तिहार नजिकिँदै जाँदा बजारमा चहलपहल बढ्छ। फूलमाला, बत्ती, मिठाई, उपहार, कपडा, विद्युतीय सामग्री र घरायसी सामानको माग एकैपटक उकालो लाग्छ।

पहिले यस्ता सामग्री किन्न उपभोक्ता पसल, बजार र सपिङ मल धाउँथे। अहिले भने धेरैले मोबाइलमै सामान छान्छन्, मूल्य तुलना गर्छन्, अर्डर गर्छन् र घरमै सामान आइपुग्ने प्रतीक्षा गर्छन्।

पर्वको किनमेल गर्ने यो बदलिँदो शैलीले तिहारको बजारलाई भौतिक पसलबाट डिजिटल माध्यमसम्म विस्तार गरेको छ।

सामाजिक सञ्जालमा देखिएको उत्पादन, अनलाइन बजारमा राखिएको मूल्य, डिजिटल भुक्तानी र घरदैलोमै पुग्ने वितरण सेवाले उपभोक्ता र व्यवसायीबीचको सम्बन्ध फेरिरहेको छ।

तिहार अब परम्परागत बजारको चहलपहल मात्र होइन, डिजिटल कारोबारको मौसमी अवसरसमेत बन्दै गएको छ।

मोबाइलमै सर्दै पर्वको किनमेल

तिहारको किनमेलमा डिजिटल माध्यमको प्रयोग बढ्नुको पछाडि उपभोक्ताको सुविधा मात्रै छैन, बजारको संरचनामा आएको परिवर्तन पनि छ।

सामाजिक सञ्जाल, अनलाइन बजार, डिजिटल भुक्तानी र घरदैलो वितरण सेवा एकअर्कासँग जोडिँदा सामान किन्ने पुरानो प्रक्रिया छोटो र सहज बनेको छ।

उपभोक्ताले एउटै मोबाइलबाट विभिन्न पसलका सामग्री हेर्न, मूल्य तुलना गर्न, अर्डर गर्न र भुक्तानी गर्न सक्छन्।

यो परिवर्तनले बजारको भौगोलिक सीमा पनि विस्तार गरेको छ। कुनै पसलको ग्राहक पहिले त्यसको वरपरका बासिन्दा वा प्रत्यक्ष पुग्न सक्ने उपभोक्तामा सीमित हुन्थ्यो।

अहिले सामाजिक सञ्जाल वा अनलाइन बजारमा उत्पादन राखेपछि देशका विभिन्न सहर र जिल्लाबाट अर्डर आउन सक्छ। साना व्यवसायले ठूलो पसल वा बिक्री केन्द्र नखोलीकन पनि ग्राहकसम्म पुग्ने माध्यम पाएका छन्।

नेपालमा अनलाइन किनमेलको विस्तार अझै सहरी क्षेत्रमा केन्द्रित भए पनि मोबाइल फोनको पहुँचले यसको सम्भावना बढाएको छ।

अमेरिकी वाणिज्य विभागको नेपालसम्बन्धी सन् २०२६ को प्रतिवेदनले नेपालमा इन्टरनेट प्रयोग गर्नेहरूमध्ये ९५ प्रतिशतभन्दा बढीले मोबाइल फोनमार्फत इन्टरनेट चलाउने उल्लेख गरेको छ।

प्रतिवेदनले अनलाइन व्यापार विस्तार हुँदै गएको र दसैँ-तिहारलाई प्रमुख किनमेलका अवसरका रूपमा पहिचान गरेको छ।

तिहारको समयमा यो प्रवृत्ति अझ स्पष्ट देखिन्छ। फूलमाला, सजावटका सामग्री, विद्युतीय बत्ती, कपडा, जुत्ता, सौन्दर्य सामग्री, मिठाई, खाद्य परिकार र उपहारका वस्तु अनलाइनबाट खोज्ने उपभोक्ता बढेका छन्।

घरमै बसेर सामान हेर्न र अर्डर गर्न सकिने भएकाले बजारसम्म पुग्ने समय बचत हुन्छ। ट्राफिक जाम, पार्किङको समस्या र भीडबाट बच्न चाहने उपभोक्ताका लागि अनलाइन किनमेल उपयोगी विकल्प बनेको छ।

तर डिजिटल बजारको विस्तारलाई केवल सामान अनलाइन देखिने वा सामाजिक सञ्जालमा विज्ञापन हुने अवस्थासँग समान मान्न मिल्दैन।

उत्पादनको वास्तविक बिक्री, भुक्तानी, ढुवानी, फिर्ता तथा ग्राहक सेवा व्यवस्थित रूपमा सञ्चालन हुन सकेपछि मात्र त्यसले पूर्ण व्यावसायिक स्वरूप प्राप्त गर्छ।

यही कारण अनलाइन बजारको भविष्य वेबसाइट वा अनुप्रयोगको लोकप्रियताभन्दा पनि विश्वासिलो कारोबार प्रणालीमा निर्भर हुन्छ।

डिजिटल कारोबारको बढ्दो आधार

अनलाइन किनमेल विस्तार हुन डिजिटल भुक्तानीको विकास महत्त्वपूर्ण आधार बनेको छ। बैंकिङ अनुप्रयोग, मोबाइल वालेट, क्यूआर कोड र भुक्तानी प्रणालीबीचको अन्तरसम्बन्धले कारोबारलाई सहज बनाएको छ।

