मध्य एसियाको पहाडी भूभागमा अवस्थित किर्गिजस्तानको आर्थिक कथा प्राकृतिक स्रोतको अभावभन्दा पनि उपलब्ध स्रोत र भौगोलिक अवस्थालाई कसरी उपयोग गर्ने भन्ने प्रश्नसँग जोडिएको छ।

सोभियत संघको विघटनपछि राज्यनियन्त्रित उद्योग, कृषि प्रणाली र व्यापारिक सञ्जाल भत्किँदा यो देशले गम्भीर आर्थिक संकट सामना गर्नुपर्‍यो।

रोजगारीका अवसर खुम्चिए, उत्पादन घट्यो र लाखौँ नागरिक कामको खोजीमा विदेश जान बाध्य भए। लामो समयसम्म रुसमा काम गर्ने नागरिकले पठाउने रकम नै देशको अर्थतन्त्र धान्ने प्रमुख आधारमध्ये एक बन्यो।

तर तीन दशकको यात्रामा किर्गिजस्तानको आर्थिक संरचनामा परिवर्तन आएको छ। सुन उत्पादन, कृषि, व्यापार, निर्माण, पर्यटन, वित्तीय सेवा र डिजिटल कारोबारले अर्थतन्त्रमा नयाँ गतिविधि थपेका छन्।

चीन, रुस र मध्य एसियाली बजारसँगको व्यापारिक सम्बन्धले यसको भौगोलिक अवस्थालाई व्यावसायिक अवसरमा बदल्ने सम्भावना बढाएको छ।

मोबाइल भुक्तानी, डिजिटल वित्तीय सेवा र इन्टरनेटमा आधारित व्यवसाय विस्तार हुँदै गएका छन्।

पछिल्ला वर्षमा किर्गिजस्तानले उल्लेखनीय आर्थिक वृद्धि हासिल गरेको छ। अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोषका अनुसार सन् २०२५ मा यसको अर्थतन्त्र करिब ११ प्रतिशतले विस्तार भएको थियो।

सन् २०२२ देखि लगातार तीव्र वृद्धि हासिल गरिरहेको देशको अर्थतन्त्रमा विप्रेषण, व्यापारिक गतिविधि, पूँजी प्रवाह र निर्माण क्षेत्रको ठूलो योगदान छ। तर यो वृद्धिलाई दिगो बनाउन उत्पादनशील उद्योग, रोजगारी र निजी क्षेत्रको प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता बढाउनुपर्ने चुनौती पनि उत्तिकै छ।

किर्गिजस्तानको कथा यस अर्थमा रोचक छ-आर्थिक संकटपछि वैदेशिक रोजगारी र प्राकृतिक स्रोतमा निर्भर बनेको एउटा सानो अर्थतन्त्रले डिजिटल कारोबार, क्षेत्रीय व्यापार र पूर्वाधार विकासलाई भविष्यको समृद्धिको आधार बनाउने प्रयास गरिरहेको छ।

सोभियत विघटनपछि सुरु भएको आर्थिक संघर्ष

सन् १९९१ मा सोभियत संघ विघटन हुँदा किर्गिजस्तान स्वतन्त्र राष्ट्र बन्यो। तर राजनीतिक स्वतन्त्रतासँगै उसले आर्थिक संरचनाको ठूलो संकट पनि भोग्नुपर्‍यो।

सोभियत प्रणालीमा आधारित उद्योग, कृषि, ऊर्जा र व्यापारिक सञ्जाल एकाएक कमजोर भए। राज्यबाट प्राप्त हुने वित्तीय सहयोग र बजारको सुनिश्चितता समाप्त भयो। उत्पादनका लागि आवश्यक कच्चा पदार्थ, प्रविधि र बजारसम्मको पहुँचमा अवरोध सिर्जना भयो।

सोभियत संघको केन्द्रीय योजनाअन्तर्गत सञ्चालन हुँदै आएका उद्योग र कृषि प्रणाली नयाँ बजार अर्थतन्त्रमा प्रतिस्पर्धा गर्न तयार थिएनन्। सरकारी अनुदान र आपूर्ति प्रणालीमा निर्भर उद्योगहरू उत्पादन घटाउन वा बन्द गर्न बाध्य भए। बेरोजगारी बढ्यो र नागरिकको जीवनस्तर खस्कियो।

किर्गिजस्तानले स्वतन्त्रतापछि अन्य मध्य एसियाली देशको तुलनामा छिटो बजारमुखी सुधारको बाटो समात्यो। निजीकरण, मूल्य उदारीकरण, विदेशी लगानी आकर्षित गर्ने नीति र व्यापार खुलापनलाई प्राथमिकता दिइयो। सन् १९९८ मा विश्व व्यापार संगठनको सदस्य बनेपछि अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार प्रणालीसँगको सम्बन्ध थप विस्तार भयो।

तर बजार खुला गर्दैमा तत्काल उद्योग र रोजगारी सिर्जना हुन सकेन। कमजोर पूर्वाधार, सानो घरेलु बजार, भूपरिवेष्ठित अवस्थिति र सीमित औद्योगिक क्षमताले अर्थतन्त्रको विस्तारलाई कठिन बनायो।

