तथा रोपण सामग्री ल्याउने गरेका छन्।
गुणस्तरीय बीउ र नयाँ जातको उपलब्धतामा समस्या हुँदा किसानले उत्पादन योजना प्रभावकारी बनाउन सक्दैनन्। बीउ आयातको प्रक्रिया, परीक्षण र स्वीकृतिमा हुने ढिलाइले रोपाइँको समयसमेत प्रभावित हुन सक्छ।
नेपालमा बीउ उत्पादन, अनुसन्धान र तन्तु संवर्धन प्रयोगशाला स्थापना गर्न ठूलो लगानी आवश्यक पर्छ।
घरेलु बजारको आकार सीमित हुँदा यस्तो लगानीको प्रतिफल सुनिश्चित गर्न कठिन हुने व्यवसायीहरूको भनाइ छ। तर लामो अवधिमा स्वदेशी बीउ उत्पादन र अनुसन्धान क्षमता विकास गर्न नसके फूलखेतीको विस्तार बाह्य आपूर्तिमा निर्भर रहन सक्छ।
सयपत्रीको बजारमा आयात प्रतिस्थापनको अवसर छ, तर त्यसका लागि किसानलाई केवल खेती गर्न प्रोत्साहन दिएर पुग्दैन।
गुणस्तरीय बीउ, प्राविधिक सहयोग, उत्पादनको समय निर्धारण, संकलन केन्द्र, शीतभण्डारण, बजार सूचना र बिक्री सम्झौताको समग्र प्रणाली विकास गर्नुपर्छ।
भण्डारण र आपूर्ति व्यवस्थापनको चुनौती
सयपत्री खेतीको सबैभन्दा ठूलो चुनौतीमध्ये एक उत्पादन र बिक्रीको समय मिलाउनु हो। फूल खेतीमा बीउ रोप्ने समयदेखि फूल फुल्ने समयसम्मको तालिका अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
तिहारको मिति परिवर्तन हुँदा किसानले उत्पादन योजना पनि परिवर्तन गर्नुपर्छ। सामान्यतया बीउ रोपेको करिब ५० देखि ७० दिनमा फूल फुल्न सुरु हुने भएकाले मौसम र जातअनुसार रोपाइँको समय मिलाउनुपर्छ।
तर किसानले चाहेको समयमा मात्र फूल फुल्छ भन्ने हुँदैन। वर्षा, तापक्रम, चिस्यान, रोग तथा किराको प्रकोपले उत्पादनमा असर पार्न सक्छ। विशेषगरी लगातार वर्षा र खेतमा पानी जम्दा सयपत्रीको बोट कमजोर हुने, फूल कुहिने र उत्पादन घट्ने जोखिम हुन्छ।
यस वर्ष पनि विभिन्न जिल्लामा असोजको वर्षा र बाढीले फूलखेतीमा क्षति पुर्याएको विवरण छ। तिहारको मुख्य माग आउने समयभन्दा अघि नै फूल फुल्ने वा ढिलो फुल्ने अवस्थाले किसानलाई थप जोखिममा पार्छ।
तिहारमा बिक्रीका लागि तयार सयपत्रीका माला।
फूल अन्य कृषि उपजभन्दा बढी संवेदनशील हुन्छ। तरकारी वा अन्नजस्तै लामो समयसम्म सामान्य गोदाममा राख्न सकिँदैन। फूल टिपेपछि तापक्रम, चिस्यान र हावाको सम्पर्कले यसको ताजापनमा असर पार्छ।
बजारसम्म पुर्याउन ढिलाइ भए फूलको रङ, आकार र गुणस्तर बिग्रन सक्छ। माला बनाइसकेपछि पनि लामो समयसम्म ताजा राख्न उचित वातावरण आवश्यक हुन्छ।
त्यसैले शीतभण्डारण र उपयुक्त ढुवानी प्रणाली फूल व्यवसायका लागि आधारभूत पूर्वाधार हुन्। तनहुँको आँबुखैरेनीका महिला किसानले उत्पादनलाई ताजा राख्न शीतभण्डारणको प्रयोग गर्नु यसको उदाहरण हो।