पहिले सामान अर्डर गरेपछि नगद भुक्तानी गर्ने वा बैंकमा रकम जम्मा गरेर प्रमाण पठाउने अभ्यास बढी थियो। अहिले मोबाइलबाटै रकम तिर्न सकिने सुविधा बढेको छ।

नेपाल राष्ट्र बैंकको तथ्यांकका आधारमा आर्थिक वर्ष २०८१/८२ मा नेपालमा विद्युतीय माध्यमबाट कुल ९८ खर्ब ४३ अर्ब रुपैयाँ बराबरको कारोबार भएको थियो।

अघिल्लो आर्थिक वर्षको ५७ खर्ब ४७ अर्ब रुपैयाँको तुलनामा यो करिब ७१ प्रतिशत बढी हो। पाँच वर्षअघि आर्थिक वर्ष २०७७/७८ मा यस्तो कारोबार ३४ खर्ब ४२ अर्ब रुपैयाँ बराबर थियो।

यो समग्र विद्युतीय कारोबारको रकम हो, अनलाइन किनमेलको मात्रै होइन।

यसमा बैंक तथा वित्तीय संस्थाबीच हुने ठूलो रकमका कारोबार, वास्तविक समयको भुक्तानी प्रणाली, मोबाइल बैंकिङ, क्यूआर भुक्तानी र अन्य विद्युतीय कारोबारसमेत समावेश छन्।

त्यसैले ९८ खर्ब रुपैयाँलाई अनलाइन किनमेलको आकार मान्नु तथ्यगत रूपमा गलत हुन्छ। तर यसले डिजिटल भुक्तानीको पूर्वाधार कति विस्तार भएको छ भन्ने संकेत गर्छ।

आर्थिक वर्ष २०८१/८२ मा मोबाइल बैंकिङमार्फत पाँच खर्ब रुपैयाँ बराबरको कारोबार भएको थियो।

क्यूआर माध्यमबाट ९५ अर्ब ६० करोड रुपैयाँ बराबरको भुक्तानी भएको थियो भने ई-कमर्स कारोबारको मूल्य २६ अर्ब ६० करोड रुपैयाँ पुगेको तथ्यांक सार्वजनिक भएको छ।

यसले डिजिटल भुक्तानी र अनलाइन किनमेलबीचको सम्बन्ध स्पष्ट गर्छ। मोबाइल बैंकिङ र क्यूआर भुक्तानीको विस्तारले पसलमा प्रत्यक्ष किनमेल गर्दा पनि नगदरहित कारोबारलाई प्रोत्साहन गरेको छ।

अनलाइनबाट सामान किन्दा भने भुक्तानीको सुविधा, कारोबारको सुरक्षा र रकम फिर्ता पाउने विश्वसनीयताले उपभोक्ताको निर्णय प्रभावित गर्छ।

आर्थिक वर्ष २०८२/८३ को मध्य चैतसम्म मोबाइल बैंकिङ प्रयोगकर्ताको संख्या दुई करोड ९४ लाख पुगेको सरकारी आर्थिक सर्वेक्षणमा उल्लेख छ। इन्टरनेट बैंकिङ प्रयोगकर्ता २३ लाख ७४ हजार पुगेका थिए।

सोही अवधिमा क्यूआर माध्यमबाट हुने कारोबारको मूल्य एक खर्ब २५ अर्ब रुपैयाँ नाघेको विवरण सार्वजनिक भएको थियो। यी तथ्यांकले डिजिटल वित्तीय सेवाको पहुँच विस्तार भइरहेको देखाउँछन्।

तर मोबाइल बैंकिङ प्रयोगकर्ताको संख्या र अनलाइन किनमेल गर्ने व्यक्तिको संख्या एउटै होइन। एउटै व्यक्तिले एकभन्दा बढी बैंक वा वित्तीय संस्थाका सेवा प्रयोग गर्न सक्छ।

त्यसैले प्रयोगकर्ता संख्यालाई प्रत्यक्ष रूपमा सक्रिय अनलाइन ग्राहकको संख्याका रूपमा व्याख्या गर्न मिल्दैन।

तैपनि डिजिटल भुक्तानीको विस्तारले उपभोक्तालाई कारोबार गर्ने नयाँ विकल्प दिएको छ।

तिहारमा पसलमा गएर सामान किन्दा क्यूआरबाट रकम तिर्ने, सामाजिक सञ्जालबाट अर्डर गर्दा मोबाइल बैंकिङमार्फत अग्रिम भुक्तानी गर्ने वा अनलाइन बजारबाट सामान मगाउँदा डिजिटल माध्यम प्रयोग गर्ने अभ्यास बढ्दो छ।

यसले नगदमा आधारित कारोबारको निर्भरता घटाउन सहयोग गरिरहेको छ।

सामाजिक सञ्जालबाटै खुल्दै पसल

नेपालको डिजिटल बजारमा सामाजिक सञ्जालको भूमिका विशेष छ। धेरै साना व्यवसायले सुरुमा आफ्नै वेबसाइट वा छुट्टै अनुप्रयोग बनाउँदैनन्। फेसबुक, इन्स्टाग्राम, टिकटक र अन्य सामाजिक सञ्जालमा उत्पादनको तस्बिर, मूल्य र सम्पर्क विवरण राखेर कारोबार सुरु गर्छन्।