उत्पादन र उत्पादकत्वमा सुधारको गति अपेक्षाकृत सुस्त रह्यो। विश्व बैंकको मूल्याङ्कनअनुसार सन् १९९५ मा अर्थतन्त्र न्यूनतम अवस्थामा पुगेपछि प्रतिव्यक्ति वास्तविक कुल गार्हस्थ्य उत्पादनमा औसत वार्षिक वृद्धि ३.१ प्रतिशतको हाराहारीमा सीमित रह्यो।

सन् १९९० को दशकमा रुसको वित्तीय संकटले किर्गिजस्तानलाई थप प्रभावित गर्‍यो। व्यापार, रोजगारी र आर्थिक सम्बन्धका हिसाबले रुससँग निर्भरता रहेकाले त्यहाँको संकटको असर किर्गिजस्तानमा पनि पर्‍यो। यसले सानो अर्थतन्त्र बाह्य झट्काप्रति कति संवेदनशील हुन सक्छ भन्ने देखायो।

त्यसपछिका वर्षमा आर्थिक स्थायित्व कायम गर्ने प्रयास भए। कृषि, सुन खानी, व्यापार र विदेशबाट आउने रकमले अर्थतन्त्रलाई विस्तारै चलायमान बनाए। तर औद्योगिक उत्पादन र घरेलु रोजगारी पर्याप्त विस्तार हुन नसक्दा वैदेशिक श्रम आप्रवासन देशको आर्थिक संरचनाकै महत्त्वपूर्ण हिस्सा बन्यो।

वैदेशिक रोजगारीले धानेको अर्थतन्त्र

किर्गिजस्तानको आर्थिक रूपान्तरण बुझ्न श्रम आप्रवासन र विप्रेषणको भूमिका बुझ्नुपर्छ। देशभित्र पर्याप्त रोजगारी सिर्जना हुन नसकेपछि ठूलो संख्यामा नागरिक रुस, काजाकस्तान र अन्य देशमा काम गर्न पुगे।

निर्माण, यातायात, सेवा, कृषि र अन्य श्रमप्रधान क्षेत्रमा काम गर्ने उनीहरूले पठाएको रकमले परिवारको दैनिक खर्चदेखि शिक्षा, आवास र उपभोगसम्म धान्न सहयोग गर्‍यो।

विप्रेषणले ग्रामीण अर्थतन्त्रमा विशेष प्रभाव पारेको छ। विदेशमा काम गर्ने परिवारका सदस्यले पठाएको रकमबाट घर निर्माण, साना पसल सञ्चालन, कृषि उपकरण खरिद र बालबालिकाको शिक्षामा लगानी भएको छ।

यसले घरेलु माग बढाउनुका साथै गरिबी घटाउन पनि सहयोग गरेको छ।

विश्व बैंकको अध्ययनअनुसार सन् २००३ मा किर्गिजस्तानको जनसंख्याको ६८ प्रतिशत गरिबीको अवस्थामा थियो। सन् २०१३ सम्म यो अनुपात ३७ प्रतिशतमा झरेको थियो। यस अवधिमा विदेशमा रोजगारी र त्यसबाट प्राप्त विप्रेषणले घरेलु आम्दानी तथा उपभोग बढाउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो। तर अध्ययनले यस्तो मोडल दीर्घकालीन रूपमा पर्याप्त नहुने चेतावनीसमेत दिएको थियो।

विश्व बैंकको सन् २०२३ को मूल्याङ्कनले सन् २०१३ मा ३७ प्रतिशत रहेको गरिबीको दर सन् २०१९ सम्म २०.१ प्रतिशतमा झरेको देखाएको थियो। सो अवधिमा विप्रेषण र प्राकृतिक स्रोतमा निर्भरता भने कायम थियो।

विप्रेषणले अर्थतन्त्रमा पैसा ल्याउँछ, तर त्यसले आफैँमा उत्पादनशील क्षमता निर्माण गर्दैन। विदेशबाट आएको रकम मुख्यतः उपभोग, घरजग्गा र दैनिक खर्चमा सीमित रह्यो भने दीर्घकालीन औद्योगिक विकासमा त्यसको योगदान कम हुन्छ। विदेशमा काम गर्ने नागरिकको सीप र अनुभवलाई देशभित्र उद्यम, उत्पादन र रोजगारीमा जोड्न नसक्नु किर्गिजस्तानको प्रमुख चुनौती बनेको छ।

यसैले पछिल्ला वर्षमा सरकारले वैदेशिक रोजगारीलाई केवल आम्दानीको स्रोतका रूपमा नभई सीप विकास र मानव पुँजी निर्माणसँग जोड्ने प्रयास गरेको छ। प्राविधिक तथा व्यावसायिक शिक्षा, श्रम बजारको आवश्यकता र विदेशबाट फर्केका कामदारको सीप उपयोगलाई आर्थिक नीतिमा महत्त्व दिन थालिएको छ।