यस्तो सुविधा उपलब्ध हुँदा किसानले तत्कालै कम मूल्यमा उत्पादन बेच्नुपर्ने दबाब कम हुन सक्छ। बजारको मागअनुसार केही समय सुरक्षित राखेर बिक्री गर्न सकिने सम्भावना बढ्छ।
तर सबै किसानको पहुँचमा शीतभण्डारण छैन। साना किसानले छुट्टै शीतभण्डार निर्माण गर्न सक्दैनन्। स्थानीय तह, सहकारी वा निजी क्षेत्रको साझेदारीमा साझा शीतभण्डारण केन्द्र स्थापना गर्न सके धेरै किसान लाभान्वित हुन सक्छन्।
फूलको प्रकृतिअनुसार तापक्रम र चिस्यान व्यवस्थापन गर्ने प्रविधि आवश्यक हुन्छ। सामान्य कृषि गोदामलाई फूल भण्डारणका लागि प्रयोग गर्नु पर्याप्त हुँदैन।
ढुवानी पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। फूललाई खुला ट्रक वा अन्य सवारीसाधनमा अव्यवस्थित रूपमा राखेर लामो दूरीसम्म लैजाँदा गुणस्तर घट्न सक्छ।
तापक्रम नियन्त्रण भएको ढुवानी, उपयुक्त प्याकेजिङ र छिटो वितरण प्रणाली विकास गर्न सके उत्पादन क्षेत्रबाट सहरी बजारसम्म फूलको क्षति घटाउन सकिन्छ।
यस क्षेत्रमा किसानलाई प्राविधिक ज्ञानको अभाव पनि चुनौती हो।
कुन जात कुन मौसममा उपयुक्त हुन्छ, कति दूरीमा बिरुवा रोप्ने, मलखादको मात्रा कति राख्ने, रोग तथा किराको व्यवस्थापन कसरी गर्ने र फूल टिप्ने उपयुक्त समय कुन हो भन्ने विषयमा नियमित तालिम आवश्यक छ।
व्यावसायिक उत्पादनका लागि किसानले अनुमानका आधारमा होइन, प्राविधिक सल्लाह र बजारको मागअनुसार खेती गर्नुपर्छ।
फूलको बजारमा गुणस्तरको मापदण्ड पनि विकास गर्न आवश्यक छ। एउटै नाममा बिक्री हुने फूलको आकार, रङ, ताजापन र टिकाउपन फरक हुन सक्छ।
गुणस्तरअनुसार वर्गीकरण र मूल्य निर्धारण गर्ने प्रणाली भए किसानले राम्रो उत्पादनका लागि थप लगानी गर्न प्रोत्साहन पाउँछन्। उपभोक्ताले पनि मूल्यअनुसार गुणस्तर प्राप्त गर्न सक्छन्।
अर्को समस्या तिहारपछि मागमा आउने तीव्र गिरावट हो। किसानले एकै समयमा ठूलो परिमाणमा फूल उत्पादन गरे पनि तिहार सकिएपछि बजारमा माग घट्न सक्छ।
चाडपर्वका लागि मात्र उत्पादन गर्ने व्यवसायमा यसले लगानीको प्रतिफल अनिश्चित बनाउँछ। त्यसैले सयपत्रीलाई अन्य मौसमी फूल, कट फ्लावर, सजावटी बिरुवा र बगैँचा व्यवस्थापनसँग जोडेर वर्षभरि कारोबार गर्ने मोडल विकास गर्नुपर्छ।
यसका लागि किसानलाई वर्षभरि बजारको मागअनुसार उत्पादन विविधीकरण गर्न सिकाउनुपर्छ।
तिहारमा सयपत्री र मखमली, अन्य समयमा गोदावरी, गुलाब, कार्नेसन र अन्य फूल उत्पादन गर्ने प्रणाली विकास गर्न सके एउटै जमिनबाट वर्षभरि आम्दानी लिन सकिन्छ।