यसरी सञ्चालन हुने व्यापारलाई सामाजिक सञ्जालमा आधारित वाणिज्यका रूपमा बुझ्न सकिन्छ। यसमा उत्पादक र ग्राहकबीच प्रत्यक्ष संवाद हुन्छ।

ग्राहकले उत्पादनको तस्बिर हेर्छन्, मूल्य सोध्छन्, उपलब्धता बुझ्छन् र सन्देशमार्फत अर्डर गर्छन्। व्यवसायीले पनि ग्राहकको प्रतिक्रिया र मागअनुसार उत्पादन तथा प्रचारको शैली परिवर्तन गर्न सक्छन्।

तिहारको समयमा यस्तो माध्यम विशेष उपयोगी हुन्छ।

घरमै बनाइएका अचार, मिठाई, सेलरोटी, उपहार सामग्री, सजावटका वस्तु र हस्तकलाका उत्पादन बिक्री गर्ने साना उद्यमीले सामाजिक सञ्जालमार्फत ग्राहक खोज्न सक्छन्।

फूलमाला, दियो, झिलिमिली बत्ती र पूजासामग्रीका विक्रेताले पनि आफ्नो उत्पादनको प्रचार गर्न सक्छन्।

यसले व्यवसाय सुरु गर्न आवश्यक प्रारम्भिक लागत घटाउँछ। पसल भाडामा लिनुपर्ने, ठूलो सजावट गर्नुपर्ने वा महँगो विज्ञापनमा खर्च गर्नुपर्ने बाध्यता कम हुन्छ।

घरबाटै उत्पादन गर्ने महिला उद्यमी, स्थानीय हस्तकला उत्पादक र साना व्यापारीका लागि यो बजार प्रवेशको सहज माध्यम बनेको छ।

तर सामाजिक सञ्जालमा पसल खोल्नु र व्यवस्थित ई-कमर्स व्यवसाय सञ्चालन गर्नु फरक विषय हुन्। सामाजिक सञ्जालमा उत्पादनको तस्बिर राखेपछि मात्रै कारोबारको सबै प्रक्रिया व्यवस्थित हुँदैन।

अर्डर अभिलेख, मूल्य, भुक्तानी, वितरण, ग्राहकको गुनासो, फिर्ता तथा रकम फिर्ता गर्ने प्रक्रिया स्पष्ट नहुँदा समस्या आउन सक्छ।

अर्कोतर्फ, सामाजिक सञ्जालमा देखाइएको उत्पादन र ग्राहकले प्राप्त गर्ने वस्तुबीच भिन्नता हुन सक्छ। तस्बिरमा देखिएको रङ, आकार वा गुणस्तर वास्तविक सामानमा नहुन सक्छ।

मूल्य र ढुवानी शुल्कबारे स्पष्ट जानकारी नदिँदा ग्राहक र विक्रेताबीच विवाद उत्पन्न हुन सक्छ।

त्यसैले सामाजिक सञ्जालमा आधारित कारोबारलाई पनि व्यावसायिक अनुशासन आवश्यक छ। उत्पादनको वास्तविक तस्बिर, स्पष्ट मूल्य, उपलब्ध परिमाण, वितरण समय र फिर्तासम्बन्धी नीति सार्वजनिक गर्न सके ग्राहकको विश्वास बढाउन सकिन्छ।

द्रुत वितरणले बदल्दै प्रतिस्पर्धा

अनलाइन बजारको विकाससँगै प्रतिस्पर्धाको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष वितरण सेवा बनेको छ। ग्राहकले सामान छान्न र भुक्तानी गर्न सहजता खोजेझैँ समयमै सामान प्राप्त गर्न पनि चाहन्छन्।

विशेषगरी तिहारजस्तो पर्वमा किनमेलको समय सीमित हुन्छ। अन्तिम समयमा आवश्यक पर्ने सामग्री छिटो उपलब्ध गराउन सक्ने व्यवसायले बजारमा प्रतिस्पर्धात्मक लाभ पाउँछ।

नेपालमा पछिल्लो समय द्रुत वितरण अर्थात् क्विक कमर्सको अवधारणा विस्तार हुँदै गएको छ। केही नयाँ व्यवसायले १० देखि २० मिनेटभित्र सामान घरमै पुर्‍याउने लक्ष्यसहित सेवा सुरु गरेका छन्।

काठमाडौं र पोखराजस्ता सहरमा यस्तो सेवाको प्रयोग बढाउने प्रयास भइरहेको छ।

सामान्य अनलाइन बजारमा ग्राहकले अर्डर गरेपछि केही दिन कुर्नुपर्ने हुन सक्छ।

द्रुत वितरण सेवाले भने नजिकैको पसल वा भण्डारण केन्द्रबाट सामान उठाएर छोटो समयमा पुर्‍याउने लक्ष्य राख्छ। यसमा किराना सामग्री, तरकारी, घरायसी वस्तु र दैनिक उपभोगका सामान प्राथमिकतामा पर्छन्।

