कुनै व्यवसाय सुरु गर्न ठूलो पुँजी, स्थापित पारिवारिक विरासत वा बलियो व्यावसायिक सम्बन्ध नै चाहिन्छ भन्ने छैन।

बजारमा रहेको एउटा अवसर पहिचान गर्ने क्षमता, त्यसलाई उपयोग गर्ने साहस र निरन्तर विस्तार गर्ने व्यावसायिक सोचले पनि ठूलो उद्यमको जग बसाल्न सक्छ।

युगान्डाका उद्यमी आशिष जे. ठक्करको व्यावसायिक यात्रा यसैको उदाहरण हो।

सन् १९९६ मा पन्ध्र वर्षको उमेरमा पाँच हजार अमेरिकी डलर ऋण लिएर कम्प्युटर र त्यसका पार्टपुर्जाको व्यापार सुरु गरेका ठक्करले केही दशकको अवधिमा अफ्रिकाका विभिन्न मुलुकमा फैलिएको बहुक्षेत्रीय व्यावसायिक समूह निर्माण गरे।

सूचना प्रविधिको सानो पसलबाट सुरु भएको उनको व्यवसाय वित्तीय सेवा, औद्योगिक उत्पादन, दूरसञ्चार पूर्वाधार, घरजग्गा, कृषि र डिजिटल प्रविधिसम्म विस्तार भयो।

उनले स्थापना गरेको मारा ग्रुप अफ्रिकी बजारमा विभिन्न क्षेत्रमा लगानी गर्ने परिचित व्यावसायिक समूहका रूपमा विकसित भयो।

विश्व बैंकको परिचयात्मक विवरणअनुसार यस समूहका व्यवसाय तथा लगानीले १९ अफ्रिकी मुलुकमा उपस्थिति बनाएका छन् र आठ हजारभन्दा बढीलाई रोजगारी दिएका छन्।

प्रविधि, वित्तीय सेवा, उत्पादन, घरजग्गा र कृषिमा फैलिएको यसको व्यावसायिक संरचनाले एउटा सानो व्यापार कसरी बहुक्षेत्रीय लगानी समूहमा रूपान्तरण हुन सक्छ भन्ने देखाउँछ।

तर ठक्करको कथा केवल पाँच हजार डलरबाट ठूलो समूह निर्माण गरेको सफलताको कथा होइन।

यसमा पारिवारिक विस्थापन, शरणार्थी जीवन, दुईपटक आर्थिक रूपमा शून्यमा पुग्नुपरेको अवस्था, किशोर उमेरमै व्यवसाय सुरु गर्ने निर्णय, अन्तर्राष्ट्रिय बजारको पहिचान र अफ्रिकाको आर्थिक सम्भावनामा राखिएको विश्वास पनि जोडिएको छ।

विस्थापनदेखि उद्यमशीलताको जगसम्म

आशिष ठक्करको पारिवारिक इतिहास अफ्रिकासँग लामो समयदेखि जोडिएको छ।

उनका पितामहका पिता सन् १८९० तिर भारतको गुजरातबाट युगान्डा पुगेका थिए। त्यस समयमा पूर्वी अफ्रिकामा व्यापार तथा कृषि उत्पादनको कारोबार विस्तार हुँदै थियो।

उनको परिवारले पनि मकै, कपासलगायतका वस्तुको व्यापार गर्दै युगान्डामा व्यावसायिक आधार निर्माण गरेको थियो।

तर सन् १९७२ मा युगान्डाका तत्कालीन शासक इदी अमिनले एसियाली मूलका नागरिकलाई देश छाड्न आदेश दिएपछि ठक्करको परिवार विस्थापित हुनुपर्‍यो।

परिवारले त्यहाँ निर्माण गरेको व्यवसाय र सम्पत्ति छाडेर बेलायत जानुपर्‍यो। बेलायतमा उनका अभिभावकले महिलाका पहिरनसम्बन्धी वस्तुको व्यापार सुरु गरे। आशिषको जन्म पनि बेलायतमै भयो।

परिवारको अफ्रिकासँगको सम्बन्ध भने टुटेन। सन् १९९३ मा उनीहरू रुवान्डा फर्किए। अफ्रिकामै पुनः व्यावसायिक जीवन सुरु गर्ने उनीहरूको चाहना थियो। तर त्यसको दुई वर्ष नपुग्दै रुवान्डामा नरसंहार सुरु भयो।

सन् १९९४ को हिंसात्मक घटनाले हजारौँ परिवारको जीवन तहसनहस बनायो। ठक्कर परिवारले फेरि आफ्नो घर, व्यवसाय र सम्पत्ति छाडेर भाग्नुपर्‍यो।

तेह्र वर्षको उमेरमै उनले युद्ध, हिंसा र विस्थापनको पीडा नजिकबाट अनुभव गरे। परिवारले आर्थिक रूपमा दुईपटक लगभग सबै कुरा गुमाउनुपरेको थियो।

रुवान्डाबाट निस्किएपछि परिवार युगान्डा पुग्यो। त्यहीँबाट उनीहरूको जीवनमा पुनः व्यावसायिक आधार निर्माण गर्ने प्रयास सुरु भयो।

आर्थिक असुरक्षा र अनिश्चितताबीच हुर्किएका आशिषका लागि व्यवसाय केवल आम्दानीको माध्यम थिएन। परिवारले गुमाएको आर्थिक आधार पुनः निर्माण गर्ने अवसर पनि थियो।

सानै उमेरदेखि व्यापारमा रुचि राख्ने उनले बजारमा उपलब्ध अवसरलाई नजिकबाट नियाल्न थाले।