यसले मौसमी मागको जोखिम घटाउनुका साथै पुष्प व्यवसायलाई स्थायी उद्यममा रूपान्तरण गर्न सहयोग गर्छ।
निर्यातको ढोका र नेपाली फूलको पहिचान
नेपालमा उत्पादन हुने फूलको बजार घरेलु मागमा मात्र सीमित रहनुपर्ने अवस्था छैन। विदेशमा बसोबास गर्ने नेपाली समुदायले तिहार, दशैँ र अन्य सांस्कृतिक पर्व मनाउने क्रम बढेसँगै नेपाली फूलमालाको सम्भावित निर्यात बजार पनि विस्तार भएको छ।
विशेषगरी मखमली र सयपत्रीका माला विदेशमा रहेका नेपाली समुदायका लागि सांस्कृतिक महत्त्व बोकेका उत्पादन हुन्।
अमेरिका, अस्ट्रेलिया, जापान, दक्षिण कोरिया, युरोपका केही देश तथा खाडी मुलुकमा बसोबास गर्ने नेपाली समुदायले तिहारमा फूलमाला प्रयोग गर्ने गरेका छन्।
विदेशमा नेपाली सामग्रीको माग बढेसँगै फूलमाला निर्यातको अवसर सिर्जना भएको छ। तर फूल निर्यात सामान्य कृषि वस्तुको निर्यातभन्दा फरक हुन्छ।
यसको ताजापन, गुणस्तर, प्याकेजिङ, ढुवानी समय, भन्सार प्रक्रिया र वनस्पति स्वास्थ्यसम्बन्धी मापदण्ड पूरा गर्नुपर्छ।
मखमली फूलको उत्पादनमा नेपालले राम्रो क्षमता विकास गरेको छ। पुष्प व्यवसायीहरूको अनुमानअनुसार यस वर्ष तिहारमा छ लाख मखमली माला खपत हुनेछन्।
त्यसमध्ये करिब चार लाख घरेलु बजारमा बिक्री हुने र दुई लाख विदेश निर्यात हुने अपेक्षा गरिएको छ। यसले नेपाली फूलको निर्यात सम्भावना सांस्कृतिक बजारसँग जोडिएको देखाउँछ।
गुन्डु क्षेत्रका किसानले पनि मखमली र सयपत्रीका माला विदेश पठाउने गरेका छन्। यहाँका केही किसानले घरेलु माग पूरा गरेपछि बाँकी उत्पादन विदेश पठाउने गरेका छन्।
विदेशमा रहेका नेपाली समुदायसँग प्रत्यक्ष सम्पर्क भएका व्यापारीले किसानबाट फूल खरिद गरेर माला तयार गर्ने र निर्यात गर्ने काम गरेका छन्।
यसले स्थानीय उत्पादनलाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारसँग जोड्ने सम्भावना देखाएको छ।
तर निर्यात विस्तार गर्न गुणस्तर र आपूर्ति निरन्तरता आवश्यक छ। विदेशमा रहेका नेपाली उपभोक्ताले तिहारको निश्चित समयमै फूलमाला पाउन चाहन्छन्।
विमानमार्गबाट ढुवानी गर्दा समय, लागत र भन्सार प्रक्रिया महत्त्वपूर्ण हुन्छ। ढुवानीमा ढिलाइ भए फूलको ताजापन घट्छ। त्यसैले निर्यातयोग्य फूल उत्पादन गर्ने किसानले बजारको मागअनुसार उत्पादन तालिका र प्याकेजिङको व्यवस्था गर्नुपर्छ।
निर्यातका लागि किसान समूह र निर्यातकर्ताबीच अग्रिम सम्झौता हुन सक्छ।