तिहारको समयमा यस्तो प्रणालीले विशेष उपयोगिता दिन सक्छ। घरमा बत्ती सकियो, पूजाका लागि आवश्यक सामग्री छुट्यो वा पाहुनाका लागि मिठाई र अन्य सामान चाहियो भने नजिकको डिजिटल बिक्री माध्यमबाट अर्डर गर्न सकिन्छ।

उपभोक्ताले बजार धाउनुपर्ने समय घट्छ भने पसलले आफ्नो क्षेत्रका ग्राहकलाई छिटो सेवा दिन सक्छ।

तर द्रुत वितरण सबै वस्तुका लागि उपयुक्त हुँदैन। फूलमाला, ताजा खाद्य सामग्री र दैनिक उपभोगका वस्तुमा छिटो वितरण उपयोगी हुन सक्छ।

तर विद्युतीय सामग्री, महँगा उपहार वा विशेष उत्पादनमा गुणस्तर, सुरक्षित प्याकेजिङ र ढुवानीको विश्वसनीयता बढी महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

द्रुत वितरणको व्यवसायमा लागत पनि चुनौतीपूर्ण छ। सानो दूरीमा सामान पुर्‍याउन कर्मचारी, सवारीसाधन, इन्धन, भण्डारण र प्रविधिमा खर्च गर्नुपर्छ।

अर्डरको संख्या पर्याप्त नभएमा प्रतिअर्डर लागत बढ्न सक्छ। त्यसैले छिटो सेवा दिने दाबीभन्दा पनि आर्थिक रूपमा टिकाउ वितरण प्रणाली निर्माण गर्नु आवश्यक हुन्छ।

हालैका वर्षमा नेपालमा अनलाइन बिक्रीसँगै वितरण सेवामा पनि नयाँ व्यवसाय प्रवेश गरेका छन्। नयाँ प्लेटफर्मले ठूला बजारस्थल बनाउनेभन्दा साना विक्रेतालाई डिजिटल माध्यम र ढुवानी सुविधासँग जोड्ने रणनीति अपनाउन थालेका छन्।

यसले अनलाइन व्यापारको प्रतिस्पर्धा अब सामान सूचीकरणमा मात्र सीमित नरहेको, सेवा र वितरणमा समेत केन्द्रित हुँदै गएको देखाउँछ।

पर्वले बढाउने मौसमी माग

दसैँ र तिहार नेपालको खुद्रा बजारका लागि महत्त्वपूर्ण किनमेलका अवसर हुन्। यी पर्वमा घरायसी खर्च बढ्छ। नयाँ कपडा, जुत्ता, विद्युतीय सामग्री, सजावट, उपहार, खाद्य सामग्री र दैनिक उपभोग्य वस्तुको माग एकैपटक बढ्छ।

यसले अनलाइन र भौतिक दुवै बजारमा बिक्रीको अवसर सिर्जना गर्छ।

तिहारको बजारमा भने उत्पादनको प्रकृति केही फरक हुन्छ। फूलमाला, दियो, बत्ती, रंगोलीका सामग्री, मिठाई, उपहार, भाइटीकाका लागि आवश्यक सामग्री र सजावटका वस्तुको माग विशेष रूपमा बढ्छ।

कतिपय उपभोक्ताले एउटै स्थानबाट धेरै सामग्री किन्न चाहन्छन् भने कतिपयले अलग-अलग विक्रेताबाट विशेष उत्पादन छान्छन्।

अनलाइन बजारले यी दुवै आवश्यकतालाई सम्बोधन गर्न सक्छ। एउटै प्लेटफर्ममा विभिन्न विक्रेताका सामग्री उपलब्ध गराउन सकिन्छ। ग्राहकले मूल्य र गुणस्तर तुलना गर्न सक्छन्।

साना व्यवसायले आफ्नो उत्पादनलाई निश्चित ग्राहक समूहसम्म पुर्‍याउन सक्छन्।

पर्वको माग पूर्वानुमान गर्न सक्ने व्यवसायले बिक्रीको राम्रो अवसर पाउँछन्।

तिहारअघि कुन वस्तुको माग बढ्छ, कुन सामग्री कति परिमाणमा चाहिन्छ र ग्राहकले कस्तो प्याकेजिङ मन पराउँछन् भन्ने अध्ययन आवश्यक हुन्छ।

विगतको बिक्री, सामाजिक सञ्जालमा आएको प्रतिक्रिया, ग्राहकको अर्डर र बजारको प्रवृत्तिका आधारमा व्यवसायीले उत्पादन तथा आपूर्तिको योजना बनाउन सक्छन्।

तर मौसमी मागसँग जोखिम पनि जोडिएको हुन्छ। पर्वका लागि ठूलो परिमाणमा सामान खरिद वा उत्पादन गरेर बिक्री नभएमा मौज्दात थुप्रिन सक्छ।

तिहारपछि माग घट्दा सजावटका सामग्री, विशेष उपहार र पर्व केन्द्रित उत्पादन बिक्री गर्न कठिन हुन्छ। खाद्य सामग्रीको म्याद सकिने जोखिम पनि हुन्छ।

त्यसैले अनलाइन व्यवसायले तिहारलाई एकपटकको बिक्री अवसरका रूपमा मात्र हेर्नु हुँदैन। पर्वमा नयाँ ग्राहकसँग सम्बन्ध निर्माण गरेर त्यसलाई नियमित ग्राहकमा रूपान्तरण गर्न सक्ने रणनीति आवश्यक हुन्छ।

