एजेन्सी । चीनले युरोपसँग जोडिने नयाँ समुद्री व्यापारिक मार्गका रूपमा आर्कटिक क्षेत्र प्रयोग गर्दै यसै साताबाट नियमित कन्टेनर ढुवानी सेवा सुरु गर्ने भएको छ। चिनियाँ कन्टेनर ढुवानी कम्पनी सी लिजेन्डले चीनको निङ्बोदेखि बेलायतको फेलिक्सस्टोसम्म रुसको उत्तरी तट हुँदै साप्ताहिक सेवा सञ्चालन गर्न लागेको हो।
कम्पनीले यो मार्गलाई ‘आइस सिल्क रोड’ नाम दिएको छ। आर्कटिकको समुद्री बरफ गर्मीमा पग्लिने क्रम बढेसँगै चीन र युरोपबीचको समुद्री दूरी तथा यात्रा समय घटाउन यो मार्ग उपयोगी हुने अपेक्षा गरिएको छ।
४० दिनको यात्रा आधा घटाउने लक्ष्य
निङ्बोबाट फेलिक्सस्टोसम्मको परम्परागत समुद्री यात्रामा करिब ४० दिन लाग्ने भए पनि आर्कटिक मार्ग प्रयोग गर्दा यात्रा अवधि करिब आधाले घट्न सक्ने कम्पनीको अनुमान छ। यसले ढुवानी लागत र समय दुवै घटाउने सम्भावना देखिएको छ।
यो सेवा सुरु हुन लागेको समय आर्कटिक क्षेत्रमा उत्तरी समुद्री मार्गको प्रयोग बढिरहेका बेला आएको हो। गत गर्मीयाममा उत्तरी समुद्री मार्ग हुँदै २३ वटा पारवहन भएका थिए, जबकि सन् २०२४ मा यस्तो यात्रा १५ वटा मात्रै भएको थियो।
गर्मीमा समुद्री बरफ दक्षिणतर्फ पर्याप्त पग्लिने भएकाले विशेष आइसब्रेकर जहाजको सहयोगबिनै केही जहाजलाई यात्रा गर्न सहज हुने गरेको छ। यसै कारण चीनसहित विभिन्न मुलुकका ढुवानी कम्पनीले आर्कटिक मार्गलाई वैकल्पिक व्यापारिक रुटका रूपमा हेर्न थालेका छन्।
लाल सागरको जोखिमले बढायो आर्कटिकप्रति आकर्षण
आर्कटिक मार्गप्रतिको चासो बढ्नुमा भूराजनीतिक तनाव पनि महत्वपूर्ण कारण बनेको छ। लाल सागर प्रवेश गर्ने बाब अल–मन्देब जलडमरूमध्य क्षेत्रमा सुरक्षा जोखिम बढेपछि एसिया र युरोपबीचको समुद्री व्यापारमा वैकल्पिक मार्ग खोज्ने क्रम तीव्र भएको हो।
इरान समर्थित हुथी समूहको गतिविधिका कारण लाल सागर हुँदै हुने ढुवानीमा जोखिम बढेको छ। गत जुलाई २३ मा हुथीहरूले लाल सागरमा साउदी अरबका दुई ट्यांकरमाथि आक्रमण गरेको दाबी गरेका थिए। यस्ता घटनाले जहाज तथा मालसामानको सुरक्षा, बीमा लागत र यात्रा समयलाई प्रभावित गर्दै आएको छ।
एलियान्जका समुद्री जोखिम परामर्शसम्बन्धी अधिकारी राहुल खन्नाका अनुसार आर्कटिक तथा उत्तरी समुद्री मार्गमा जहाजको आवागमन बढिरहेको छ। उनका अनुसार ढुवानी कम्पनीहरूले यसलाई समय र लागत बचतसँगै द्वन्द्व तथा भूराजनीतिक जोखिम भएका क्षेत्रबाट टाढा रहने विकल्पका रूपमा हेर्न थालेका छन्।