कुन देशमा कति माला आवश्यक छ, कुन मापदण्डको माला चाहिन्छ, कहिले उत्पादन तयार हुनुपर्छ र ढुवानीको जिम्मेवारी कसले लिने भन्ने विषय पहिले नै तय गर्न सके जोखिम घट्छ।
यसले किसानलाई बजार सुनिश्चित गर्न र निर्यातकर्तालाई समयमै उत्पादन प्राप्त गर्न सहयोग गर्छ।
पुष्प व्यवसायको निर्यात विस्तारका लागि सरकारले पनि सहजीकरण गर्नुपर्छ। निर्यात प्रक्रियामा आवश्यक प्रमाणपत्र, वनस्पति स्वास्थ्य परीक्षण, भन्सार प्रक्रिया र ढुवानी व्यवस्थापन सहज बनाउनुपर्छ।
अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा नेपाली फूलको पहिचान निर्माण गर्न गुणस्तर, प्याकेजिङ र ब्रान्डिङमा लगानी आवश्यक छ।
तर निर्यातको सम्भावना देखाएर मात्र उत्पादन विस्तार गर्नु पर्याप्त हुँदैन। विदेशी बजारमा मागको स्थायित्व, प्रतिस्पर्धी मूल्य र नियमित आपूर्तिको सुनिश्चितता आवश्यक हुन्छ।
नेपालले फूल निर्यातमा दीर्घकालीन सम्भावना बनाउन सके सयपत्री र मखमलीलाई मौसमी घरेलु उत्पादनबाट विदेशी बजारमा पुग्ने कृषि वस्तुका रूपमा विकास गर्न सक्छ।
यसका लागि उत्पादनको गुणस्तर सुधार, किसानको क्षमता विकास र निर्यातकर्तासँगको व्यावसायिक साझेदारी अपरिहार्य छ। नेपाली फूलको बजार विस्तार गर्न सांस्कृतिक पहिचानलाई व्यावसायिक अवसरमा रूपान्तरण गर्न सक्नुपर्छ।
मौसमी कारोबारबाट स्थायी उद्योगतर्फ
नेपालको पुष्प व्यवसाय अब सानो कृषि गतिविधिमा सीमित छैन। यस क्षेत्रमा अर्बौँ रुपैयाँको लगानी, हजारौँ व्यवसाय र दसौँ हजार रोजगारी जोडिएका छन्।
आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा यस क्षेत्रको कारोबार करिब तीन अर्ब ९४ करोड रुपैयाँ पुगेको व्यवसायीहरूको तथ्याङ्क छ।
कुल लगानी ११ अर्ब ५० करोड रुपैयाँभन्दा बढी रहेको र ६५ हजारभन्दा बढीले प्रत्यक्ष तथा अप्रत्यक्ष रोजगारी पाएको अनुमान छ। व्यावसायिक पुष्पखेती ५४ जिल्लामा फैलिएको छ।
यो विस्तारले पुष्पखेतीलाई कृषि अर्थतन्त्रको नयाँ सम्भावनायुक्त क्षेत्रमा स्थापित गरेको छ। तर बजारको विस्तारसँगै उत्पादन क्षमता, गुणस्तर, पूर्वाधार र नीतिगत व्यवस्थापन पनि सुधार हुन आवश्यक छ।
व्यवसायीहरूले पुष्प प्रवर्द्धन नीति प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन हुन नसकेको, गुणस्तरीय बीउ तथा रोपण सामग्री ल्याउन कठिनाइ भएको र उत्पादन विस्तारका लागि आवश्यक प्रविधि तथा अनुसन्धानमा पर्याप्त लगानी नभएको गुनासो गर्दै आएका छन्।
पुष्प व्यवसायको विकासका लागि सरकारको भूमिका अनुदान वितरणमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन।