तिहारमा अर्डर गर्ने ग्राहकलाई वर्षभरि आवश्यक पर्ने सामग्री, उपहार र अन्य सेवासँग जोड्न सके कारोबारको निरन्तरता कायम गर्न सकिन्छ।

साना व्यवसायका लागि ठूलो बजार

डिजिटल बजारको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पक्ष साना व्यवसायले पाउने पहुँच हो। परम्परागत बजारमा पसलको स्थान, भाडा, सजावट र ग्राहक आवागमनले बिक्री निर्धारण गर्छ। राम्रो उत्पादन भए पनि मुख्य बजारबाट टाढा रहेका उद्यमीले पर्याप्त ग्राहक पाउन नसक्ने अवस्था हुन्छ।

अनलाइन माध्यमले यो सीमालाई केही हदसम्म कम गरेको छ। स्थानीय स्तरमा उत्पादन हुने अचार, गुन्द्रुक, तितौरा, हस्तकला, कपडा, सजावटका सामग्री र अन्य घरेलु उत्पादनलाई देशका विभिन्न ठाउँका ग्राहकसम्म पुर्‍याउन सकिन्छ।

उत्पादनको पहिचान, तस्बिर, मूल्य र अर्डर प्रक्रिया व्यवस्थित गर्न सके सानो व्यवसायले पनि आफ्नो बजार विस्तार गर्न सक्छ।

यसको प्रभाव महिला उद्यमशीलतामा पनि पर्न सक्छ। घरमै बसेर खाद्य सामग्री बनाउने, कपडा सिलाउने, हस्तकलाका सामग्री तयार गर्ने वा अन्य साना उत्पादन गर्ने महिलाले सामाजिक सञ्जाल र अनलाइन बजारबाट ग्राहक खोज्न सक्छन्।

घरबाट सञ्चालन हुने व्यवसायले स्थानीय बजारभन्दा बाहिर पनि बिक्रीको अवसर पाउन सक्छ।

तर डिजिटल बजारमा प्रवेश गरेपछि सबै समस्या समाधान हुँदैनन्। उत्पादनको गुणस्तर, नियमित आपूर्ति, प्याकेजिङ, वितरण खर्च र ग्राहक सेवा व्यवस्थापन गर्नुपर्छ।

डिजिटल प्रचारले माग सिर्जना गरे पनि उत्पादन पुर्‍याउन नसके व्यवसायको विश्वसनीयता कमजोर हुन्छ।

नेपालमा साना व्यवसायका लागि अर्को चुनौती डिजिटल सीपको अभाव हो।

उत्पादनको तस्बिर कसरी खिच्ने, ग्राहकलाई कसरी जवाफ दिने, अनलाइन विज्ञापन कसरी गर्ने, अर्डर कसरी अभिलेख राख्ने र डिजिटल भुक्तानी कसरी मिलाउने भन्ने विषयमा ज्ञान आवश्यक हुन्छ।

यस्ता सीप विकास गर्न स्थानीय तह, निजी क्षेत्र, बैंक तथा वित्तीय संस्था र उद्यम विकास कार्यक्रमले सहयोग गर्न सक्छन्।

साना व्यवसायलाई डिजिटल बजारमा प्रवेश गराउने तालिम, साझा वितरण सेवा र भुक्तानी प्रणालीमा पहुँच उपलब्ध गराउन सके अनलाइन व्यापारको लाभ बढी उद्यमीसम्म पुग्न सक्छ।

विश्वासबिना टिक्दैन डिजिटल व्यापार

अनलाइन किनमेलको विस्तारसँगै उपभोक्ता ठगी र गुणस्तरसम्बन्धी समस्या पनि देखिएका छन्। ग्राहकले सामान नहेरी अर्डर गर्नुपर्ने भएकाले विक्रेताले दिएको विवरण र तस्बिरमा निर्भर रहनुपर्छ।

सामान प्राप्त भएपछि अपेक्षाअनुसार नभएमा फिर्ता गर्ने वा रकम फिर्ता पाउने प्रक्रिया स्पष्ट हुनुपर्छ।

कतिपय अवस्थामा नक्कली पेज बनाएर अग्रिम रकम माग्ने, रकम लिएपछि सम्पर्कविहीन हुने, कम गुणस्तरका वस्तु पठाउने वा विज्ञापनमा देखाइएकोभन्दा फरक सामान उपलब्ध गराउने समस्या आउन सक्छ।

सामाजिक सञ्जालमा विक्रेताको वास्तविक परिचय नखुलेको अवस्थामा उपभोक्तालाई उजुरी गर्नसमेत कठिन हुन्छ।

डिजिटल कारोबारमा व्यक्तिगत विवरण र भुक्तानीसम्बन्धी जानकारीको सुरक्षा पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। ग्राहकको नाम, ठेगाना, फोन नम्बर र कारोबारको विवरण सुरक्षित राख्नुपर्छ।

यस्ता विवरणको दुरुपयोग भए उपभोक्ताको गोपनीयता र आर्थिक सुरक्षामा असर पर्न सक्छ।

अनलाइन बजारको दिगो विकासका लागि कानुनी व्यवस्था र उपभोक्ता संरक्षणको प्रभावकारी कार्यान्वयन आवश्यक छ। नेपालमा विद्युतीय व्यापारलाई व्यवस्थित गर्न ‘विद्युतीय व्यापार ऐन, २०८१’ लागू गरिएको छ।