उनको परिवारले भोगेको विस्थापनले उनलाई व्यवसायमा जोखिम, अनिश्चितता र पुनः सुरुवातको महत्त्व बुझाएको देखिन्छ। स्थापित व्यवसाय पनि राजनीतिक अस्थिरता, द्वन्द्व र परिस्थितिजन्य संकटबाट समाप्त हुन सक्छ भन्ने अनुभव उनले बाल्यकालमै गरेका थिए।

यही अनुभवले पछि व्यवसाय निर्माण गर्दा एउटै बजार वा एउटै क्षेत्रमा निर्भर नहुने सोच विकास गर्न सहयोग गरेको देखिन्छ।

यद्यपि उनको सफलताको वास्तविक आधार अवसर पहिचान गर्ने क्षमता र त्यसलाई व्यावसायिक रूपमा विस्तार गर्ने निर्णय नै थियो।

एउटा कम्प्युटरबाट सुरु भएको व्यापार

सन् १९९५ मा परिवार युगान्डा पुगेपछि आशिषले आफ्नो व्यावसायिक सम्भावना खोज्न थाले। त्यसबेला अफ्रिकाका धेरै मुलुकमा कम्प्युटर तथा सूचना प्रविधिसम्बन्धी उपकरणको बजार विस्तार हुँदै थियो।

तर कम्प्युटर, हार्डड्राइभ, फ्लपी डिस्क र अन्य उपकरण सहज रूपमा उपलब्ध थिएनन्। बजारमा माग बढिरहेको थियो, तर आपूर्ति प्रणाली व्यवस्थित भइसकेको थिएन।

आशिषले यही अन्तर पहिचान गरे।

उनको व्यवसाय सुरु हुनुअघि एउटा सामान्य घटना भएको थियो। परिवारले उनलाई कम्प्युटर किनिदिएको थियो। एक दिन उनका बुबाका साथी घर आएका बेला कम्प्युटर देखेर त्यसको मूल्य सोधे।

आशिषले आफूले किनेको मूल्यभन्दा एक सय डलर बढी बताए। साथीले त्यही कम्प्युटर किन्ने इच्छा देखाएपछि उनले कम्प्युटर बेचिदिए।

त्यसबाट उनलाई सानो व्यापारमा पनि नाफा कमाउने सम्भावना रहेको महसुस भयो। उनले त्यसपछि अर्को कम्प्युटर किनेर बिक्री गरे। यही अनुभवले उनलाई सूचना प्रविधिसम्बन्धी वस्तुको कारोबारमा आकर्षित गर्‍यो।

त्यसपछि उनले पन्ध्र वर्षको उमेरमा पाँच हजार अमेरिकी डलर ऋण लिएर सानो पसल सञ्चालन गर्ने निर्णय गरे।

सन् १९९६ मा सुरु भएको उनको व्यवसायमा फ्लपी डिस्क, हार्डड्राइभ, कम्प्युटरका पार्टपुर्जा र अन्य सूचना प्रविधिसम्बन्धी उपकरणको कारोबार हुन्थ्यो।

त्यतिबेला उनीसँग ठूलो गोदाम, व्यवस्थित आपूर्ति सञ्जाल वा पर्याप्त कार्यशील पुँजी थिएन। सामान खरिद गर्न र ग्राहकसम्म पुर्‍याउन उनले आफैँ सक्रिय हुनुपर्थ्यो। व्यवसायको सुरुवाती चरणमा उनी हरेक सप्ताहान्त दुबई पुग्थे।

त्यहाँबाट कम्प्युटरका उपकरण खरिद गरेर सुटकेसमा ल्याउँथे। सोमबार भन्सार प्रक्रिया पूरा गरेपछि बाँकी दिन युगान्डामा सामान बिक्री गर्थे।

शुक्रबारसम्म बिक्रीबाट प्राप्त रकम जम्मा गरेर शनिबार र आइतबार पुनः दुबई पुग्थे। यही चक्र उनले करिब छ महिनासम्म निरन्तर चलाए।

यो व्यवसायको प्रारम्भिक मोडल हेर्दा निकै सामान्य देखिन्छ। तर त्यसमा एउटा महत्त्वपूर्ण व्यावसायिक पक्ष लुकेको थियो। उनले आफ्नो व्यवसायलाई केवल खुद्रा बिक्रीमा सीमित राखेनन्।

सामान खरिद गर्न दुबई पुग्ने क्रममा त्यस्तै समस्या भोगिरहेका अन्य व्यापारी पनि देखे। उनीहरूले पनि दुबईबाट सामान ल्याएर अफ्रिकी बजारमा बिक्री गरिरहेका थिए।

त्यसपछि उनले व्यक्तिगत रूपमा सामान ल्याएर बेच्नुभन्दा अफ्रिकी बजारमा आपूर्ति गर्ने स्थायी केन्द्र स्थापना गर्न सकिने सम्भावना देखे।

सन् १९९६ मै दुबईमा कार्यालय स्थापना गरेर अफ्रिकी मुलुकमा सूचना प्रविधिसम्बन्धी उपकरण आपूर्ति गर्ने व्यवस्था मिलाए। यसले उनको व्यापारलाई स्थानीय पसलबाट अन्तर्राष्ट्रिय आपूर्ति सञ्जालसँग जोड्यो।

विद्यालयको पढाइ र व्यवसायबीच छनोट गर्नुपर्ने अवस्था आएपछि उनले परिवारसँग व्यवसायलाई पूर्ण समय दिने प्रस्ताव राखे। उनका बुबाले एक वर्षसम्म व्यवसाय सञ्चालन गरेर हेर्न अनुमति दिए।