विश्व बैंकले सन् २०२५ मा सार्वजनिक गरेको अध्ययनले विदेश जाने र फर्किने श्रमिकलाई बजारको मागअनुसार सीप प्रदान गर्ने, प्राविधिक शिक्षाको गुणस्तर सुधार्ने र रोजगारदातासँग तालिम कार्यक्रम जोड्ने आवश्यकता औँल्याएको छ।

सुन खानी र प्राकृतिक स्रोतको भूमिका

किर्गिजस्तानको अर्थतन्त्रमा सुन उत्पादन अर्को प्रमुख आधार हो। देशको सबैभन्दा चर्चित खानी परियोजना कुमटोर हो। उच्च पहाडी क्षेत्रमा अवस्थित यो खानीले लामो समयसम्म देशको उत्पादन, निर्यात र सरकारी राजस्वमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्‍याएको छ।

कुमटोर खानीको इतिहास विदेशी लगानी र प्राकृतिक स्रोत व्यवस्थापनसँग पनि जोडिएको छ। सुरुमा क्यानडाको कम्पनीको सञ्चालनमा रहेको यो खानी सन् २०२१ मा सरकारले आफ्नो नियन्त्रणमा लियो।

त्यसपछि यसको स्वामित्व र सञ्चालन व्यवस्थापनमा परिवर्तन आयो। खानीको उत्पादन र अन्तर्राष्ट्रिय सुनको मूल्यले देशको विदेशी मुद्रा आम्दानीमा प्रभाव पार्दै आएको छ।

सुनको निर्यातले विदेशी मुद्रा सञ्चिति बलियो बनाउन सहयोग गर्छ। अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा मूल्य बढ्दा सरकारी राजस्व र निर्यात आम्दानी बढ्ने सम्भावना रहन्छ। तर सुनमा निर्भर अर्थतन्त्र विश्व बजारको मूल्य परिवर्तन, उत्पादन लागत, वातावरणीय जोखिम र खानी व्यवस्थापनसँग सम्बन्धित चुनौतीप्रति संवेदनशील हुन्छ।

प्राकृतिक स्रोतबाट प्राप्त आम्दानीलाई अन्य उत्पादनमूलक क्षेत्रमा लगानी गर्न नसके आर्थिक वृद्धि सीमित क्षेत्रमा केन्द्रित हुन सक्छ। किर्गिजस्तानका लागि पनि सुनको आम्दानीलाई ऊर्जा, कृषि प्रशोधन, शिक्षा, पर्यटन र डिजिटल पूर्वाधारमा रूपान्तरण गर्नु आवश्यक छ।

पुनःनिर्यात र क्षेत्रीय व्यापारको नयाँ अवसर

किर्गिजस्तानको भौगोलिक अवस्थिति यसको चुनौती पनि हो र सम्भावना पनि। चीन, काजाकस्तान, उज्बेकिस्तान र ताजिकिस्तानसँग जोडिएको यो देश मध्य एसियाको व्यापारिक मार्गमा अवस्थित छ। समुद्रसम्म प्रत्यक्ष पहुँच नभए पनि क्षेत्रीय बजारसँगको सम्पर्कले आयात, निर्यात र पुनःनिर्यात व्यवसाय विस्तार गर्ने अवसर दिएको छ।

चीनबाट आयात हुने वस्तु किर्गिजस्तान हुँदै अन्य मध्य एसियाली बजारसम्म पुग्ने व्यापारिक गतिविधि पछिल्ला वर्षमा बढेको छ। कपडा, इलेक्ट्रोनिक्स, घरेलु उपकरण, मेसिनरी र उपभोग्य वस्तुको व्यापारमा स्थानीय व्यापारी तथा वितरण सञ्जाल सक्रिय छन्।

सन् २०१५ मा युरेसियन इकोनोमिक युनियनमा सदस्य बनेपछि रुस, काजाकस्तान, आर्मेनिया र बेलारुससँगको व्यापारिक सम्बन्ध थप संस्थागत भयो।

यसले क्षेत्रीय बजारमा वस्तु तथा सेवाको आवागमन सहज बनाउने उद्देश्य राखेको छ।

तर पुनःनिर्यातमा आधारित व्यापारको जोखिम पनि छ। सीमापार व्यापार, भन्सार प्रक्रिया र अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिबन्धसम्बन्धी नियममा परिवर्तन हुँदा कारोबार प्रभावित हुन सक्छ।

रुसमाथि लगाइएका अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिबन्धपछि मध्य एसियाली व्यापारिक मार्ग र पुनःनिर्यात गतिविधि अन्तर्राष्ट्रिय निगरानीको विषय बनेका छन्। यस्तो व्यापारले छोटो अवधिमा आर्थिक गतिविधि बढाउन सक्ने भए पनि दीर्घकालीन उत्पादन र स्थानीय मूल्य अभिवृद्धिको विकल्प बन्न सक्दैन।

अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोषले सन् २०२५ को उच्च आर्थिक वृद्धिमा व्यापारिक प्रवाह, पुनःनिर्यात गतिविधि, विप्रेषण र निर्माण क्षेत्रको योगदान रहेको उल्लेख गरेको छ। तर पुनःनिर्यात र व्यापारसम्बन्धी गतिविधि सामान्य अवस्थामा फर्किएपछि वृद्धिदर सुस्त हुन सक्ने उसको प्रक्षेपण छ।

डिजिटल कारोबारको विस्तार

किर्गिजस्तानको नयाँ आर्थिक सम्भावनामा डिजिटल वित्तीय सेवा र प्रविधिमा आधारित कारोबारको भूमिका बढ्दै गएको छ। मोबाइल बैंकिङ, विद्युतीय भुक्तानी, डिजिटल वालेट र अनलाइन सेवाको विस्तारले परम्परागत नगद कारोबारलाई क्रमशः डिजिटल प्रणालीसँग जोडिरहेको छ।

भौगोलिक रूपमा पहाडी र ग्रामीण बस्तीमा फैलिएको देशका लागि डिजिटल वित्तीय सेवा विशेष महत्त्वका छन्। बैंक शाखा वा वित्तीय संस्थासम्म पुग्न कठिन हुने नागरिकले मोबाइल तथा इन्टरनेटमार्फत रकम पठाउने, भुक्तानी गर्ने र खाताको जानकारी लिन सक्ने सुविधा पाउँछन्। यसले साना व्यवसाय र उपभोक्तालाई वित्तीय प्रणालीमा जोड्न सहयोग गर्छ।

क्याप्सन: सूचना प्रविधि र डिजिटल सेवामार्फत नयाँ आर्थिक अवसर खोज्दै गरेका किर्गिजस्तानका युवा। स्रोत: Kabar -High-Tech Park

डिजिटल भुक्तानीको विस्तारले व्यापार सञ्चालनको लागत घटाउन सक्छ। पसल, होटल, यातायात सेवा, अनलाइन विक्रेता र साना उद्यमले नगद व्यवस्थापनको झन्झट कम गर्दै ग्राहकबाट भुक्तानी प्राप्त गर्न सक्छन्। कारोबारको डिजिटल अभिलेखले व्यवसायको आम्दानी र खर्चको विवरण व्यवस्थित बनाउन पनि मद्दत गर्छ।

यससँगै फिनटेक अर्थात् वित्तीय प्रविधिमा आधारित व्यवसायका लागि नयाँ बजार खुलिरहेको छ। डिजिटल पहिचान, अनलाइन बैंकिङ, भुक्तानी प्रणाली र वित्तीय तथ्याङ्कमा आधारित सेवाले बैंकिङ पहुँच सीमित भएका समूहलाई औपचारिक वित्तीय प्रणालीमा जोड्न सक्छन्।

तर डिजिटल अर्थतन्त्रको विकासलाई केवल मोबाइल भुक्तानी वा इन्टरनेट पहुँचको विस्तारका रूपमा मात्र बुझ्नु हुँदैन। डिजिटल प्रणालीबाट रोजगारी सिर्जना, व्यवसायको उत्पादकत्व वृद्धि, निर्यातयोग्य सेवा उत्पादन र प्रविधिमा आधारित उद्यम निर्माण गर्न सक्नु यसको वास्तविक उपलब्धि हो। किर्गिजस्तानले यही दिशामा थप काम गर्नुपर्नेछ।

अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोषले सन् २०२६ को मूल्याङ्कनमा डिजिटल पूर्वाधारमा लगानी, मानव पुँजी विकास र कृत्रिम बुद्धिमत्तासहित नयाँ प्रविधिको उपयोगलाई आर्थिक रूपान्तरणका प्राथमिकतामा राखेको छ। निजी क्षेत्रको नेतृत्वमा वृद्धि हासिल गर्न व्यवसाय सञ्चालनको वातावरण सुधार र प्रतिस्पर्धा बढाउनुपर्ने सुझाव पनि दिएको छ।

क्रिप्टो कारोबार : अवसरसँगै जोखिम

किर्गिजस्तानको डिजिटल वित्तीय क्षेत्रको अर्को उल्लेखनीय पक्ष भर्चुअल सम्पत्ति र क्रिप्टो कारोबार हो। पछिल्ला वर्षमा डिजिटल सम्पत्तिसँग सम्बन्धित सेवा प्रदायकको संख्या बढेको छ। यसले देशलाई क्षेत्रीय डिजिटल वित्तीय बजारमा नयाँ अवसर खोज्ने ठाउँ दिएको छ।

अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोषको सन् २०२६ को प्रतिवेदनअनुसार किर्गिजस्तानमा भर्चुअल सम्पत्तिसम्बन्धी सेवा प्रदायकको संख्या सन् २०२५ मा १८८ पुगेको थियो। सोही वर्ष यस्ता सेवा प्रदायकमार्फत भएको कारोबारको मूल्य ३१.३ अर्ब अमेरिकी डलर पुगेको थियो, जुन देशको कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको करिब १३८ प्रतिशत बराबर हो।