यो ऐनले वेबसाइट, मोबाइल अनुप्रयोग, सफ्टवेयर, इन्टरनेट तथा सामाजिक सञ्जालका बजारस्थलमार्फत हुने वस्तु तथा सेवाको खरिदबिक्रीलाई विद्युतीय व्यापारको दायरामा राखेको छ।

ऐनले विद्युतीय माध्यमबाट व्यापार गर्ने व्यवसायले कानुनी रूपमा दर्ता र अनुमति प्राप्त गरेको हुनुपर्ने, विद्युतीय प्लेटफर्म स्थापना गर्नुपर्ने तथा कारोबारसम्बन्धी आवश्यक विवरण उपलब्ध गराउनुपर्ने व्यवस्था गरेको छ।

यसको उद्देश्य अनलाइन कारोबारलाई व्यवस्थित, पारदर्शी र विश्वसनीय बनाउनु हो।

सरकारले २०८२ को विद्युतीय व्यापार निर्देशिका लागू गरेपछि अनलाइन व्यवसायको दर्ता र नियमनलाई थप व्यवस्थित गर्ने प्रक्रिया अघि बढाएको छ।

अनलाइन कारोबार गर्ने व्यवसायले विभागको प्रणालीमा विवरण दर्ता गर्नुपर्ने, आवश्यक कागजात पेस गर्नुपर्ने र ग्राहकको गुनासो सम्बोधन गर्ने व्यवस्था मिलाउनुपर्ने प्रावधान अघि सारिएको छ।

२०८३ साउनमा वाणिज्य, आपूर्ति तथा उपभोक्ता संरक्षण विभागले वेबसाइट, अनुप्रयोग र सामाजिक सञ्जालमार्फत वस्तु तथा सेवा बिक्री गर्ने व्यवसायलाई अनिवार्य दर्ता गर्न निर्देशन दिएको थियो।

विभागले अनलाइन कारोबारमा ठगी, भ्रमपूर्ण विवरण र गुणस्तरहीन वस्तु बिक्रीसम्बन्धी गुनासो बढेपछि नियमन कडा बनाएको जनाएको थियो।

यो व्यवस्थाले अनलाइन व्यापारमा संलग्न व्यवसायलाई औपचारिक प्रणालीमा ल्याउन सहयोग गर्न सक्छ। तर साना उद्यमीलाई दर्ता प्रक्रिया, प्राविधिक मापदण्ड र कानुनी दायित्वबारे स्पष्ट जानकारी दिनु पनि आवश्यक छ।

नियमनको उद्देश्य व्यवसायलाई निरुत्साहित गर्नु होइन, सुरक्षित र प्रतिस्पर्धी बजार निर्माण गर्नु हुनुपर्छ।

डिजिटल बजारको असमान पहुँच

अनलाइन बजार विस्तार भइरहेको भए पनि यसको लाभ सबै भूगोल र उपभोक्ता समूहमा समान रूपमा पुगेको छैन। सहरी क्षेत्रमा इन्टरनेट, स्मार्टफोन, बैंकिङ सेवा र वितरण सञ्जाल तुलनात्मक रूपमा सहज छन्।

ग्रामीण तथा दुर्गम क्षेत्रमा भने इन्टरनेटको गुणस्तर, डिजिटल सीप, भुक्तानी सेवा र ढुवानीको लागत चुनौतीका रूपमा रहन्छन्।

अमेरिकी वाणिज्य विभागको प्रतिवेदनले नेपालमा अनलाइन कारोबार मुख्यतः काठमाडौं र केही ठूला सहरमा केन्द्रित रहेको उल्लेख गरेको छ।

दुर्गम क्षेत्रमा इन्टरनेटको पहुँच विस्तार हुँदै गए पनि डिजिटल व्यापारको गतिविधि अझै सीमित छ।

यसले डिजिटल बजारको विस्तारसँगै डिजिटल विभाजनको प्रश्न पनि उठाउँछ। स्मार्टफोन र इन्टरनेटको पहुँच हुनु मात्र पर्याप्त हुँदैन।

उपभोक्ताले सुरक्षित रूपमा अनलाइन कारोबार गर्न सक्ने सीप, डिजिटल भुक्तानीको सुविधा र सामान प्राप्त गर्ने वितरण सञ्जाल पनि आवश्यक हुन्छ।

दुर्गम क्षेत्रमा उत्पादित वस्तु अनलाइनमार्फत बजारमा पुर्‍याउन सकिने सम्भावना भए पनि ढुवानी लागत धेरै हुन सक्छ। सानो परिमाणको सामान पठाउँदा ढुवानी खर्च उत्पादनको मूल्यभन्दा बढी पर्ने अवस्था पनि आउन सक्छ।

यसले स्थानीय उत्पादकलाई प्रतिस्पर्धा गर्न कठिन बनाउँछ।

यस्तो अवस्थामा साझा संकलन केन्द्र, सहकारीमार्फत बिक्री, स्थानीय ढुवानी सञ्जाल र क्षेत्रीय वितरण केन्द्र उपयोगी हुन सक्छन्। एउटै गाउँ वा क्षेत्रमा उत्पादन हुने सामग्रीलाई संकलन गरेर एकमुष्ट रूपमा बजारमा पठाउन सके लागत घटाउन सकिन्छ।