सफल नभए पुनः पढाइमा फर्किनुपर्ने सर्त पनि राखिएको थियो।

तर व्यवसायले विस्तारको बाटो समातिसकेको थियो। सानो पुँजीबाट सुरु भएको कारोबारले उनलाई बजार, ग्राहक, आपूर्ति र अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारको व्यावहारिक ज्ञान दिइरहेको थियो।

उनको सुरुवाती यात्राले एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा देखाउँछ-व्यवसायको आकार पुँजीबाट मात्र निर्धारण हुँदैन। ग्राहकको समस्या पहिचान गर्ने र त्यसको समाधानका लागि आपूर्ति प्रणाली निर्माण गर्ने क्षमताले पनि व्यवसायको आकार बदल्न सक्छ।

कम्प्युटर व्यापारबाट औद्योगिक उत्पादनसम्म

आशिषको व्यावसायिक सोच कम्प्युटरको कारोबारमै सीमित रहेन। व्यापार सुरु गरेको करिब तीन वर्षपछि उनले उत्पादन क्षेत्रमा प्रवेश गर्ने निर्णय गरे। सन् १९९९ तिर मारा ग्रुपले प्याकेजिङ उद्योगमा लगानी विस्तार गर्‍यो।

त्यतिबेला अफ्रिकाका धेरै मुलुकमा उपभोग्य वस्तु, कृषि उत्पादन र औद्योगिक सामग्रीको बजार विस्तार भइरहेको थियो। तर ती वस्तुको प्याकेजिङका लागि आवश्यक सामग्रीको आपूर्ति पर्याप्त थिएन। विशेषगरी नालीदार कागजबाट बनाइने बाकसको माग बढिरहेको थियो।

उनले यसलाई नयाँ व्यावसायिक अवसरका रूपमा लिए।

मारा ग्रुपअन्तर्गत प्याकेजिङ व्यवसाय विस्तार भयो। राइली प्याकेजिङ नामबाट सञ्चालन गरिएको व्यवसायले दैनिक उपभोग्य वस्तु र कृषि उत्पादनका लागि आवश्यक बाकस उत्पादन गर्न थाल्यो।

युगान्डा र केन्यामा उत्पादन केन्द्र स्थापना गरेर कम्पनीले पूर्वी अफ्रिकाको बजारलाई लक्षित गर्‍यो।

यसले आशिषको व्यवसायमा महत्त्वपूर्ण परिवर्तन ल्यायो। पहिले उनी अन्तर्राष्ट्रिय बजारबाट सामान खरिद गरेर स्थानीय बजारमा बिक्री गर्थे। अब भने स्थानीय मागलाई ध्यानमा राखेर आफ्नै उत्पादन प्रणाली निर्माण गर्न थाले।

व्यापार र उत्पादनबीचको यही परिवर्तनले मारा ग्रुपलाई बहुक्षेत्रीय व्यवसायमा प्रवेश गर्ने आधार दियो।

प्याकेजिङ उद्योगमा प्रवेश गर्नुको अर्को पक्ष पनि थियो। कृषि उत्पादन, खाद्य वस्तु र दैनिक उपभोग्य सामग्रीको कारोबार बढ्दै जाँदा तिनको भण्डारण र ढुवानीका लागि प्याकेजिङ आवश्यक पर्छ।

यसरी एउटा उद्योगको विस्तारले अर्को उद्योगको माग सिर्जना गर्छ। आशिषले यही व्यावसायिक अन्तरसम्बन्धलाई उपयोग गरे।

कम्प्युटरको कारोबारबाट सुरु भएको व्यवसायले उत्पादन उद्योगमा प्रवेश गरेपछि बजारको आकार मात्र बढेन, लगानीको प्रकृति पनि बदलियो। खुद्रा व्यापारमा वस्तु खरिद र बिक्री प्रमुख हुन्छ।

उत्पादन उद्योगमा भने कारखाना, मेसिनरी, श्रमिक, कच्चा पदार्थ, गुणस्तर नियन्त्रण र वितरण प्रणाली आवश्यक हुन्छ।

यसका लागि दीर्घकालीन लगानी र व्यवस्थापकीय क्षमता चाहिन्छ। आशिषले यही चुनौती स्वीकार गरे।

मारा ग्रुपको बहुक्षेत्रीय विस्तार

मारा ग्रुपको विकासमा सबैभन्दा उल्लेखनीय पक्ष यसको व्यावसायिक विविधीकरण हो। एउटा क्षेत्रमा स्थापित भएपछि अर्को सम्भावित क्षेत्रमा प्रवेश गर्ने रणनीतिले समूहको स्वरूप बदल्दै लग्यो।

सूचना प्रविधिबाट सुरु भएको व्यवसायले प्याकेजिङ र उत्पादन क्षेत्रमा प्रवेश गरेपछि दूरसञ्चार पूर्वाधार, वित्तीय सेवा, घरजग्गा, होटल, कृषि र अन्य क्षेत्रमा लगानी विस्तार गर्‍यो।

समूहले सूचना प्रविधिसम्बन्धी सेवा, व्यवसायिक प्रक्रिया व्यवस्थापन, ग्राहक सेवा केन्द्र, दूरसञ्चार पूर्वाधार तथा औद्योगिक उत्पादनमा आफ्नो उपस्थिति विस्तार गर्‍यो।