सन् २०२३ मा यस्तो कारोबारको मूल्य २.५ अर्ब डलर थियो।  यो तथ्याङ्कले डिजिटल वित्तीय कारोबारको तीव्र विस्तार देखाए पनि यसलाई देशको वास्तविक उत्पादन वा राष्ट्रिय आम्दानीसँग समान मान्न मिल्दैन।

कारोबारको कुल मूल्य ठूलो हुनु र त्यसबाट सिर्जना हुने वास्तविक आर्थिक मूल्य फरक विषय हुन्। डिजिटल सम्पत्तिको खरिदबिक्रीमा हुने उच्च कारोबारले वित्तीय जोखिम, नियमन र पारदर्शितासम्बन्धी प्रश्न पनि उठाउँछ।

अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोषले भर्चुअल सम्पत्ति सेवा प्रदायकको तीव्र विस्तारसँगै सम्पत्ति शुद्धीकरण, आतंकवादी गतिविधिमा वित्तीय सहयोग रोक्ने व्यवस्था र नियामकीय निगरानी बलियो बनाउनुपर्ने आवश्यकता औँल्याएको छ। सन् २०२५ मा कारोबारको औसत मूल्य चार गुणाले बढेको र सेवा प्रदायकको संख्या तीव्र रूपमा विस्तार भएको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ।

किर्गिजस्तानका लागि चुनौती डिजिटल कारोबारलाई प्रतिबन्ध लगाउने वा अनियन्त्रित रूपमा खुला छाड्नेबीचको होइन। यसको सट्टा पारदर्शी नियमन, ग्राहकको सुरक्षा, वित्तीय अपराध नियन्त्रण र नवप्रवर्तनलाई प्रोत्साहन गर्ने सन्तुलित व्यवस्था निर्माण गर्नु हो।

डिजिटल वित्तीय सेवाबाट वास्तविक उद्यम, रोजगारी र उत्पादनशील लगानीमा योगदान पुग्न सके मात्र यसले दीर्घकालीन आर्थिक मूल्य सिर्जना गर्न सक्छ।

पर्यटन र पहाडी अर्थतन्त्र

किर्गिजस्तानको अर्को सम्भावना पर्यटन हो। टियान शान पर्वतशृङ्खला, इसिक कुल ताल, हिमनदी, पहाडी घाँसे मैदान र परम्परागत घुमन्ते जीवनशैलीले देशलाई साहसिक तथा प्रकृतिमा आधारित पर्यटनका लागि आकर्षक बनाएको छ।

इसिक कुल मध्य एसियाको प्रमुख पर्यटकीय गन्तव्य हो। यसको प्राकृतिक सौन्दर्य, ताल किनारका बस्ती र पहाडी गतिविधिले आन्तरिक तथा विदेशी पर्यटक आकर्षित गर्छन्। पदयात्रा, पर्वतारोहण, घोडचढी, क्याम्पिङ र स्थानीय संस्कृतिमा आधारित पर्यटनले साना व्यवसायका लागि अवसर सिर्जना गरेको छ।

पर्यटनको विशेषता भनेको यसले ठूलो औद्योगिक लगानीबिना पनि स्थानीय समुदायलाई आर्थिक गतिविधिमा सहभागी गराउन सक्छ। होमस्टे, होटल, रेस्टुरेन्ट, यातायात, गाइड सेवा, हस्तकला र स्थानीय खाद्य उत्पादनले ग्रामीण अर्थतन्त्रमा आम्दानी सिर्जना गर्न सक्छन्।

तर पर्यटनलाई मौसमी व्यवसायबाट बाह्रै महिना चल्ने उद्योगमा बदल्न पूर्वाधार आवश्यक हुन्छ। सडक, विमानस्थल, इन्टरनेट, स्वास्थ्य सेवा, सुरक्षित आवास र पर्यटकीय स्थलको संरक्षणमा लगानी गर्नुपर्छ। हिमाली वातावरणमा आधारित पर्यटनको विस्तार गर्दा प्राकृतिक सम्पदाको संरक्षणलाई पनि प्राथमिकता दिनुपर्ने हुन्छ।

विश्व बैंकले किर्गिजस्तानको राष्ट्रिय विकास योजनामा हरित पर्यटन, ऊर्जा, कृषि र क्षेत्रीय सम्पर्कलाई प्राथमिकता दिइएको उल्लेख गरेको छ। देशको प्राकृतिक स्रोत र भौगोलिक अवस्थालाई दिगो आर्थिक अवसरमा बदल्ने लक्ष्य योजनाको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो।

पूर्वाधारले बदल्न खोजेको व्यापारिक भूगोल

किर्गिजस्तानको आर्थिक विकासमा पूर्वाधार अर्को निर्णायक विषय हो। पहाडी भूभाग, कमजोर सडक सञ्जाल र समुद्रसम्म पहुँच नहुनु व्यापार तथा उत्पादन विस्तारका प्रमुख अवरोध हुन्। यातायात खर्च बढी हुँदा स्थानीय उत्पादन अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रतिस्पर्धी बन्न कठिन हुन्छ।