उत्पादनको क्षेत्र पहिचान, व्यावसायिक खेतीका लागि उपयुक्त जमिन, सिँचाइ, शीतभण्डारण, बजार संकलन केन्द्र, ढुवानी र निर्यात पूर्वाधार विकासमा ध्यान दिनुपर्छ।
स्थानीय तहले आफ्नो क्षेत्रको उत्पादन क्षमता पहिचान गरेर किसानलाई बजारसँग जोड्ने कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सक्छन्।
उदाहरणका लागि भक्तपुरको गुन्डु, काभ्रेको बनेपा, चितवन र तनहुँजस्ता क्षेत्रमा उत्पादनका आधारमा स्थानीय पुष्प बजार केन्द्र विकास गर्न सकिन्छ।
त्यस्ता केन्द्रमा फूलको संकलन, वर्गीकरण, माला निर्माण, प्याकेजिङ र ढुवानीको व्यवस्था गर्न सकिन्छ। किसानले उत्पादन गरेको फूल एकै ठाउँमा संकलन हुँदा व्यापारीलाई ठूलो परिमाणमा खरिद गर्न सहज हुन्छ।
यसले किसानको बजार पहुँच र मूल्य प्राप्तिमा सुधार गर्न सक्छ।
कृषि अनुसन्धान संस्थाले पनि सयपत्रीका स्थानीय तथा उन्नत जातको विकासमा ध्यान दिनुपर्छ। नेपालका विभिन्न भौगोलिक क्षेत्रमा फरक हावापानी र माटो भएकाले सबै ठाउँमा एउटै जात उपयुक्त नहुन सक्छ।
स्थानीय अवस्थाअनुसार उत्पादन दिने, रोग प्रतिरोधी र लामो समयसम्म ताजा रहने जात विकास गर्न सके किसानको लागत घटाउन र बजारमा प्रतिस्पर्धा बढाउन सकिन्छ।
यसका साथै पुष्पखेतीमा कृषि बीमा विस्तार गर्न आवश्यक छ। मौसमको अनिश्चितता, बाढी, असिना, रोग तथा किराको प्रकोपले किसानको लगानी नष्ट हुन सक्छ।
खाद्यान्न बालीमा जस्तै फूलखेतीका लागि पनि उपयुक्त बीमा योजना विकास गर्न सके किसानलाई जोखिम व्यवस्थापन गर्न सहज हुनेछ।
बैंक तथा वित्तीय संस्थाले पुष्पखेतीलाई कृषि उद्यमका रूपमा पहिचान गरी उत्पादन चक्रअनुसार ऋण उपलब्ध गराउन सके लगानी विस्तार हुन सक्छ।
पुष्प व्यवसायलाई व्यावसायिक बनाउन किसानको क्षमता विकास पनि महत्त्वपूर्ण छ। खेती प्रविधि, बजार विश्लेषण, लागत गणना, बिक्री सम्झौता, प्याकेजिङ र विद्युतीय बजारबारे तालिम दिनुपर्छ।
नयाँ पुस्तालाई कृषि उद्यममा आकर्षित गर्न फूलखेतीलाई आधुनिक प्रविधिसँग जोड्न सकिन्छ। प्लास्टिक टनेल, थोपा सिँचाइ, माटो परीक्षण, मल व्यवस्थापन र मौसमसम्बन्धी सूचना प्रयोग गर्दा उत्पादनको गुणस्तर र परिमाण सुधार हुन सक्छ।
स्थानीय सरकारको सहयोगले पनि व्यावसायिक खेती विस्तारमा योगदान पुर्याउन सक्छ। भक्तपुरको गुन्डु क्षेत्रमा सहकारीमार्फत किसानलाई बिरुवा, प्लास्टिक टनेल, कृषि औजार, सिँचाइ सुविधा र अन्य सामग्रीमा सहयोग गरिएको छ।
स्थानीय तहले किसानलाई अनुदानसँगै प्राविधिक सेवा र बजार पहुँच उपलब्ध गराउन सके यस्तो सहयोगको प्रतिफल अझ प्रभावकारी हुन सक्छ।