अफ्रिकाका विभिन्न मुलुकमा डिजिटल सेवा र दूरसञ्चारको माग बढ्दै जाँदा यी क्षेत्र समूहका लागि महत्त्वपूर्ण लगानी क्षेत्र बने।

घरजग्गा क्षेत्रमा पनि मारा ग्रुपले ठूलो सम्भावना देख्यो। अफ्रिकाका सहरहरूमा जनसंख्या वृद्धि, सहरीकरण र मध्यमवर्गको विस्तारसँगै होटल, कार्यालय, व्यापारिक केन्द्र र आवासीय संरचनाको माग बढिरहेको थियो।

यसलाई लक्षित गर्दै समूहले विभिन्न मुलुकमा घरजग्गा तथा मिश्रित प्रयोगका परियोजनामा लगानी गर्‍यो।

युगान्डा र तान्जानियामा होटल, सम्मेलन केन्द्र, व्यापारिक परिसर, कार्यालय तथा स्वास्थ्य सेवासँग सम्बन्धित पूर्वाधार निर्माणका योजनामा समूहले काम गरेको थियो।

कृषि क्षेत्रमा पनि ठूलो सम्भावना देखेर लगानी विस्तार गरियो। अफ्रिकाको अर्थतन्त्रमा कृषि क्षेत्रको महत्त्व ठूलो छ। जनसंख्या वृद्धि र खाद्य मागसँगै उत्पादन, प्रशोधन, भण्डारण र वितरणमा लगानीको आवश्यकता बढिरहेको थियो।

यही सम्भावनालाई ध्यानमा राखेर समूहले कृषि परियोजना तथा उत्पादनमूलक गतिविधिमा चासो देखायो।

यसरी मारा ग्रुपले एउटै उद्योगमा निर्भर नरहने व्यावसायिक संरचना विकास गर्‍यो।

विश्व बैंकको विवरणअनुसार मारा ग्रुपका लगानी तथा व्यवसाय प्रविधि, वित्तीय सेवा, उत्पादन, घरजग्गा र कृषिसम्म फैलिएका छन्। समूहले १९ अफ्रिकी मुलुकमा उपस्थिति बनाएको र आठ हजारभन्दा बढीलाई रोजगारी दिएको विवरण पनि विश्व बैंकले उल्लेख गरेको छ।

यो विस्तार केवल नयाँ कम्पनी स्थापना गरेर भएको थिएन। विभिन्न मुलुकका स्थानीय बजार, लगानीकर्ता र अन्तर्राष्ट्रिय व्यावसायिक साझेदारसँग सहकार्य गर्ने रणनीति पनि यसको महत्त्वपूर्ण आधार थियो।

अफ्रिकालाई बजार होइन, अवसरका रूपमा हेर्ने दृष्टि

आशिष ठक्करको सफलताको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष अफ्रिकाप्रतिको उनको व्यावसायिक दृष्टिकोण हो।

अन्तर्राष्ट्रिय लगानीकर्ताले अफ्रिकालाई लामो समयसम्म राजनीतिक अस्थिरता, कमजोर पूर्वाधार, गरिबी र सीमित बजारका रूपमा हेर्ने गरेका थिए। तर ठक्करले त्यही महादेशमा ठूलो व्यावसायिक सम्भावना देखे।

उनका अनुसार अफ्रिकालाई एउटै बजारका रूपमा बुझ्नु गलत हुन्छ। यो विभिन्न भाषा, संस्कृति, कानुनी व्यवस्था, उपभोक्ता व्यवहार र आर्थिक संरचना भएका मुलुकहरूको महादेश हो।

एउटा देशमा सफल भएको व्यावसायिक मोडल अर्को देशमा पनि उस्तै रूपमा सफल हुन्छ भन्ने निश्चित हुँदैन।

त्यसैले प्रत्येक मुलुकको बजार बुझेर लगानी गर्नुपर्छ।

सन् २०१४ मा प्रकाशित एक व्यावसायिक अन्तर्वार्तामा उनले अफ्रिकालाई एउटै देशजस्तो ठानेर लगानी रणनीति बनाउनु ठूलो गल्ती हुने बताएका थिए।

सहारा मरुभूमिको दक्षिणी क्षेत्रमा मात्र ४६ मुलुक रहेको र प्रत्येकको बजार संरचना फरक रहेको उनको तर्क थियो।

मारा ग्रुपको विस्तारमा यही बुझाइले भूमिका खेलेको थियो। कम्पनीले अन्तर्राष्ट्रिय लगानीकर्ता र स्थानीय व्यावसायिक साझेदारसँग सहकार्य गर्ने रणनीति अपनायो।

स्थानीय बजारबारे ज्ञान भएको साझेदार र अन्तर्राष्ट्रिय पुँजी तथा प्रविधि ल्याउन सक्ने साझेदारबीच सहकार्य गराएर व्यवसाय विस्तार गरियो।

ठक्करले विभिन्न व्यवसायमा संयुक्त लगानीको मोडललाई प्राथमिकता दिएका थिए। यसमा दुवै पक्षले पुँजी र आफ्नो विशेषज्ञता योगदान गर्ने व्यवस्था थियो।

यसले मारा ग्रुपलाई नयाँ बजारमा प्रवेश गर्दा आवश्यक स्थानीय ज्ञान, सम्बन्ध र सञ्चालन क्षमता प्राप्त गर्न सहयोग गर्‍यो। विदेशी लगानीकर्ताले बजार बुझ्न समय लगाउनुपर्ने अवस्थामा स्थानीय साझेदारको अनुभव उपयोग गर्न सकिन्थ्यो।