यसैले सडक, रेलमार्ग, ऊर्जा र सीमापार व्यापारिक पूर्वाधारमा लगानी बढाउने प्रयास भइरहेको छ। चीन-किर्गिजस्तान-उज्बेकिस्तान रेलमार्ग परियोजना यस सन्दर्भमा महत्त्वपूर्ण छ।

यो रेलमार्ग निर्माण सम्पन्न भए चीनबाट मध्य एसिया हुँदै पश्चिमतर्फ सामान ढुवानी गर्ने मार्ग छोटिन सक्छ। यसले किर्गिजस्तानलाई क्षेत्रीय व्यापार र पारवहनको केन्द्रका रूपमा विकास गर्ने सम्भावना बोकेको छ।

तर ठूला पूर्वाधार परियोजनामा लगानी गर्दा लागत, ऋण, निर्माण अवधि र आर्थिक प्रतिफलको मूल्याङ्कन आवश्यक हुन्छ। रेलमार्ग निर्माणले व्यापारिक अवसर सिर्जना गर्न सक्छ, तर त्यसबाट स्थानीय उद्योग, रोजगारी र निर्यातमा कति लाभ पुग्छ भन्ने कुरा पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

ऊर्जा क्षेत्रमा पनि किर्गिजस्तानसँग जलविद्युत्को ठूलो सम्भावना छ।

पहाडी भूगोल र नदी प्रणालीका कारण जलविद्युत् उत्पादन विस्तार गर्न सकिन्छ। घरेलु ऊर्जा आपूर्ति सुधार गर्नुका साथै अतिरिक्त विद्युत् क्षेत्रीय बजारमा निर्यात गर्ने सम्भावना पनि छ।

विश्व बैंकले किर्गिजस्तानको ऊर्जा, पानी, कृषि र डिजिटल पूर्वाधारलाई विकास साझेदारीका प्राथमिक क्षेत्रका रूपमा राखेको छ। देशको उत्पादनशील क्षमता बढाउन र निजी लगानी आकर्षित गर्न यी क्षेत्रमा सुधार आवश्यक रहेको उसको मूल्याङ्कन छ।

तीव्र वृद्धिको पछाडि रहेका जोखिम

किर्गिजस्तानले पछिल्ला वर्षमा तीव्र आर्थिक वृद्धि हासिल गरे पनि त्यसको स्थायित्व सुनिश्चित भएको छैन। सन् २०२५ मा अर्थतन्त्र करिब ११ प्रतिशतले विस्तार भएको अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोषको मूल्याङ्कन छ। तर यस्तो वृद्धि विप्रेषण, व्यापारिक प्रवाह, पुनःनिर्यात र निर्माण गतिविधिमा निर्भर छ।

बाह्य व्यापारमा आएको परिवर्तन वा रुस र चीनको आर्थिक अवस्था कमजोर हुँदा किर्गिजस्तानको वृद्धिमा असर पर्न सक्छ।

मुद्रास्फीति पनि चुनौतीका रूपमा रहेको छ। अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोषका अनुसार सन् २०२६ मार्चमा मुद्रास्फीति ११ प्रतिशत पुगेको थियो, जुन केन्द्रीय बैंकको ५ देखि ७ प्रतिशतको लक्ष्यभन्दा माथि हो। उच्च माग, तीव्र कर्जा विस्तार र बाह्य आपूर्ति अवरोधले मूल्यमा दबाब सिर्जना गरेका छन्।

त्यस्तै, व्यापार घाटा र चालु खाता असन्तुलन पनि अर्थतन्त्रको जोखिम हो। आयातको तुलनामा निर्यात कमजोर हुँदा विदेशी मुद्रा व्यवस्थापनमा दबाब पर्न सक्छ। सुनको मूल्य र विप्रेषणले बाह्य क्षेत्रलाई सहयोग गरे पनि ती दुवै देशको नियन्त्रणबाहिरका कारकमा निर्भर छन्।

सरकारी ऋण र सार्वजनिक लगानीको व्यवस्थापन पनि महत्त्वपूर्ण छ। ठूला पूर्वाधार परियोजनाले दीर्घकालीन प्रतिफल दिन सक्छन्, तर तिनको वित्तीय लागत उच्च हुन्छ। परियोजनाबाट पर्याप्त आर्थिक गतिविधि र राजस्व सिर्जना हुन नसके भविष्यमा ऋणको भार बढ्न सक्छ।

अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोषले सरकारी वित्तीय व्यवस्थापन, सार्वजनिक संस्थानको जोखिम, केन्द्रीय बैंकको संस्थागत स्वतन्त्रता र बैंकिङ क्षेत्रमा बढ्दो कर्जा जोखिमप्रति सचेत गराएको छ। निजी क्षेत्रको विकासका लागि भ्रष्टाचार नियन्त्रण, प्रतिस्पर्धा, कानुनी शासन र व्यवसायमैत्री वातावरण सुधार्नुपर्ने पनि उसको सुझाव छ।