पुष्प व्यवसायको अर्को सम्भावना पर्यटन र सहरी सौन्दर्यसँग जोडिएको छ। पार्क, होटल, रिसोर्ट, सार्वजनिक उद्यान, कार्यालय परिसर र आवासीय क्षेत्रमा सजावटी फूल तथा बिरुवाको माग बढिरहेको छ।
यसले सयपत्रीको मौसमी बजारबाहेक अन्य फूल र बिरुवाको स्थायी बजार पनि निर्माण गर्न सक्छ। पुष्प व्यवसायीले उत्पादन विविधीकरण गरेर तिहारको केही दिनमा निर्भरता घटाउन सक्छन्।
यस क्षेत्रलाई कृषि, पर्यटन, वातावरण र निर्यातसँग जोडेर विकास गर्न सके फूलखेतीको आर्थिक प्रभाव अझ फराकिलो हुन सक्छ।
फूलको व्यावसायिक उत्पादनले ग्रामीण क्षेत्रमा रोजगारी सिर्जना गर्छ, महिलाको आर्थिक सहभागिता बढाउँछ र साना जमिन भएका किसानलाई नगद आम्दानीको अवसर दिन्छ।
साथै, स्थानीय उत्पादनले बाह्य बजारमा निर्भरता घटाउन र विदेशी मुद्रा बाहिरिने प्रवृत्ति नियन्त्रण गर्न सहयोग पुर्याउन सक्छ।
तर यसका लागि बजारको आकार र उत्पादन क्षमताबीच सन्तुलन आवश्यक छ।
तिहारको समयमा अत्यधिक उत्पादन भएर फूल बिक्री नभए किसानको लगानी जोखिममा पर्छ। उत्पादन कम भए बजारमा अभाव र मूल्यवृद्धि हुन्छ।
त्यसैले उत्पादन योजना, मागको पूर्वानुमान र बजार व्यवस्थापनलाई एकीकृत गर्नुपर्छ।
सरकार, किसान, सहकारी, निजी क्षेत्र र पुष्प व्यवसायीको संगठनबीच सहकार्य हुन सके सयपत्रीको बजारलाई अझ व्यवस्थित बनाउन सकिन्छ।
किसानले उत्पादन गर्ने, सहकारीले संकलन र बिक्री व्यवस्थापन गर्ने, निजी क्षेत्रले बजार तथा निर्यात विस्तार गर्ने र सरकारले पूर्वाधार तथा नीतिगत सहजीकरण गर्ने प्रणाली विकास गर्नुपर्छ।
तिहारको समयमा सयपत्रीको माला लगाउने परम्परा नेपाली समाजको सांस्कृतिक अभ्यास हो। तर त्यही परम्पराले निर्माण गरेको मागलाई व्यवस्थित व्यावसायिक अवसरमा रूपान्तरण गर्नु अर्थतन्त्रका लागि महत्त्वपूर्ण छ।
फूलको बजार विस्तार हुँदै गर्दा किसानले उचित मूल्य पाउने, उपभोक्ताले गुणस्तरीय उत्पादन प्राप्त गर्ने र व्यवसायीले लगानीको प्रतिफल सुनिश्चित गर्ने वातावरण बनाउन सक्नुपर्छ।
नेपालमा फूलको बजार बढिरहेको छ, लगानी विस्तार भइरहेको छ र किसानको सहभागिता पनि बढ्दो छ। अबको चुनौती यसलाई मौसमी कारोबारबाट स्थायी उद्योगमा रूपान्तरण गर्नु हो।
खेतमा फुलेको सयपत्रीले किसानको आम्दानी बढाउने, आयात प्रतिस्थापन गर्ने र अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा नेपाली उत्पादनको पहिचान बनाउने सम्भावना बोकेको छ।
त्यसका लागि फूललाई केवल चाडपर्वको आवश्यकता होइन, सम्भावनायुक्त कृषि व्यवसायका रूपमा हेर्नुपर्ने समय आएको छ।