उनको व्यावसायिक सोचको एउटा विशेषता यही थियो-बजारमा प्रवेश गर्नुअघि बजार बुझ्ने, त्यसपछि उपयुक्त साझेदार खोज्ने र त्यसको आधारमा लगानी विस्तार गर्ने।

नेपालजस्ता साना अर्थतन्त्रका उद्यमीका लागि पनि यो दृष्टिकोण महत्त्वपूर्ण छ। विदेशी बजारमा प्रवेश गर्दा आफ्नै उत्पादन वा सेवा मात्र पर्याप्त हुँदैन।

त्यहाँको उपभोक्ता व्यवहार, कानुनी व्यवस्था, वितरण प्रणाली, स्थानीय प्रतिस्पर्धा र व्यावसायिक संस्कृतिबारे बुझ्न आवश्यक हुन्छ।

बैंकिङदेखि वित्तीय सेवासम्म

मारा ग्रुपको विस्तारमा वित्तीय सेवा क्षेत्रले पनि महत्त्वपूर्ण स्थान पायो। अफ्रिकाका विभिन्न मुलुकमा बैंकिङ सेवा र वित्तीय पहुँच विस्तार भइरहेको समयमा ठक्करले यस क्षेत्रलाई दीर्घकालीन लगानीको अवसरका रूपमा हेरे।

सन् २०१३ मा उनले बार्कलेजका पूर्वप्रमुख कार्यकारी अधिकृत बब डायमन्डसँग मिलेर एटलस मारा  स्थापना गरे। यो वित्तीय लगानी कम्पनीले अफ्रिकाका विभिन्न मुलुकमा बैंकिङ व्यवसाय विस्तार गर्ने लक्ष्य राखेको थियो।

एटलस मारा सन् २०१३ मा लन्डन स्टक एक्सचेन्जमा सूचीकृत भयो। प्रारम्भिक सार्वजनिक निष्कासनमार्फत कम्पनीले ३२५ मिलियन अमेरिकी डलर पुँजी जुटाएको विवरण सार्वजनिक भएको थियो।

त्यसपछि कम्पनीले अफ्रिकी बैंकिङ क्षेत्रमा लगानी तथा बैंक अधिग्रहणको रणनीति अघि बढायो। विभिन्न मुलुकमा बैंकिङ पहुँच विस्तार गर्ने र वित्तीय सेवाको बजारमा उपस्थिति बढाउने यसको उद्देश्य थियो।

यो कदम ठक्करको व्यावसायिक यात्रामा अर्को महत्त्वपूर्ण मोड थियो। कम्प्युटरका पार्टपुर्जा बिक्री गरेर व्यवसाय सुरु गरेका उद्यमी अब अन्तर्राष्ट्रिय पुँजी बजार र बैंकिङ क्षेत्रमा लगानी गर्ने तहमा पुगेका थिए।

यद्यपि वित्तीय क्षेत्रमा प्रवेश गर्नु उत्पादन वा खुद्रा व्यापारभन्दा फरक प्रकृतिको चुनौती थियो। बैंकिङ व्यवसायमा नियामकीय व्यवस्था, पुँजी पर्याप्तता, जोखिम व्यवस्थापन, कर्जा गुणस्तर र संस्थागत सुशासन महत्त्वपूर्ण हुन्छन्।

त्यसैले यस क्षेत्रमा सफल हुन व्यावसायिक अनुभवसँगै वित्तीय विशेषज्ञता र बलियो संस्थागत व्यवस्थापन आवश्यक पर्छ।

एटलस मारा परियोजनाले ठक्करको महत्त्वाकांक्षा र अफ्रिकी वित्तीय बजारप्रतिको विश्वास देखाएको थियो। तर कुनै पनि लगानीको सफलता केवल विस्तार वा पुँजी जुटाउने क्षमताबाट मात्र मूल्याङ्कन गर्न सकिँदैन।

त्यसको दीर्घकालीन वित्तीय नतिजा, सञ्चालन क्षमता र लगानीकर्तालाई प्राप्त प्रतिफल पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

अफ्रिकामै स्मार्टफोन उत्पादन गर्ने महत्त्वाकांक्षा

आशिष ठक्करको उद्यमशील यात्रामा अर्को उल्लेखनीय परियोजना मारा फोन हो। यसले उनको व्यवसायलाई केवल व्यापार, सेवा र लगानीमा सीमित नराखी प्रविधि उत्पादनको क्षेत्रमा पनि प्रवेश गरायो।

अफ्रिकाका धेरै मुलुकमा स्मार्टफोनको प्रयोग तीव्र रूपमा बढिरहेको भए पनि अधिकांश उपकरण आयातमा निर्भर थिए। स्थानीय स्तरमा प्रविधि उत्पादन गर्ने क्षमता सीमित थियो।

उपभोक्ताले प्रयोग गर्ने स्मार्टफोनको बजार विस्तार भए पनि उत्पादन र मूल्य अभिवृद्धिको ठूलो हिस्सा अन्य क्षेत्रमै केन्द्रित थियो।

ठक्करले यसलाई अफ्रिकाका लागि औद्योगिक अवसरका रूपमा लिए।

सन् २०१९ मा रुवान्डाको राजधानी किगाली नजिक मारा फोनको उत्पादन कारखाना सञ्चालनमा ल्याइयो। यसले अफ्रिकामै स्मार्टफोन उत्पादन गर्ने महत्त्वाकांक्षी प्रयासलाई व्यावसायिक रूप दियो।