गरिबी घटे पनि रोजगारीको प्रश्न बाँकी

आर्थिक वृद्धिसँगै किर्गिजस्तानमा गरिबी घटेको छ। विश्व बैंकको पछिल्लो विवरणअनुसार अन्तर्राष्ट्रिय गरिबी मापनका आधारमा सन् २०२४ मा १२.५ प्रतिशत रहेको गरिबी दर सन् २०२५ मा ११ प्रतिशतमा झरेको थियो।

श्रम आम्दानीमा भएको वृद्धिले गरिबी घटाउन ठूलो योगदान दिएको छ। विप्रेषण, पेन्सन र सामाजिक सहायताले पनि सहयोग गरेका छन्।

तर आर्थिक वृद्धिको लाभ सबै समूहमा समान रूपमा पुगेको छैन। महिला र युवाका लागि रोजगारीका अवसर विस्तार गर्नुपर्ने आवश्यकता छ। विश्व बैंकका अनुसार महिलाको श्रमशक्ति सहभागिता ४४ प्रतिशत छ भने पुरुषको ७१ प्रतिशत छ। महिलाको औसत आम्दानी पुरुषको तुलनामा करिब ६९ प्रतिशत छ।

यसले आर्थिक वृद्धिसँगै समावेशी रोजगारी सिर्जना गर्नु आवश्यक रहेको देखाउँछ। पर्यटन, कृषि प्रशोधन, डिजिटल सेवा, साना तथा मझौला उद्यम र प्राविधिक व्यवसायमा महिलाको सहभागिता बढाउन सकिन्छ। त्यसका लागि सीप विकास, वित्तीय पहुँच र व्यवसाय सञ्चालनका अवरोध कम गर्नुपर्ने हुन्छ।

किर्गिजस्तानको आगामी आर्थिक यात्रामा यही विषय निर्णायक हुनेछ। उच्च वृद्धिदर कायम राख्नु मात्र पर्याप्त छैन। देशभित्र गुणस्तरीय रोजगारी सिर्जना गर्न, श्रमिकको उत्पादकत्व बढाउन र विदेशबाट फर्केका नागरिकको सीपलाई उपयोग गर्न सक्नुपर्छ।

सन् २०३० सम्मको विकास लक्ष्य

किर्गिजस्तानले सन् २०२५ मा सुरु गरेको राष्ट्रिय विकास योजनामार्फत सन् २०३० सम्म उच्चमध्यम आय भएको अर्थतन्त्रमा उक्लिने लक्ष्य राखेको छ। यसका लागि क्षेत्रीय सम्पर्क, कृषि, नवीकरणीय ऊर्जा, हरित पर्यटन र पूर्वाधार विकासलाई प्राथमिकतामा राखिएको छ।

यो लक्ष्य हासिल गर्न देशले अहिलेको आर्थिक वृद्धिलाई उत्पादनशील क्षेत्रमा रूपान्तरण गर्नुपर्नेछ। सुन र विप्रेषणमा निर्भरता घटाउँदै स्थानीय उत्पादन, निर्यात, सेवा उद्योग र डिजिटल व्यवसाय विस्तार गर्नु आवश्यक छ।

विश्व बैंकले पनि किर्गिजस्तानको दीर्घकालीन विकासका लागि निजी क्षेत्रको नेतृत्वमा आर्थिक वृद्धि, संस्थागत सुधार, पूर्वाधारमा लगानी र उत्पादकत्व अभिवृद्धिलाई प्राथमिकता दिएको छ।

सन् २०३० को लक्ष्य केवल प्रतिव्यक्ति आम्दानी बढाउने विषय होइन। अर्थतन्त्रको संरचना बदल्ने, रोजगारीका अवसर सिर्जना गर्ने, महिला तथा युवाको सहभागिता बढाउने र बाह्य झट्कासँग जुध्न सक्ने आर्थिक आधार निर्माण गर्ने चुनौती यससँग जोडिएको छ।

किर्गिजस्तानबाट नेपालले सिक्न सक्ने पाठ

किर्गिजस्तान र नेपालको भौगोलिक अवस्थिति तथा आर्थिक संरचनामा केही समानता छन्। दुवै देश भूपरिवेष्ठित छन्। पहाडी भूगोल, सीमित घरेलु बजार, वैदेशिक रोजगारीमा निर्भरता, पूर्वाधारको आवश्यकता र पर्यटन तथा जलविद्युत्मा रहेको सम्भावना दुवैको साझा पक्ष हो।

किर्गिजस्तानको अनुभवले वैदेशिक रोजगारीबाट प्राप्त विप्रेषणलाई उत्पादनमूलक लगानीमा जोड्नुपर्ने आवश्यकता देखाउँछ। विप्रेषणले परिवारको उपभोग र जीवनस्तर सुधार्न सक्छ, तर त्यसलाई उद्योग, कृषि प्रशोधन, उद्यमशीलता र सीप विकाससँग जोड्न नसके दीर्घकालीन आर्थिक रूपान्तरण सम्भव हुँदैन।