उत्तरी समुद्री मार्ग रुसको नियन्त्रणमा छ। यसलाई २८ वटा खण्डमा विभाजन गरिएको छ र समुद्री बरफको अवस्थाअनुसार प्रत्येक क्षेत्रमा फरक नियम तथा दिशानिर्देश लागू हुन्छन्। यस मार्गबाट यात्रा गर्न रुसको उत्तरी समुद्री मार्ग प्रशासनबाट अनुमति लिनुपर्ने व्यवस्था छ।
व्यापारिक सम्भावनासँगै वातावरणीय जोखिम
आर्कटिक मार्गले व्यापारिक अवसर बढाए पनि वातावरणीय जोखिम भने गम्भीर चुनौतीका रूपमा देखिएको छ। हालैको एक अध्ययनअनुसार सन् २०२४ देखि २०२५ बीच आर्कटिक समुद्री बरफको मात्रा ५.८ प्रतिशतले घटेको थियो। यस वर्ष केही सुधार देखिए पनि बरफको स्तर अझै ऐतिहासिक रूपमा न्यून अवस्थामै रहेको अध्ययनले जनाएको छ।
मर्स्कले सन् २०१८ मै भ्लादिभोस्तोकदेखि सेन्ट पिटर्सबर्गतर्फ आर्कटिक मार्गबाट कन्टेनर जहाज पठाएको थियो। तर युरोपका केही ठूला ढुवानी कम्पनी भने रुससँगको सम्बन्ध तथा संवेदनशील आर्कटिक पर्यावरणमा पर्न सक्ने असरका कारण यो मार्ग प्रयोग गर्न हिच्किचाउँदै आएका छन्।
आर्कटिक क्षेत्रमा चल्ने आइस–क्लास जहाजको माग बढ्नुले भने व्यापारिक चासो स्पष्ट देखाउँछ। समुद्री तथ्यांकअनुसार गत वर्ष १६७ वटा आइस–क्लास जहाज निर्माण भएका थिए, जुन एक दशकभन्दा बढी समययताकै उच्च संख्या हो। यस वर्ष थप १६४ वटा यस्ता जहाज निर्माणाधीन छन्।
तर आर्कटिक मार्ग सामान्य समुद्री यात्राभन्दा निकै चुनौतीपूर्ण मानिन्छ। बरफमा जहाज सञ्चालनको विशेष अनुभव आवश्यक पर्ने, केही क्षेत्रमा जीपीएस प्रणाली प्रभावकारी नहुन सक्ने तथा दुर्घटना भए खोजी, उद्धार र अग्नि नियन्त्रणका लागि तत्काल सहायता पाउन कठिन हुने जोखिम छ।
एलियान्जको विश्लेषणअनुसार पछिल्लो १० वर्षमा आर्कटिक वृत्तमा ५०० भन्दा बढी ढुवानीसम्बन्धी घटना भएका छन्। तीमध्ये झण्डै आधा घटना मेसिनरीमा आएको क्षति वा खराबीसँग सम्बन्धित छन्।
यद्यपि छोटो समुद्री मार्गका कारण इन्धन खपत र कार्बन उत्सर्जन घटाउन सकिने सम्भावना पनि छ। तर आर्कटिकमा बढ्दो जहाज आवागमनले वातावरणीय जोखिम पनि बढाउन सक्ने भएकाले अन्तर्राष्ट्रिय समुद्री संगठनको पोलर कोडअनुसार कडा सुरक्षा तथा वातावरणीय मापदण्ड पालना गर्नुपर्ने हुन्छ।
यसरी हेर्दा चीनको नयाँ ‘आइस सिल्क रोड’ व्यापारिक रूपमा समय र लागत घटाउने आकर्षक विकल्प देखिए पनि जलवायु परिवर्तन, रुससँगको भूराजनीतिक सम्बन्ध, समुद्री सुरक्षा र उद्धार पूर्वाधारको अभाव यस मार्गको दीर्घकालीन विस्तारका मुख्य चुनौती बन्ने देखिन्छ।