विश्व बैंकको सन् २०२३ मा प्रकाशित प्रतिवेदनले मारा फोनलाई रुवान्डामा मोबाइल उपकरण उत्पादनको उदाहरणका रूपमा उल्लेख गरेको छ। प्रतिवेदनअनुसार कम्पनीले आफ्नै ब्रान्डका उपकरण डिजाइन तथा विकास गरेर उत्पादन गर्ने एकीकृत उत्पादन मोडल अपनाएको थियो।

सुरुवाती चरणमा मारा एक्स र मारा जेड नामका स्मार्टफोन बजारमा ल्याइएका थिए। ती फोनको खुद्रा मूल्य क्रमशः १३० र १९० अमेरिकी डलर राखिएको थियो।

सन् २०२२ सम्म कम्पनीले आफ्ना उत्पादन ७५ मुलुकमा निर्यात गर्ने सम्झौता गरेको विवरण पनि विश्व बैंकको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ।

मारा फोनको उद्देश्य स्मार्टफोन बिक्री गर्नु मात्र थिएन। अफ्रिकालाई प्रविधि उपभोग गर्ने बजारबाट उत्पादनमा सहभागी हुने अर्थतन्त्रतर्फ लैजानु पनि यसको महत्त्वाकांक्षासँग जोडिएको थियो।

यसका लागि कारखाना स्थापना, प्रविधि व्यवस्थापन, उपकरणको गुणस्तर, आपूर्ति शृङ्खला र बजार विस्तार आवश्यक थियो।

स्मार्टफोन उत्पादनमा प्रयोग हुने धेरै महत्वपूर्ण उपकरण तथा पार्टपुर्जा विश्वव्यापी आपूर्ति सञ्जालबाट ल्याउनुपर्ने भएकाले स्थानीय उत्पादनको अर्थ सबै कच्चा पदार्थ र प्रविधि स्थानीय रूपमा उपलब्ध हुनु होइन।

तर स्थानीय स्तरमा उत्पादन, संयोजन, परीक्षण, गुणस्तर नियन्त्रण र रोजगारी सिर्जना गर्नु पनि औद्योगिक विकासको महत्त्वपूर्ण चरण हो।

मारा फोनको प्रयासले अफ्रिकामा प्रविधि उत्पादनको सम्भावनाबारे नयाँ बहस सिर्जना गर्‍यो। आयातित उपकरणको उपभोक्ता मात्र बनेर बस्ने कि स्थानीय उत्पादन क्षमता पनि विकास गर्ने भन्ने प्रश्नलाई यसले व्यावसायिक रूपमा अघि ल्यायो।

यो परियोजना ठक्करको व्यावसायिक दृष्टिकोणको अर्को उदाहरण थियो। उनले बजारमा माग रहेको वस्तु बिक्री गर्ने रणनीतिबाट अगाडि बढेर त्यही वस्तु उत्पादन गर्ने औद्योगिक क्षमता निर्माण गर्ने प्रयास गरे।

उद्यमी उत्पादन गर्ने अभियान

आशिष ठक्करको व्यावसायिक यात्रामा मारा ग्रुप मात्र महत्त्वपूर्ण छैन। उनले उद्यमशीलता प्रवर्द्धनका लागि मारा फाउन्डेसन  स्थापना गरेर अर्को क्षेत्रलाई पनि प्राथमिकता दिए।

सन् २००९ मा स्थापना गरिएको यस संस्थाको उद्देश्य अफ्रिकाका युवा तथा महिला उद्यमीलाई व्यावसायिक अवसर उपलब्ध गराउनु, उनीहरूको क्षमता विकास गर्नु र नयाँ उद्यम सुरु गर्न सहयोग गर्नु थियो।

उनको बुझाइमा अफ्रिकाको बेरोजगारी समस्याको दीर्घकालीन समाधानका लागि सरकारले मात्र रोजगारी सिर्जना गरेर पुग्दैन। निजी क्षेत्र र नयाँ उद्यमीको भूमिका पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

यही सोचबाट मारा मेन्टर कार्यक्रम अघि बढाइएको थियो। यसले नयाँ व्यवसाय सुरु गर्न चाहने व्यक्तिलाई अनुभवी उद्यमी, व्यावसायिक नेतृत्वकर्ता र विशेषज्ञसँग जोड्ने काम गर्थ्यो।

व्यवसाय सुरु गर्न चाहने युवासँग विचार हुन सक्छ, तर बजारको ज्ञान, लगानी व्यवस्थापन, ग्राहक पहिचान र व्यावसायिक सञ्जालको अभाव हुन सक्छ।

अनुभवी उद्यमीबाट मार्गदर्शन प्राप्त गर्न सके उनीहरूले सुरुवाती गल्ती कम गर्न र व्यवसायलाई व्यवस्थित बनाउन सक्छन् भन्ने मान्यता यस कार्यक्रमको आधार थियो।

मारा फाउन्डेसनले उद्यमशीलता प्रवर्द्धनलाई व्यक्तिगत सफलताभन्दा व्यापक आर्थिक विकाससँग जोडेको थियो। नयाँ उद्यमी जन्मिए रोजगारी सिर्जना हुन्छ, स्थानीय उत्पादन बढ्छ र अर्थतन्त्रमा प्रतिस्पर्धा विस्तार हुन्छ भन्ने सोच यसमा देखिन्छ।

सन् २०१२ मा विश्व आर्थिक मञ्चले ठक्करलाई युवा विश्वनेताका रूपमा छनोट गरेको थियो। अफ्रिकाको सामाजिक तथा आर्थिक परिवर्तनमा उद्यमशीलताको भूमिकालाई अघि बढाएको भन्दै उनलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा पहिचान दिइएको थियो।