डिजिटल बजारलाई समावेशी बनाउन स्थानीय भाषामा जानकारी, सरल प्रयोग प्रणाली र उपभोक्ता सहायता सेवा पनि आवश्यक हुन्छ।

प्रविधि प्रयोग गर्न सहज नभएका नागरिकका लागि डिजिटल साक्षरता कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सके बजारमा सहभागिता बढ्न सक्छ।

आयात, प्रतिस्पर्धा र स्वदेशी उत्पादन

अनलाइन बजार विस्तारले स्वदेशी उत्पादकलाई अवसर दिएजस्तै आयातित वस्तुसँगको प्रतिस्पर्धा पनि बढाएको छ। ग्राहकले मोबाइलमै विभिन्न देशका उत्पादन हेर्न र मूल्य तुलना गर्न सक्छन्।

आकर्षक मूल्य, नयाँ प्रविधि र विविधताका कारण आयातित सामग्रीले नेपाली बजारमा स्थान बनाइरहेका छन्।

तिहारमा प्रयोग हुने विद्युतीय बत्ती, सजावटका सामग्री, उपहारका वस्तु, खेलौना, कपडा र विभिन्न घरायसी सामग्रीको अनलाइन बिक्रीमा विदेशी उत्पादनको उपस्थिति देखिन्छ।

यसले उपभोक्तालाई छनोटको सुविधा दिएको छ। तर स्वदेशी उत्पादकले मूल्य, गुणस्तर र वितरणमा प्रतिस्पर्धा गर्न नसके बजारको ठूलो हिस्सा बाहिरिन सक्छ।

डिजिटल माध्यमबाट नेपाली उत्पादनको प्रचार र बिक्री विस्तार गर्न सकिन्छ।

स्थानीय हस्तकला, परम्परागत खाद्य सामग्री, कपडा, सजावटका वस्तु र सांस्कृतिक उत्पादनलाई देशभित्र मात्र नभई विदेशमा रहेका नेपाली समुदायसम्म पुर्‍याउन सकिन्छ।

यसका लागि उत्पादनको गुणस्तर, प्याकेजिङ, भुक्तानी र अन्तर्राष्ट्रिय ढुवानीको व्यवस्था आवश्यक हुन्छ।

अनलाइन व्यापारले आयात र निर्यात दुवैलाई सहज बनाउन सक्छ। तर अन्तर्राष्ट्रिय कारोबारमा विदेशी मुद्रा भुक्तानी, भन्सार प्रक्रिया, कर, ढुवानी र उपभोक्ता संरक्षणसम्बन्धी नियम पालना गर्नुपर्छ।

त्यसैले डिजिटल व्यापारको अन्तर्राष्ट्रिय विस्तारका लागि नीतिगत स्पष्टता र भुक्तानी पूर्वाधार महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

कारोबारको नयाँ अर्थतन्त्र

पर्वको डिजिटल बजारलाई केवल अनलाइन पसलको विस्तारका रूपमा बुझ्नु अपूरो हुन्छ। यसको पछाडि उत्पादन, प्रचार, भुक्तानी, भण्डारण, ढुवानी, ग्राहक सेवा, प्रविधि र तथ्यांक व्यवस्थापनको ठूलो आर्थिक शृङ्खला छ।

उपभोक्ताले मोबाइलबाट सामान अर्डर गर्दा त्यसमा उत्पादक, विक्रेता, भुक्तानी सेवा प्रदायक, वितरण कम्पनी र प्रविधि सेवा प्रदायक जोडिएका हुन्छन्।

यसले नयाँ रोजगारी र व्यवसायका अवसर पनि सिर्जना गर्छ। डिजिटल बजार व्यवस्थापन, सामग्री निर्माण, उत्पादनको तस्बिर तथा भिडियो खिच्ने, अनलाइन विज्ञापन, ग्राहक सेवा, गोदाम व्यवस्थापन र वितरणमा जनशक्ति आवश्यक हुन्छ।

साना व्यवसायलाई प्रविधिसँग जोड्ने सेवा प्रदायकको माग पनि बढ्न सक्छ।

नेपालमा डिजिटल भुक्तानीको पूर्वाधार विस्तार भए पनि त्यसलाई व्यापारको आवश्यकताअनुसार थप प्रभावकारी बनाउनुपर्ने देखिन्छ।

नेपाल क्लियरिङ हाउसले सञ्चालन गरेको राष्ट्रिय भुक्तानी प्रणालीअन्तर्गत खुद्रा कारोबारको मूल्य २०८३ असारमा एक महिनामै एक खर्ब २० अर्ब रुपैयाँ नाघेको जनाएको छ।

आर्थिक वर्ष २०२५/२६ मा उक्त प्रणालीबाट नौ खर्ब ३० अर्ब रुपैयाँ बराबरको कारोबार भएको विवरण सार्वजनिक भएको छ।

तर डिजिटल कारोबारको विस्तारसँगै साइबर सुरक्षा, व्यक्तिगत विवरणको संरक्षण, भुक्तानी प्रणालीको विश्वसनीयता र कारोबार विवाद समाधानमा पनि लगानी आवश्यक हुन्छ।