दोस्रो पाठ डिजिटल वित्तीय सेवा विस्तारको हो। बैंकिङ पूर्वाधार कमजोर भएका स्थानमा मोबाइल र इन्टरनेटमा आधारित वित्तीय सेवाले ठूलो जनसंख्यालाई आर्थिक प्रणालीसँग जोड्न सक्छन्। नेपालमा डिजिटल भुक्तानीको विस्तार भइरहे पनि त्यसलाई साना व्यवसायको कर्जा, व्यापार अभिलेख, बीमा र बजार विस्तारसँग जोड्ने सम्भावना अझै छ।

तेस्रो पाठ क्षेत्रीय व्यापार र पूर्वाधारको हो। किर्गिजस्तानले आफ्नो भौगोलिक अवस्थालाई व्यापारिक मार्ग र पारवहनको सम्भावनासँग जोड्ने प्रयास गरिरहेको छ। नेपालले पनि सडक, रेल, ऊर्जा र सीमापार व्यापार पूर्वाधारलाई केवल निर्माण परियोजनाका रूपमा नभई उत्पादन तथा निर्यात विस्तारको माध्यमका रूपमा हेर्नुपर्छ।

चौथो पाठ पर्यटनको व्यावसायिक उपयोग हो। किर्गिजस्तानले पहाडी भूगोल, ताल, हिमाल र स्थानीय संस्कृतिलाई पर्यटन उद्योगसँग जोड्ने प्रयास गरेको छ।

नेपालसँग पनि हिमाल, पदयात्रा, संस्कृति र प्रकृतिमा आधारित पर्यटनको ठूलो सम्भावना छ। पर्यटनको आम्दानी स्थानीय समुदाय, साना व्यवसाय र उत्पादनसँग जोड्न सके यसको लाभ व्यापक बनाउन सकिन्छ।

अन्तिम पाठ आर्थिक वृद्धिको गुणस्तर हो। किर्गिजस्तानले पछिल्ला वर्षमा दोहोरो अंकको वृद्धि हासिल गरे पनि विप्रेषण, पुनःनिर्यात र निर्माण गतिविधिमा निर्भरता कायम छ।

नेपालले पनि उच्च वृद्धिदरलाई मात्र सफलताको मापदण्ड मान्नु हुँदैन। उत्पादन, निर्यात, उत्पादकत्व र गुणस्तरीय रोजगारीमा कति सुधार भयो भन्ने आधारमा आर्थिक रूपान्तरणको मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ।

सम्भावनाको खोजीमा रहेको अर्थतन्त्र

किर्गिजस्तानको आर्थिक यात्रा सोभियत संघको विघटनपछि सुरु भएको संकटबाट अहिलेको डिजिटल तथा क्षेत्रीय अर्थतन्त्रको सम्भावनासम्म आइपुगेको छ।

तीन दशकअघि राज्यनियन्त्रित उद्योग र व्यापारिक प्रणाली भत्किँदा देशले रोजगारी, उत्पादन र आम्दानीको ठूलो संकट सामना गरेको थियो। त्यसपछि कृषि, सुन उत्पादन, वैदेशिक रोजगारी र व्यापारले अर्थतन्त्रलाई विस्तारै पुनर्जीवित गरे।

पछिल्ला वर्षमा डिजिटल भुक्तानी, वित्तीय प्रविधि, क्षेत्रीय व्यापार, पर्यटन र पूर्वाधार विकासले नयाँ अवसर थपेका छन्। आर्थिक वृद्धिले गरिबी घटाउन सहयोग गरेको छ।

सरकारले सन् २०३० सम्म उच्चमध्यम आय भएको देश बन्ने लक्ष्य राखेको छ।

तर आर्थिक वृद्धिको अहिलेको आधार सधैँ टिकाउ नहुन सक्छ। विप्रेषण, सुनको मूल्य, पुनःनिर्यात र बाह्य पूँजी प्रवाहमा अत्यधिक निर्भरता कायम रहँदा अर्थतन्त्र बाह्य जोखिमप्रति संवेदनशील रहन्छ।

डिजिटल कारोबार विस्तार हुनु सकारात्मक भए पनि त्यसलाई उत्पादनशील व्यवसाय, रोजगारी र निर्यातसँग जोड्नुपर्ने आवश्यकता छ।

किर्गिजस्तानको वास्तविक सफलता डिजिटल कारोबारको आकार वा आर्थिक वृद्धिदरले मात्र निर्धारण गर्ने छैन। स्थानीय उद्योग कति विस्तार भए, युवाले देशभित्र कति रोजगारी पाए, विदेशबाट फर्किएका श्रमिकले कति उद्यम सुरु गरे र प्राकृतिक स्रोतबाट प्राप्त आम्दानीलाई कति उत्पादनशील क्षेत्रमा लगानी गरियो भन्ने विषय निर्णायक हुनेछन्।

किर्गिजस्तान अहिले यही मोडमा उभिएको छ-विप्रेषण र सुनले धानेको अर्थतन्त्रलाई डिजिटल सेवा, क्षेत्रीय व्यापार, पर्यटन र उत्पादनमा आधारित दिगो अर्थतन्त्रमा बदल्ने प्रयासमा।