सन् २०१३ मा सिंगापुरमा आयोजित विश्व उद्यमशीलता मञ्चबाट युवा उद्यमी वर्षको सम्मान पनि प्राप्त गरेका थिए।

यी सम्मान उनको व्यक्तिगत पहिचानका विषय मात्र थिएनन्। अफ्रिकी उद्यमशीलताको सम्भावनालाई अन्तर्राष्ट्रिय लगानीकर्ता र संस्थामाझ चिनाउने माध्यम पनि बने।

सफलताको आधार : ठूलो सोच, सानो सुरुवात

आशिष ठक्करको व्यावसायिक यात्राबाट प्राप्त हुने महत्त्वपूर्ण पाठमध्ये एउटा हो—ठूलो सपना देख्नका लागि ठूलो पुँजीको प्रतीक्षा गरिरहनु आवश्यक छैन।

उनले आफ्नो पहिलो व्यवसाय पाँच हजार डलर ऋणबाट सुरु गरेका थिए। सुरुवाती अवस्थामा उनी आफैँ सामान खरिद गर्न, भन्सार प्रक्रिया पूरा गर्न र ग्राहकलाई बिक्री गर्न सक्रिय थिए। तर व्यवसायको सम्भावना पहिचान गरेपछि त्यसलाई विस्तार गर्ने बाटो खोजे।

उनले एउटा अन्तर्वार्तामा उद्यमीका लागि उत्साह, स्पष्ट दृष्टिकोण र नैतिकता महत्त्वपूर्ण हुने बताएका छन्। उनको विचारमा ठूलो सोच राख्नुपर्छ, तर सुरुवात सानोबाट गर्न सकिन्छ।

व्यावसायिक सम्बन्धमा पारदर्शिता र इमानदारी कायम राख्नु दीर्घकालीन सफलताका लागि आवश्यक हुन्छ।

उनको व्यवसाय विस्तारमा साझेदारीको रणनीति पनि महत्त्वपूर्ण रह्यो। प्रत्येक क्षेत्रमा सबै विशेषज्ञता आफैँसँग राख्न खोज्नुभन्दा सम्बन्धित क्षेत्रमा अनुभव र क्षमता भएका साझेदारसँग सहकार्य गर्ने मोडल अपनाइयो।

यसले पुँजीको जोखिम बाँडफाँट गर्न, नयाँ बजारमा प्रवेश गर्न र व्यवस्थापकीय क्षमता उपयोग गर्न सहयोग पुर्‍यायो।

अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष बजार विविधीकरण हो।

एउटा उद्योगमा मात्र निर्भर रहँदा त्यस क्षेत्रमा आउने संकटले सम्पूर्ण व्यवसाय प्रभावित हुन सक्छ। तर विभिन्न क्षेत्र र मुलुकमा लगानी गर्दा जोखिम व्यवस्थापनका थप अवसर प्राप्त हुन्छन्।

यद्यपि विविधीकरण आफैँमा सफलताको प्रत्याभूति होइन। प्रत्येक क्षेत्रमा छुट्टै विशेषज्ञता, लगानी अनुशासन र व्यवस्थापन आवश्यक हुन्छ।

मारा ग्रुपको विकासमा पनि यही चुनौती जोडिएको थियो। सूचना प्रविधि, वित्तीय सेवा, उत्पादन र घरजग्गा जस्ता क्षेत्रको व्यावसायिक प्रकृति फरक हुन्छ। त्यसैले समूहलाई विस्तार गर्न संस्थागत संरचना, सक्षम नेतृत्व र स्थानीय व्यवस्थापनको आवश्यकता पर्छ।

ठक्करको अर्को विशेषता अफ्रिकी बजारप्रतिको विश्वास हो। उनले अन्तर्राष्ट्रिय लगानीकर्ताले जोखिमका रूपमा हेरेका बजारमा सम्भावना खोजे।

राजनीतिक अस्थिरता, पूर्वाधारको कमी र नियामकीय चुनौती हुँदाहुँदै पनि त्यहाँ उपभोक्ता माग, जनसंख्या वृद्धि र सहरीकरणले नयाँ अवसर सिर्जना गरिरहेको उनको बुझाइ थियो।

यसले उद्यमशीलतामा एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न उठाउँछ-अरूले समस्या देखेको ठाउँमा व्यवसायीले अवसर देख्न सक्छ कि सक्दैन?

नेपाली उद्यमीका लागि सिकाइ

आशिष ठक्करको कथा नेपालका उद्यमीका लागि पनि सान्दर्भिक छ। नेपालमा धेरै व्यवसाय पारिवारिक पुँजी, सीमित घरेलु बजार र आयातमा आधारित व्यापारबाट सुरु हुन्छन्।

तर ती व्यवसायलाई उत्पादन, प्रविधि, निर्यात र क्षेत्रीय बजारसम्म विस्तार गर्ने सम्भावना अझै पर्याप्त उपयोग हुन सकेको छैन।

ठक्करको यात्राबाट पहिलो सिकाइ बजारको आवश्यकता पहिचान गर्नु हो। उनले कम्प्युटरको कारोबार सुरु गर्दा युगान्डामा सूचना प्रविधिका उपकरणको आपूर्ति सीमित थियो। उनले त्यही अभावलाई व्यवसायको अवसर बनाए।