कारोबारको संख्या बढ्नु मात्रै डिजिटल अर्थतन्त्रको सफलता होइन। त्यसबाट उपभोक्ताले सुरक्षित सेवा पाउने, व्यवसायले उचित आम्दानी गर्ने र अर्थतन्त्रमा वास्तविक मूल्य सिर्जना हुने अवस्था बन्नुपर्छ।

एसियाली विकास बैंकले सन् २०२६ मा सार्वजनिक गरेको नेपालको डिजिटल भुक्तानीसम्बन्धी अध्ययनले भुक्तानी पूर्वाधारको स्तरोन्नति, प्रणालीबीचको अन्तरसम्बन्ध, साना व्यवसायको डिजिटल पहुँच र सीप विकासलाई डिजिटल वित्तीय सेवाको विस्तारका लागि महत्त्वपूर्ण मानेको छ।

यसले नेपालको डिजिटल बजार विकासका लागि प्रविधि उपलब्ध हुनु मात्रै पर्याप्त नभएको देखाउँछ। व्यवसाय, बैंक, भुक्तानी सेवा प्रदायक, वितरण कम्पनी र नियामक निकायबीच समन्वय आवश्यक छ।

ग्राहकले एक माध्यमबाट अर्डर गरेको सामान अर्को माध्यमबाट भुक्तानी गर्न र सहज रूपमा प्राप्त गर्न सक्ने प्रणाली विकास गर्नुपर्छ।

तिहारपछि पनि कायम रहने बजार

तिहारको डिजिटल किनमेल मौसमी मागबाट प्रेरित भए पनि यसको दीर्घकालीन सम्भावना वर्षभरि चल्ने व्यापारमा छ। पर्वले नयाँ ग्राहकलाई अनलाइन बजारमा प्रवेश गराउन सक्छ।

पहिलोपटक मोबाइलबाट सामान किन्ने उपभोक्ताले अनुभव राम्रो पाएमा दैनिक उपभोग्य वस्तु, खाद्य सामग्री, कपडा र अन्य सेवाका लागि पनि डिजिटल माध्यम प्रयोग गर्न सक्छन्।

व्यवसायीका लागि तिहार नयाँ ग्राहक पहिचान गर्ने, उत्पादनको माग बुझ्ने र बिक्री प्रणाली परीक्षण गर्ने अवसर हो।

ग्राहकले कुन सामग्री खोजे, कुन मूल्यमा बढी अर्डर आयो, कुन क्षेत्रमा वितरण सहज भयो र कुन उत्पादनमा गुनासो बढी आयो भन्ने विवरणले आगामी व्यापार योजना बनाउन सहयोग गर्छ।

तर ग्राहकको तथ्यांक प्रयोग गर्दा गोपनीयताको ख्याल गर्नुपर्छ। उपभोक्ताको अनुमति र कानुनी आधारबिना व्यक्तिगत विवरण प्रचार वा अन्य प्रयोजनमा प्रयोग गर्नु उचित हुँदैन।

ग्राहकको विश्वास कायम राख्न पारदर्शी डेटा व्यवस्थापन आवश्यक छ।

तिहारको बजारमा सफल हुने व्यवसायले बिक्रीपछि पनि ग्राहकसँग सम्बन्ध कायम राख्नुपर्छ।

सामान समयमै पुर्‍याउने, गुनासो सुन्ने, गुणस्तरमा निरन्तरता दिने र आवश्यक पर्दा फिर्ता वा रकम फिर्ताको व्यवस्था गर्ने व्यवसायले दीर्घकालीन ग्राहक बनाउन सक्छ।

डिजिटल बजारको वास्तविक प्रतिस्पर्धा अब कसले धेरै विज्ञापन गर्‍यो वा कसको प्लेटफर्ममा धेरै उत्पादन छन् भन्नेमा मात्र सीमित छैन।

कसले ग्राहकलाई सही सामान, उचित मूल्य, सुरक्षित भुक्तानी र भरपर्दो सेवा दिन सक्छ भन्ने कुराले यसको भविष्य निर्धारण गर्नेछ।

तिहारको किनमेलले नेपाली बजारमा डिजिटल कारोबारको सम्भावना देखाएको छ। फूलमाला र उपहारदेखि खाद्य सामग्री र विद्युतीय सामानसम्म मोबाइलबाट अर्डर गर्ने अभ्यासले व्यापारको स्वरूप परिवर्तन गरिरहेको छ।

तर यो परिवर्तनलाई दिगो अर्थतन्त्रमा रूपान्तरण गर्न विश्वास, कानुनी अनुशासन, प्रविधि, वितरण र समावेशी पहुँचमा समान ध्यान दिनुपर्छ।

पहिले पर्वको बजार पसल र सडकमा देखिन्थ्यो। अहिले त्यसको एउटा ठूलो हिस्सा मोबाइलको पर्दामा पनि देखिन थालेको छ।

उपभोक्ताको हातमा रहेको मोबाइलले पसलको ढोका मात्र खोलेको छैन, उत्पादकदेखि ग्राहकसम्म जोडिने नयाँ आर्थिक शृङ्खला निर्माण गरिरहेको छ।

यही परिवर्तनले तिहारको किनमेललाई परम्परागत बजारबाट डिजिटल अर्थतन्त्रतर्फ अघि बढाइरहेको छ।