काठमाडौं । बैंकिङ कारोबारमा चेक अझै पनि रकम भुक्तानीको महत्वपूर्ण माध्यम हो। तर सबै चेकको प्रकृति र सुरक्षा समान हुँदैन। चेक कसरी काटिएको छ, कसलाई भुक्तानी गर्न मिल्छ र रकम कसरी प्राप्त हुन्छ भन्ने आधारमा यसको प्रकार फरक हुन्छ। त्यसैले चेक प्रयोग गर्दा यसको प्रकार र सुरक्षाबारे सामान्य जानकारी हुनु आवश्यक छ।
१. वाहक चेक : जो बोकेर जान्छ, उसैले भुक्तानी पाउन सक्छ
चेकमा ‘Bearer’ अर्थात् ‘वाहक’ उल्लेख भएको चेकलाई वाहक चेक भनिन्छ। यस्तो चेक बैंकमा लिएर जाने व्यक्तिलाई तोकिएको रकम भुक्तानी गर्न सकिन्छ।
यो चेक तुलनात्मक रूपमा कम सुरक्षित मानिन्छ। चेक हराएमा वा गलत व्यक्तिको हातमा परेमा रकम भुक्तानी हुने जोखिम हुन्छ। त्यसैले ठूलो रकमको कारोबारमा वाहक चेक प्रयोग गर्दा विशेष सावधानी अपनाउनुपर्छ।
२. आदेश चेक : नाम तोकिएको व्यक्तिलाई भुक्तानी
चेकमा उल्लेख गरिएको ‘Bearer’ शब्द काटिएको अवस्थामा त्यसलाई आदेश चेकका रूपमा प्रयोग गरिन्छ। यस्तो चेकमा नाम उल्लेख भएको व्यक्ति वा कानुनी रूपमा अधिकार प्राप्त व्यक्तिलाई भुक्तानी गरिन्छ।
वाहक चेकको तुलनामा यो सुरक्षित हुन्छ। बैंकले आवश्यक पहिचान तथा प्रमाणीकरणपछि भुक्तानी प्रक्रिया अघि बढाउँछ।
३. रेखाङ्कित चेक : काउन्टरबाट नगद निकाल्न नमिल्ने
चेकको अगाडिको भागमा दुईवटा समानान्तर रेखा कोरिएको छ भने त्यो रेखाङ्कित चेक हो। यस्तो चेकको रकम सामान्यतः बैंक काउन्टरबाट नगद भुक्तानी गरिँदैन। रकम बैंकिङ प्रणालीमार्फत सम्बन्धित खातामा जम्मा हुने भएकाले नगद चेकको तुलनामा यसको सुरक्षा बढी हुन्छ।
ठूलो रकमको कारोबार गर्दा नगद भुक्तानीको जोखिम घटाउन रेखाङ्कित चेक उपयोगी हुन्छ।
४. एकाउन्ट पेयी चेक : तोकिएको खातामा मात्र रकम
रेखाङ्कित चेकमा ‘Account Payee Only’ उल्लेख गरिएको चेकलाई एकाउन्ट पेयी चेक भनिन्छ। यस्तो चेकमा नाम उल्लेख भएको व्यक्ति वा संस्थाको सम्बन्धित बैंक खातामा रकम जम्मा हुने व्यवस्था हुन्छ।
यसले चेकको रकम अन्य व्यक्तिले सहजै प्राप्त गर्ने जोखिम घटाउँछ। त्यसैले सुरक्षित बैंकिङ कारोबारका लागि एकाउन्ट पेयी चेकलाई प्राथमिकता दिन सकिन्छ।
चेक प्रयोग गर्दा यी कुरा नबिर्सनुहोस्
चेक काट्दा रकम अंक र अक्षर दुवैमा स्पष्ट लेख्नुपर्छ। नाम, मिति र हस्ताक्षर ठीक भए नभएको जाँच गर्नुपर्छ। चेकमा अनावश्यक खाली ठाउँ नराख्नु राम्रो हुन्छ। चेक हराएमा तत्काल सम्बन्धित बैंकलाई जानकारी दिई आवश्यक प्रक्रिया अघि बढाउनुपर्छ।
विशेषगरी ठूलो रकमको कारोबारमा चेकको प्रकार, भुक्तानीको तरिका र सुरक्षा व्यवस्था बुझेर मात्र चेक प्रयोग गर्नु सुरक्षित हुन्छ।