नेपालमा पनि कृषि उत्पादनको प्रशोधन, प्याकेजिङ, औद्योगिक सामग्री, डिजिटल सेवा, पर्यटन र स्वास्थ्य प्रविधिमा यस्ता अवसर खोज्न सकिन्छ।

दोस्रो सिकाइ सानो व्यवसायबाट विस्तारयोग्य व्यावसायिक मोडल निर्माण गर्नु हो। सुरुमा सामान किनेर बेच्ने व्यापार भए पनि त्यसबाट आपूर्ति सञ्जाल, उत्पादन र अन्तर्राष्ट्रिय कारोबारसम्म पुग्ने सम्भावना खोज्न सकिन्छ।

व्यवसायको सुरुवाती स्वरूप नै अन्तिम गन्तव्य हुनुपर्छ भन्ने छैन।

तेस्रो सिकाइ स्थानीय साझेदारी हो।

नेपाली उद्यमीले भारत, बंगलादेश, भुटान, अफ्रिका वा अन्य उदीयमान बजारमा प्रवेश गर्दा स्थानीय साझेदारको ज्ञान र सञ्जाल उपयोग गर्न सक्छन्।

बजार बुझ्ने क्षमता र सही साझेदारीले अन्तर्राष्ट्रिय विस्तारको लागत तथा जोखिम घटाउन सक्छ।

चौथो सिकाइ एउटै क्षेत्रमा निर्भर नहुने हो। तर यसको अर्थ आफूले नबुझेका सबै क्षेत्रमा लगानी गर्नु होइन। आफ्नो मूल व्यवसायबाट प्राप्त अनुभव, पुँजी र बजार सम्बन्धसँग जोडिएका क्षेत्रमा योजनाबद्ध विस्तार गर्नु हो।

पाँचौँ सिकाइ व्यवसाय र सामाजिक प्रभावबीच सम्बन्ध स्थापित गर्नु हो। मारा फाउन्डेसनमार्फत उद्यमीलाई सहयोग गर्ने ठक्करको प्रयासले व्यवसायको सफलता केवल व्यक्तिगत सम्पत्ति र नाफामा सीमित हुनु हुँदैन भन्ने सन्देश दिन्छ।

नयाँ उद्यमीलाई अवसर, सीप र मार्गदर्शन उपलब्ध गराउँदा अर्थतन्त्रमा थप उद्यमशील क्षमता विकास हुन्छ।

तर ठक्करको यात्रालाई केवल प्रेरणादायी कथाका रूपमा मात्र बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन।

कुनै पनि ठूलो व्यावसायिक समूहको वास्तविक सफलता मूल्याङ्कन गर्दा आम्दानी, नाफा, ऋण, लगानीको प्रतिफल, रोजगारीको गुणस्तर र दीर्घकालीन सञ्चालन क्षमता पनि हेर्नुपर्छ।

मारा ग्रुपका सबै व्यवसायको पछिल्लो वित्तीय विवरण सार्वजनिक रूपमा उपलब्ध नभएकाले यसको समग्र आर्थिक मूल्य वा वर्तमान नाफाबारे अनुमान गर्नु उपयुक्त हुँदैन।

पाँच हजार डलरको सोच

पन्ध्र वर्षको उमेरमा पाँच हजार डलर ऋण लिएर कम्प्युटरको व्यापार सुरु गरेका आशिष ठक्करको यात्रा एउटा साधारण पसलबाट बहुक्षेत्रीय व्यावसायिक समूह निर्माणसम्म पुगेको छ। उनको कथा सफलताको एउटा सूत्रमा सीमित छैन।

यसमा बजार पहिचान, जोखिम लिने साहस, अन्तर्राष्ट्रिय आपूर्ति सञ्जाल, स्थानीय साझेदारी, औद्योगिक लगानी र उद्यमशीलता प्रवर्द्धनको संयोजन देखिन्छ।

परिवारले दुईपटक आर्थिक आधार गुमाएको अवस्थामा उनले पुनः सुरुवातको बाटो रोजे। सानो व्यापारलाई अवसरका रूपमा लिएर त्यसलाई उत्पादन, सेवा र लगानीका विभिन्न क्षेत्रमा विस्तार गरे।

अफ्रिकालाई केवल उपभोक्ता बजारका रूपमा नभई उत्पादन र उद्यमशीलताको सम्भावना भएको महादेशका रूपमा हेरे।

उनको व्यावसायिक यात्राको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पक्ष पुँजीको आकार होइन, त्यसलाई उपयोग गर्ने दृष्टिकोण हो। पाँच हजार डलरले आफैँमा व्यावसायिक साम्राज्य निर्माण गर्दैन।

तर त्यस पुँजीलाई बजारको वास्तविक मागसँग जोड्ने, प्राप्त अनुभवलाई नयाँ क्षेत्रमा उपयोग गर्ने र सही साझेदारीमार्फत व्यवसाय विस्तार गर्ने क्षमताले ठूलो परिवर्तन सम्भव बनाउँछ।

मारा ग्रुपको कथा यही सोचको परिणाम हो। कम्प्युटरका पार्टपुर्जा बेच्ने किशोर उद्यमीले अफ्रिकाका विभिन्न मुलुकमा व्यवसाय र लगानी विस्तार गर्ने समूह निर्माण गरे।

उनको यात्रा नयाँ पुस्ताका उद्यमीलाई एउटा स्पष्ट सन्देश दिन्छ-व्यवसायको आकार सुरुवाती पुँजीले मात्र होइन, अवसर पहिचान गर्ने दृष्टि, कार्यान्वयन क्षमता र दीर्घकालीन सोचले निर्धारण गर्छ।